İSTORİYA BOLUMU

Donka_bulu_Tomay
Evdokiya Filipovna STAMAT (sokakça – Milian Doka), Tomay küüyü: Kırkaltıncı yılda kürtün, yıvıncasına. Büük kaar vardı o yılın. İnsannar süpürgä tohumu iyärmişlär, cibrä çekerdää iyärmişlär. Aaçlık büüktü.  İnsannar yoktu ne isinnär. Ölüleri da, biri-biri üstünä üklü, kızaklarlan taşıyêrlar, öküzlärlän taşıyêrlar. Küçüktüm, ama pek islää tutêrım aklımda. Zavalılar! Topracıkları ilin olsun! Okadar zordu. Açan aklıma geler ye. Kıtlıı geçirdik, yoktu naşey imää. Nesoy bizim analar-bobalar baktılar?! Nesoy güçtü?! Onnara güçtü, biz uşaktık. Biz istärdik, ama yoktu. Yoktu. Baktılar, şükür Allaha, hepsimizi, bir da uşak ölmedi. İslää, saa büüttülär. Düşmedik bolniţa kapularna.TAA DERINDÄN
MEZAR_TASI_2
1946 güzü – 1947 kışı hem ilkyazı gagauzlara karşı zorlan yapılan aaçlıkta 40-60% insanımız, GENOŢİDa kabaatsız kurban olup, aaçlıktan öldü. Bu yıl tamamnanêr 70 yıl, nicä Sovet Rejimı hem onun palileri gagauzlara karşı zorlan AAÇLIK GENOŢİDını başlattılar da, 1946-cı yılın Canavar ayından başlayıp, taa 1947-ci yılın yazınadan GAGAUZLARIN 40-60% aaçlıktan öldülär. Rejim dedi hem herkerä deer, ani o yıllarda kurak olmuş da onuştan insannar aaçlıktan ölmüşlär. YALAN! Herliim rejimın palileri evlerdän hem aullarda, postavka için, zorlan ekinneri almaydılar okadar insanımız ölmeyeceydi. Hem neçin sa onnar, kim aldılar o ekinneri, ozamanTAA DERINDÄN
gagauziya_yonu_hem_arkasi_1
Açan bakêrsın bu iki patredä, birisinin gözelliinä gözün mayılêr olêr, öbürünün verannıına da canın sancıdan daalêr. Bu patretlerin arasında 2 ay var – ilk patret yapıldı 2017-ci yılın Hederlez ayın (may) 5-dä Komratta, ikincisi da 2017-ci yılın Baba Marta ayın (mart) 27-dä Çok Meydan küüyündä. Bekim bu patretleri hiç yannaştırmayaceydık, ama aralarında pek büük gösteri ayırıntılıı var. Birinci patret – bu Gagauziyanın ön tarafı! İkinci patret ta – bu Gagauziyamızın arka tarafı! Gagauziyanın ön tarafı için pek çok düdük düdüldü, ama Gagauziyamızın arka tarafı için hiç bir daul da urulmadı.TAA DERINDÄN
babu_Kati_kurcu_2
Ekaterina Pavlovna KURTEVA (kızlık laabı – Yabancı, sokakça – Morka Kati), 01.04.1934-cü yılın duuması, Vinogradovka (eski adı Kurtçu), Bolgrad rayonu, Odesa dolayı, Ukrayna Respublikası: “Aaaçlık ansızdan uuradı. Bizdä vardı neylän aaçlıı geçirmää. Ama gedilär da aldılar ekinnerimizi. Kim aldı mı? Hiç istämeerim onnarın adlarını da anmaa. Onnar, kim aldı ekinneri, sora hepsicii öldülär. Biz sa kaldık hem yaşadık. Kocam işçiydi hem şakacıydı. Bän da hep ölä. Uyduk. Onuştan kahırda da şakalar bizä yardım ettilär kırılmıylım hem verilmeylim. Zordu, ama diri kaldık, ayakta kaldık. Lääzımdı yaşamaa, uşakları kurtarmaa hem ayaa koymaa.TAA DERINDÄN
birinci_dunne_cengi_kiyadi
Hederlez ayın (may) 24-dä, Komrat Devlet Universitetında, KDU bibliotekasının çalışmalarınnan, oldu prezentaţiya Svetlana KAPANCInın «Гагаузы и болгары Бессарабии в Первой мировой войне 1914-1918 гг.» kiyadına, ani annadêr I-ci dünnä (imperialistiçeskiy) cengi (1914-1918 y.y.) için hem açıklêêr gagauzların pek saklı bir istoriya sayfasını. Kiyat için annadarak Svetlana KAPANCI açıkladı, ani “bu kiyadı hazırlamaa neeti yokru. Ama açan 2013-cü yılda başlattı proektı «Восстановление и сохранение памяти об участниках Первой мировой войны 1914-1918 гг. из Гагаузии – «Память забытой войны», annadı, ani iş pek maanalı hem geniş bir iş. Canabisi bildirdi, ani danışmışTAA DERINDÄN
aaclik_kirimi
