baboglu копия

14.05.2018, tarafından yazılı , CÜMNE, KİŞİLÄR, LİTERATURA, LİTERATURA ÖMÜRÜ, YAZICILAR BÖLÜMÜ, 832 KERÄ BAKILMIŞ

2018-ci yılın Hederlez (may) ayı Nikolay BABOGLUyu anma ayı olsun

GAGAUZ literaturasında Nikolay BABOGLU vardı hem daymaların daymalarında kaldı en BÜÜK USTA!

“Ana Sözü” gazetası hem “Gagauzluk” Cümne Birlii, gagauz literatura klasiyin hem en büük yazıcımızın Nikolay BABOGLUnun (02.05.1928 – 26.08.2008) duuma gününün 90-cı yıldönümünnän ilgili olarak, 2018-ci yılın Hederlez (may) ayını Nikolay BABOGLU ayı olarak açıklêêr.

(Aydınnadıcı Nikolay BABOGLUnun duuma günün 90-cı yıldönümünä)

Hederlez ayın (may) 2-dä aydınnadıcının, Büük Ustanın, Gagauz literaturasının klassiyin, poêtın hem yazıcının, dramaturgun hem folklorcunun, aaraştırmacının hem publiţistın, muzeycinin  Nikolay BABOGLUnun duuma günününün 90-ci yıldönümü tamamnandı.

Nikolay BABOGLU yaşamasında Büük Usta irmidän zeedä literatura kiyadı yazdı hem folklor kiyatlarını hazırladı, otuzdan zeedä da üüretmäk kiyadı gagauzlara baaşladı hem gagauzların yazıcılarından çoyuna literaturaya yol verdi.

Nikolay BABOGLUnun yazdıklarını, onun şıralı hem derin literatura dilini gagauz yazıcılarından hiç birisi geçämedi. Bir şüpesiz: GAGAUZ literaturasında Nikolay BABOGLU vardı hem daymaları daymalarında kaldı en BÜÜK USTA! Bu var hem daymaların daymalarında olacek!

Akademik Todur ZANET, Nikolay BABOGLUnun üürencisi

Nikolay BABOGLUnun biografiyası

Anılmış hem saygılı gagauz yazıcısı Nikolay BABOGLU duudu 1928-ci yılın Hederlez (may) ayın 2-dä bir çiftçi aylesindä Taraklı rayonun Tatar-Kıpçak küüyündä (büünkü gündä Kıpçak Gagauziyanın Çadır rayonunda bulunêr). Bobası – İgnat Panteleeviç, (sokakça – Rusinin Mitinin Miyalın Panaüdun Nati). Anası – Fedora Nikolaevna da çeker bir eski kıpçaklı familiyasından – KAZANCIlardan, ama sokakça ona deyärmişlär Tudora bulü. Bu bir pek akıllı karıymış, hiç şkolaya gitmedään, üürenmiş ötää-beeri yazmaa-okumaa, laf ustasıymış, bilirmiş çok eski gagauz türkülerini, çok maani, masal. Nikolay BABOGLUnun bobası da gagauzçadan başka lafedirmiş bulgarca, romınca, rusça, ama yazmaa-okumaa bilirmiş az – sade kendinä kadar. Uşaklarını sa beşini da (iki kız, üç da ool) çalışmış versin üürenmää üüsek şkolalara. Nikolay içerdä en büüyüymüş, onun küçüklüündä taa saamış boba tarafından Marinka malisi, o da bir kıpçaklı anılmış soylarındanmış – SONGROLlardan. Malisi Nikolayı büütmüş kendi dilindä eski gagauz sallangaç türkülerinnän hem maanilerinnän. Onnar hem dedelerindän kalma adetlär brakmışlar gelän gagauz yazıcının canında derin izlär.

