taka_kristeva

26.08.2016, tarafından yazılı , BİLİM, BİLİM ÖMÜRÜ BÖLÜMÜ, 1017 KERÄ BAKILMIŞ

Gagauz gençlerin hem delikannıların oyunnarı hem ilenmekleri

Giriş
Büünkü inovaţiya hem progres yaşamakta adam baalı olêr kompyutera, esaba almêêr, nicä bozêr gözlerini, nicä kamburlaşêr onun güüdesi, nicä faydasız harcanêr onun vakıdı… Bu üzerä, biz meraklı bulduk  bu temayı, çünkü belli oldu:

Problema:

a) Büünkü uşaklar pek aaz bilerlär ölä oyunnarı, angılarını oynardılar onnarın anaları-bobaları, dedeleri.

b) Oyunnar tezdä var nicä kaybetsinnär kendi maanasını hem faydasını kişinin terbietmesindä hem ilerlemesindä.

Proektın daavası:
Belli etmää gagauz halk oyunnarın faydasını evlatboyların yaşamasında hem inandırmaa hepsini, ani onnarı lääzım diriltmää.

Proektın neetleri:

1. Gagauz halk oyunnarlan tanışmaa.

2. Üürenmää evelki oyunnarı.

3. Göstermää oyunnarın faydasını.

 

I. Halk oyunnarı

hem onnar için aaraştırmalar

“Sade kırık üürekli, kaskatı, vakıtsız ihtärlamış, fena yada Allahın yalınını yokedän adam kaybeder havezi oyuna, şakaya, iilenmeyä.”

Pavel  Florenskiy, rus popazı,

filisof, bilim adamı, poet.

Halk oyunnarı – o ölä oyunnar, angılarını kurdu halk hem geçtilär onnar dedelerdän evladboylarına.

Evel pek yoktu ilenmäk, gençlär taa çok toplanardılar yortularda hem Pazar günnerindä. Siirek yortu günnerindä, insannar savaşardılar dinnenmää aar iştän, oynayarak, yarışarak hem siirederäk bu oyunnarı.

Halk oyunun özellii nicä terbietmäk tedarıı onda, ani o baş komponent halk adetlerindä: aylä, çalışmak, yortu ilenmekleri.

Biz kurduk bir anketa, angısının neeti annamaa, ne bilerlär liţeyin üürenicileri halk hem zamandaş oyunnarı için da soruşturduk 26 kişi üürenici. Teklif ederiz sizä sonuçları. (Skobalarda verili cuvaplar).

Anketa

1.    Nesoy oyunnarı oynardılar senin ana-boban, dedelerin? (aşık, rop-rop, bom-bom, saklambaç).

2.    Nesoy oyunnarı sän taa çok seversin? (sportiv, intelektual, kompyuter). (Bu soruşa 26 kişidän: 6 kişi verdilär cuvap, ani severlär sport oyunnarı, 5 – intelektual,  15 – kompyuter).

3. Nicä sän düşünersin, ilerleder mi oyun kişinin ruhunu? (3– sayêrlar, ani ilerletmeer, 10 kişi verdilär cuvap “bakarak, ne türlü oyun”, 13 kişi sayêrlar, ani oyunnar adamı yapêrlar kaavi, üürederlär yardıma gelmää, biri-birinnän annaşmaa).

Aaraştırmak işimizdä biz kullandık butakım metodları:

1. Sözleşmäk metodu (oyunu hem kuralları annatmak, halk oyunun tekstini ezberlemäk, eski lafların maanasını açıklamak).

2. Gözletmäk metodu (evelki tedarıkları, aletleri, halk giimneri siiretmäk,  prezentaţiyaları gözletmäk).

3. Praktika metodu (oyunnarı geçirmäk). [3, 12]

 

II. Statya «Игры и развлечения детства и юношества»

1900-1902 yıllarda V.A. Moşkov  geler Bender bölgesinä. Toplêêr  material da yazdırêr gagauzların adetlerini, inanı, avaları, rubaları hem oyunnarı için kendi kiyadında «Гагаузы Бендерского уезда», angısında notalêêr onnarı hem yapêr onnara detallı klasifikaţiya. V.A. Moşkovun oyun klasifikaţiyası [1, 10]:

1. Kız oyunnarı.

2. Olannarın oyunnarı.

3. Gimnastika oyunnarı.

Açıklêêrız sizä evelki oyunnarın birkaçını:

Çivliga:

Bu oyunu oynamaa deyni  lääzım hazırlamaa sopacık, angılarını dizerlar bir-birin üstünä türlü-türlü (pınarcık, köprü h.b). Çekirgelär birkaç adım geeri, da hızlandırıp sopayı savaşêrlar kezlemää tepecikleri. Kim keezleer – o tarêêr. Oynêêrlar 4-5 uşak.