(Bütündünnä gagauzların IV-cü Kongresindä doklad) Ön söz erinnä Gagauzlara karşı XX-ci üzyılda yapılan baskıların hem ezmeklerin arasında, bir şüpesiz, ilk erdä durêr 1946-1947 yıllarda Sovet rejimin tarafından gagauzlara uygulanan AAÇLIK GENOŢİDI. Bu genoţid  kendi içinä topladı 1940-ta gagauzların kapamalarını hem trudarmiyaya almalarını, 1941-dä Sibirä kaldırılmalarını, 1944-tä “kara pehotaya” almalarını hem MGB[1] tarafından zındannara, kapannara hem GULAG[2]lara atılmaları. Hepsi bu işlerdä rejimä pek çok yardım ettilär erindeki kalik palilär, angıları hemen üstä çıktıydılar, da, kudurmuş köpeklär gibi, kendi halkını paralamaa başladıydılar. Aaçlıın genoţidın çeketmesi Büük aaçlık genoţidı başladı 1946-cı yılda yazın.TAA DERINDÄN
yamboglu
Sofya İlyiniçna YAMBOGLU (kızlık laabı Kambur), 03.07.1934 yılın duuması Çok Meydan küüyündä: “O-o-of! O-o-of! Aaçlıı, o-o-f, geçirdik, of, of! Sorma, çocuum, sorma! Aaçlıı, çocuum, kimsey geçirmesin osoy, nesoy biz geçirdik. Genä vardı bobamız, of! Aaçlık oldu, çocuum, kırk altıda. Yaamurlar yaamdı, ekin yok. Angısında vardı – vardı, angısında yoktu – yoktu. Ekinneri aldılar. Aaç insan biri-birindän ekin, imeelik çalardı. Çok insan öldü aaç. Makuk çıktı. İnsan alardı, parça-parça iyärdi. Şişärdi. Biz bir kerä aldık, da bizim bobamı brakmadı başka iyelim. Nelär idilär, nelär! Allah korusun! Of, Boje, İisus, Göktä BobacıımTAA DERINDÄN
Olimpiada_Statova
Olimpiada Dimitrievna STATOVA (kızlık laabı Krikova), 1927-ci duudu yılda Kongazda. 1948-ci yıldan beeri (evlendiktän sora) yaşêêr Kırlannar (Kotovskoe) küüyündä. 1940-1948 yıllar için bölä annattı: Kırkıncı yılda bizim bobamızı aldılar trudarmiyaya, da başka biz onu görmedik. Aaçlıı geçirdik aaç, nesoy da korudu bizi Allaa?! Bişey yoktu. Geldilär aldılar ekinneri. Komsomollar gezärdilär damnarda, tavannarda, hepsini boşaldardılar, alardılar. Ama biz, mamucuumuzlan, sakladıydık biraz papşoy. Sora papşoy da bitti. Tif vardı, O hastalıktan insan kudurardı. Hepsini taligalarlan toplardılar  bolniţaa. Erlär da doluydu hastaylan. Bän da ulaştıydım, ama kurtuldum. Allaa korudu bizi! Nesoy da koruduTAA DERINDÄN
Lazari_1
Caltay gimnaziyanın iştä hem ustalıkta pedagogun Evdokiya Petrovna PETKOVİÇin zaametinnän Caltay küüyündä gagauzların eski yortuları hem adetleri korunêr hem da yaşêêr. O yortuların birisindä, “Lazari” günündä, uşaklar “Lazari” gezdilär. Lazari yortusu” gagauzlarda taa hristian dinindän öncä varmış. İnanılêr, ani bu gündä dünnedä herbir iş diriler. Lazari günündä küçük kızlar (6-10 yaşında), üçär kişi olup, evdän evä gezerlär hem Lazari türküsünü çalêrlar. O kızçazlara “lazarici” yada “lazarki” deerlär. Kızçaazın birisini yapêrlar “gelincik”: suratı kısa bir duvaklan yada çemberlän saklı, yada tepesinä sadä bir çembercik koyêrlar. “Gelinciin” elindä iki basmacık var, açanTAA DERINDÄN
kolec_aaclik (1)
Çiçek ayın 5-dä Komrattakı Ay Boba Mihail Çakir adına kolecin zalında “UZAKTA KALDI O YASLI YILLAR…” Aaçllı Anmak Günü geçti. Zalda bulunan üürenicilär, üüredicilär, musaafirlär toplandılar aaçlık zamanında kurban olan insannarı anmaa, anmaa ne oldu 70 yıl geeri, 1946-1947-ci yıllarda, ne geçirdi gagauz halkı, ne getirdi insana aaçlık. Anmak günün başladı bir Susmak minudundan. Sţenada masada ikona, mum yanêr, ekmek hem çiçek. Sţena yanında aaçlık için kiyat sergisi. Ekranda o uzak vakıtlardan kadrılar. Yavaçıcık öter canını koparan bir muzıka. Zalda sus. Sade üreklerin düülmesi işidiler. Anmak günün en büük neetiydi,TAA DERINDÄN