Nikolay BABOGLU 1940 yılda başarêr Kıpçakta başlankı şkolasını da ertesi yılın, güzün, onu vererlär ileri dooru üürenmää İsmayıl kasabasında bir klise şkolasına. Burada sekiz klas başardıktan sora, Nikolay olaceydı klise izmetçisi. Ama o vakıtlarda gidärmiş ruslan nemşe arasında o büük cenk, onun yalını 1944 yılda döner bizim Basarabiya topraklarına. İsmayılda şkola daalêêr, Nikolayın da üürenmesi 4-cü klasta kalêêr yarım. O geler İsmayıldan evä, Kıpçaa.

Sovet küvetleri isteerlär diriltmää şkolaları da bu üzerä çaarêrlar üüredicilää herbirini, kim kiyat biler. Kim kayıl olêr üüredici işlemää, onnarı almêêrlar askerä – cengä. Nikolay BABOGLU da 1944-tä, açan taa yokmuş bütün 16 yaşında, olêr Kıpçakta üüredici 1-ci klasıta.
1944-tän 1950-ci yıla kadar o hem üüredicilik eder, hem dışardan üürener Kahul pedagogika şkolasında, 1953 yılda başarêr onu. Taa sora, hep dışardan, başarêr Kişineuda devlet universitetini moldovan dili fakultetini.

Pek derin silinmäz bir iz brakêêr BABOGLUnun üreendä 1946-1947 yıllar, aaçlık vakıdı. Açan o kendi birinci klasına yıl başında yazêr 36 uşak da üürenmäk yılın sonunda 1947-dä, mayda, kalêr sade 4 uşak. Öbürleri 32 küçüklär o kışın ölerlär üüredicinin gözü önündä, baara-baara aaçlıktan. Bu tragediyayı yazıcı büük acıylan kendi kiyadında “Bir öykümüz var”.

BABOGLU olêr diil sade bir käämil üüredici, etişer Kıpçakta şkolada zavuç, sora da direktor, işleer Kıpçakta hem Kongazda, taa sora etişer bütün Moldova respublikanın şkolalar üstünä ministr yardımcısı. Üürediciliklän barabar çok çalışkan BABOGLU hiç bir da gün brakılmêêr yazıcılıktan. O yazêr ana dilindä gagauzça peet, poema, annatmalar, pyesa.

Üüretmäk işleri için 1961 yılda Nikolay BABOGLUya devlet verer medali “Za trudovuyu doblesty”. Taa sora 1996 yılda yazıcılık işleri için Moldova devletindän kableder medali “Pentru meritul çivik”. Büün N. BABOGLU taşıyêêr “Gagauziyanın saygılı vatantaşı” adını.
Moldova yazarlar Birlii 1984 yılda teklif eder onu Kişineuya işä gagauz dilindä literaturaya konsulytant. Burada o çok yardım eder genç gagauz yazıcılarına literaturaya girmää, isteer, ki gagauzların arasından çıksın nekedar taa çok talantlı poetlar, prozacılar. Doorudan Nikolay BABOGLUnun yardımınnan bizim literaturaya geler Todur ZANET, Vasi FİLİOGLU, Petri YALANCI, Mariya KUYUMCU h.b.
Yıllarlan Nikolay BABOGLUnun kendisinin da yazıcılık vergisi açılêêr taa geniş, taa käämil. Onun ilk kiyadı “Gagauz folkloru” çıkêêr 1969 yılda, sora çıkêêr annatmalar “Legendanın izi” 1974 yılda, taa beş yıldan sora 1979-da çıkêêr eni annatmalar “Bucak ecelleri”, 1981 yılda tiparlêêr Kişineuda bir uzun annatmak “Karanfillär açtılar enidän”.  1986 yılda da “Karanfillär…” tiparlanêr rus dilindä (“Гвоздики расцвели вновь”), 1988 yılda çıkêr onun çok yıllarda yazılan peetleri hepsi toplu bir kiyatta “Tarafımın peetleri”. Nasıl da bütün yaratmasında N. BABOGLUnun peetrleri da sıkı baalı folklorlan. 1991 yılda yazıcı döner kendi uşaklıında bobasından işidilmä masallara da yazêêr onnarı kiyada “Масаллар”.