Rop-rop:

Rop-rop oynêêrlar ilkyazın, Paskellä horusunda. Oyunu oynêêrlar 6 kişi tutulu kol-kola. İkisi ortada, onnar – ortancılar, ikisi  öbür uçta – onnar kenarcılar. Kenarcılar, brakılıp kollarından, savaşêrlar  tutunmaa öbür kenarcılarlan. Ortancılar brakmêêrlar onnar tutunsun. Er ortancılar tutarsalar kenarcıları, gelän sıra tutulmuşlar olêr ortancı, ama öbürlär, kim tuttu, gecerlär kenara.

Yımırta:

Bu oyunu oynêrlar 3-4 uşak, angılar koyerlar yımırtaları erä, aralık biri birindän. Sora çekinerlär biraz, birkaç adım geeri, da tukurlêrlar topçaazı, angısı küçük hem örülü her türlü ipliklän. Kim kezleer yımırtayı, o da onu alêr. Kimdä taa çok yımırta, o da tarêêr bu oyunda.

Gazeta «Ana sözü» yazêr: “Evelki uşak oyunnarı diriler. Kırım ayın (dekabri) 3-dä Tomayın, Çadırın “Mihail Guboglu” adına hem Avdarmanın “Dimitriy Çilingir” liţeyleindä gösterildi eski gagauz oyunnarı, angılarını evelki zamannarda oynarmışlar küçük kızlar hem çocuklar hem da delikannılar.

Bu oyunnarın arasında uşaklar aklılarına getirdilär hem oynadılar oyunnarı: “Aşık”, “Basmacık”, “Boba topu”, “Boldur”, “Borç”, “Boyacı”, “Büülü iplicäk”, “Çelik”, “Dadacık”, “Daullan, zurnaylan”, “Fırıncı”, “Kopça”, “Saklambaç” yada “Yumancak”, “Uzun eşek”, “Üzücäk” hem başka.

Oyunnara katılannar hepsi geldilär bir fikirä, ani  bu oyunnar diil lääzım unudulsun, neçin deyni şindiki zamanda uşakların vakıdını alêr hem iyer eni tehnologiyalar: telefonnar, kompyuterlär, planşetlar da bu iş onnarın saalıına büük zarar verer.” [2,23-24_2015, с 8]

Çıkış

Gagauz halk oyunnarı meraklı hem çemrek, onnarda temellener halkımızın ruhu hem onun istoriyası. Pek yazık, ani kompyuter asirindä insannar unudêr halk oyunnarı, angıların yardımınnan uşaklar olêr çemrek, kaavi, saalıklı hem başarılı. May hepsi halk oyunnarı süretli. Herbir oynayan uşak kendi rolunu oynêêr, butakım oyunda aktiv olêêr.

Alarak esaba aaraştırma işimizin içindeliini, olur yapmaa te bu çıkışları:

1. Halk oyunnarın çoyu baalı kalendar adetlerä. Onnar tekrarlêêrlar büüklerin yaşamasını: boodayı ekmäk hem biçmäk, avlanmak.

2. Halk oyunnarı üürederlär uşaa halk kulturasına, terbiederlär sevgiyi ana tarafına hem naturaya.

3. Halk oyunnarı yardım eder terbietmää aktiv garmoniyalı kişiyi, angısı zengin kendi ruhunnan, moral temizliinnän hem gözäl güüdesinnän.

4. Onnar genişleder istoriya-kultura göz bakışını.

5. Fikiri aktiv çalıştırêr.

6. Lääzım taa aktiv üürenmää halk oyunnarını.

7. Diriltmää halk oyun tradiţiyalarını.

Bibliografiya:

1. Мошков В.А. «Гагаузы Бендерского уезда» (Этнографические очерки и материалы). Кишинев-2004

2. Газета «Ana sözü». № 23-24 (642-643) 17 Kırım ay (dekabri) 2015 y., file: http://anasozu.com/wp-content/uploads/2014/11/23_24_2015.pdf

3. Литвинова М.Ф. Русские народные подвижные игры для дошкольного и младшего школьного возраста: Практическое пособие. – М., Айрис-пресс, 2003.- 368с.

4.     Лебедева Е. И., НАРОДНЫЕ ИГРЫ. ИХ РОЛЬ В РАЗВИТИИ ДОШКОЛЬНИКА, http://www.sociosphera.com/publication/conference/2013/179/narodnye_igry_ih_rol_v_razvitii_doshkolnika/

Hazırladılar:

11 “B” klasın üürenicileri Antonina TAKA (sol patret) hem Olga KRİSTEVA (saa patret).

Bilim öndercisi:

Olesä Födorovna KONSTANTİNOVA, I did. Kategoriyada gagauz dili hem literatura üüredicisi.

Çadır teoretik liţeyi M.P.Guboglu adına Üürenicilerin

bilim-praktika  konferenţiyası,

2016-cı yılın fevral ayın 22-si.

BİR CUVAP YAZIN