Nikolay BABOGLU, gagauz pedagoglarınnan barabar, bulunêr ilk erdä ana dilindä skolaları düzmektä. Taa 1961 yılda o hazırlêêr gagauz dilin okumak hem gramatika kiyadını VII-VIII klaslar için. Sora da, çekedip 1988-ci yıldan, Nikolay BABOGLU gagauz şkolalasına deyni enidän hazırlanan sintaksis, gramatika, sözlük, üürenmäk hem literatura okumakları kiyatlarını hazırlêêr. Küçüklär da unutmêêr maasuz uşak başçaları için bir kiyat “Literatura sabaalıkları uşak başçalarında”. Bu kiyat çıktı kirilik alfabetindä 1990-ci yılda. Hazırlayıcı tenä-tenä ayırmış da koymuş bu kiyada gagauz yazıcıların en ii yaratmalarını uşaklar için (D. Kara Çoban, D. Tanasoglu, M. Kösä, T. Zanet, T. Marinoglu, V. Filioglu). Kendisi çevirmiş uşaklar için gözäl şiirlär rus dilindän K. ÇUKOVSKİYdän, S. MARŞAKtan, A BARTOdan, A.PUŞ-KİNdän hem moldovan dilindän M. EMİNESKUdan, İ. KRÄNGAdan, S. VANGELİdän h.b. Çok uygun lääzım oldurmuş bu kiyatta gagauz folklorundan yaratmaları uşaklar için. Hep küçüklär için yazêr 23 kısa annatma uygun bir dillän, çok meraklı uşakların annamasına görä, türlü söleyişlärlän, cümbüşlärlän. Orada avtor annadêr bir gagauz çocucaa için, onun adı – Gani.
Gagauz literaturasında Nikolay BABOGLU geçilmedik bir annadıcı. Kendi yaratmalarında gösterer may elli yılın içindä gagauzluun yaşamasını. Onun annatmalarında durmamayca iiliklän körlük arasında ölüsüyä danışmaklar gider – pak can pazarı.

Nikolay BABOGLU dener kendisini dramaturgiyada da. Onun biricik pyesası “Mumnar saalık için” kaldırêr ölä büük problemalar, ani çıkêrlar dar gagauz halkın yaşamasından. O problemalar zeetläärdilär bütünnä Sovetlär Birliini hem Dünnääyı dä.

Nikolay BABOGLU için laf olmaz bütün, eer anmasak onun publiţistika janralarını da. Bu janrada da o gösterdi kendisini nicä bir büük usta. “Kak больно” kiyadında, ani çıktı 1989-cu yılda peydalandı BABOGLUnun bir yazısı “Bir halkın tragediyası”, neredä çok becerikli hem derin bilmäklän gösterili gagauz halkın uzun çalılı yolu büünkü günnerä, onun pek zoor savaşı kendi insannıını tutmak için, onun durmamayca uzanması aydınnaa, kulturaya. Hep yukarda anılmış temalara yazıları peydalandılar “Ana sözü” gazetasında: “Gagauz eri gagauz dilsiz”, “Latin grafikasına yolumuz”, “Yazımız – üzümüz”. Sora genä Afgan cenginä karşı, ayırı bir kiyatçıkta, çıkêêr yazıcının yazısı “Kardaşlanmışlar”. N. BABOGLUnun publiţistika yazıları, statyaları, nasaatları, neredä o açıklêêr istoriya, literatura, folklor, etnografiya, üüredicilik temalarını, toplu “Publiţistika yazılarından” kiyatta, çıktı 2000 yılda.

2003 yılda N. BABOGLUnun tiparlanêêr iki kiydı: “Güz çiçekleri”. Seçmä şiirlär” hem “Gagauzların kaderi”. Povesti”. Taa sora 2006 yılda basılêr onun uşaklar için annatmaları. Kıyadın adı “Bucaan tarafında. Gani”.

Şindi tiparda hazır onun eni kiyadı “UZAK YOLLARIM”. Seçmä yaratmalar”. Bu kiyatta basılacek peetlär, poemlar, pyesa hem annatmalar.

Not. Kiyat lääzımdı çıksın avtorun yubileyi için, ama Gagauziya öndercileri bu iş için adanmış parayı verämedilär. Taa doorusu vermää istämedilär. Yazık.

Библиография  произведений  Бабоглу  Н.И.

1.   Стихотворение-дебют. В. кн.: Буджактан сеслäр. Литература уазылары./ Хазырлайан Д. Танасоглу. – К.: Картя Молдовеняскэ, 1959. –228 с.

2.   Дневник атеиста: Очерки на русском, гагаузском и болгарском языках. – К.: Картя Молдовеняскэ, 1962.

3.   Гагауз фольклору / Ред. Д. Танасоглу. – К.: Картя Молдовеняскэ, 1969. –260 с.

4.   Легенданын изи: Аннатмалар. / Ред. Д. Танасоглу. – К.: Картя Молдовеняскэ, 1974. – 175 с.

5.   Бужāк ежеллери: Аннатмалар. / Худ. П. Влах. – К.: Литература  артистикэ, 1979. – 212 с.

6.   Трандафирий драгостей (Розы любви): Гагаузский фольклор на молдавском языке. / Составитель Н. Бабоглу. – К.: Литература артистикэ, 1981. 156 с.

7.   Каранфиллäр ачтылар енидäн. – К.: Литература артистикэ, 1984. – 240 с.

8.   Стихи Бабоглу Н. В кн: Фрунзеле роший (Красные листья): Версурь. – К.: Литература артистикэ, 1984. – 252 с.

9.   Стихи Бабоглу Н. В кн.: Картя поезией’85 Версурь, арт. критиче. / Селекцие де Г. Водэ. – К.: Литература артистикэ, 1985. – 215 с.

10. Поезия Бабоглу Н. В кн.: Картя поезией’86: Версурь, арт. критиче. – К.: Литература артистикэ, 1986. – 219 с.

11. Гвоздики расцвели вновь: Повесть, рассказы, перевод с гагаузского. В. Ихмайлов. – К.: Литература артистикэ, 1986. –258 с.

12. Стихи Бабоглу Н. В кн.: Картя поезией’87 Версурь, арт. критиче. – К.: Литература артистикэ, 1987. – 211 п.

13. Тарафымын пиетлери: Стихлäр. / Ред. Д. Танасоглу. Худ. Д. Савастин. – К.: Литература артистикэ, 1988. – 194 с.

14. Побратимы: Очерк о Косте Бодур, погибшем в Афганистане. – В кн.: Верность присяге. – К.: Литература артистикэ, 1988

15. Трагедия одного народа. В кн.: Так больно… / с. 195-203. – К.: Литература артистикэ, 1989. – 632 с.

16. Литература сабаалыклары ушак башчаларында: Cценарийлäр. – К.: Лумина, 1990. – 100 с.

17. Масаллар: Гагауз халк масаллары. / Собиратель Н. Бабоглу. – К.: Hiperion, 1991. 142 с.

18. Bir öykümüz var: Annatmalar. / Çevirän türk dilinä Tayyar Tahiroğlu. – İzmir (Türkiye), 1994. – 102 s.

19. Mumnar saalık için: Piesa / Red. D. Tanasoglu. – Ch.: Ana sözü, 1999 – 50 s.

20. Publiţistika yazılarından. / Red. V. Filioglu. – Ch.: 2000. – 165 s.

21. Güz çiçekleri: Seçmä şiirlär. – Ch.: Pontos, 2003. – 236 s.

22. Gagauzların kaderi: Povesti. – Ch.: Pontos, 2003 – 103 s.

23. Bucaan tarafında. Gani: Annatmalar uşaklara deyni. – Ch.: 2006. – 84 s.

24. Правда о гагаузcком народе: Исторический очерк. – К.: Pontos, 2007. – 36 s.

 

Учебники и учебная литература

1.   Бабоглу Н. И. Гагауз дили. VII-VIII классар ичин / Ред. Д. Танасоглу. – К.: Картя Молдовеняскэ, 1962. –255 с.

2.   Бабоглу Н. И., Бабоглу И.И. Литература окумаклары 9-10 классар ичин.: Хрестоматия. – К.: Лумина, 1988. – 192 с.

3.   Бабоглу Н. И., Бабоглу И.И. Гагауз дили: Синтаксис IX-X классар ичин. – К.: Лумина, 1988. – 102 с.

4.   Бабоглу Н. И., Бабоглу И.И. Гагауз дили 9-10 класслар ичин. – К.: Лумина, 1989.

5.   Бабоглу Н. И., Бабоглу И.И. Гагауз дили 7 классар ичин. – К.: Лумина, 1991.

6.   Бабоглу Н. И., Бабоглу И.И. Гагауз дили 8-9 классар ичин: Синтаксис – К.: Лумина, 1991. – 127 с.

7.   Бабоглу Н. И. Гани ичин аннатмалар: Кластан дышары окумак киады. / сост. М. Кёся. – К.: Лумина, 1992.

8.   Бабоглу Н. И., Бабоглу И.И., Гагауз литературасы VIII- IX классар ичин: ÿренмäк кийады хем хрестоматия. – К.: Лумина, 1992. – 328 с.

9.   Бабоглу Н. И., Бабоглу И.И. Гагаузча-русча хем русча-гагаузча школа сöзлÿÿ 14. 000 (7000+7000) лаф. Гагаузско-русский и русско-гагаузский школьный словарь. – К.: Лумина, 1993.

10. İlkokumak kitabı: Alfabe. / Hazırladı N. Baboğlu. – Ankara, 1994.

11. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauzça-rusça hem rusça-gagauzça şkola sözlüü. 14000 (7000+7000) söz. Гагаузско-русский и русско-гагаузcкий школьный словарь. / Перераб. и дополн. – Ch.: Ştiinţa, 1996. – 365 s.

12. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz dili: Gramatika VII-nci klaslar için / I-nci payı. – Ch.: Liceum, 1996.

13. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz dili: Sintaksis VIII-ci klaslar için. – Ch.: Ştiinţa, 1996.

14. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz dili: Gramatika IX-ncu klaslar için / I-nci payı. – Ch.:Liceum, 1996.

15. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz dili: Gramatika VII-ci klaslar için / I-nci payi. – Ch.:  Ştiinţa, 1997.

16. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz literaturası: Hrestomatiya VII-ci klaslar için. – Ch.: Ştiinţa, 1997. – 137 s.

17. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz literaturası: Hrestomatiya VIII–IX-cu klaslar için. – Ch.: Ştiinţa, 1997. – 260 s.

18. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz literaturası: Hrestomatiya IX–X-cu klaslar için. – Ch.: Ştiinţa, 1997. – 330 s.

19. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauz dili: Sintaksis 8-9 klaslar için. – Ch.: Ştiinţa, 1997. – 165 s.

20. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ., Dicţionar găgăuz-român, român-găgăuz. Gagauzça-romınca, romınca-gagauzça sözlük. 15 bin söz (7500+7500). – Ch.: Lumına, 1998.

21. Matematika: Fişlär, oyunnar hem problemalar 1-ci klas için. / Romın dilindän çevirdilär İ. Konstandoglu hem N. Baboglu. – Ch.: Lumina, 1998.

22. Baboglu N.İ., Baboglu İ.İ. Gagauzçanın gramatikası: Fonetika, leksika, morfologiya, sintaksis. / Experimental üürenmäk kiyadı. – Ch.: Ştiinţa, 1999. – 406 s.

23. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları 5 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2000.

24. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları 6 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2001.

25. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları 7-ci klas. – Ch.: Ştiinţa, 2002.

26. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları 5 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2002. – 257 s.

27. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları: 6 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2001. – 320 s.

28. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları: 7 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2002. – 318 s.

29. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları: 8 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2003. – 303 s.

30. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları: 9 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2003. – 303 s.

31. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları: 5 klas için. – Ch.: Ştiinţa, 2005. – 259 s.

32. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları: 6 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2006. – 318 s.

33. Baboglu N.İ. h.b. Gagauz dili hem literatura okumakları: 7 klas. – Ch.: Ştiinţa, 2007. – 204 s.

BİR CUVAP YAZIN