savastin

27.04.2013, tarafından yazılı , KİŞİLÄR, KULTURA, RESİMCİLİK BÖLÜMÜ, 1365 KERÄ BAKILMIŞ

Gagauzların geniyi Dimitriy SAVASTİN

Gagauzların geniyi Dimitriy SAVASTİN, önündä başımızı iilderiz!

Çok kerä yazdım onun için. Dostluumuz da çok yıllar sürter. Çok kerä onunnan uzun zaman lafa durdum. Herkerä büük filosofiya temalarından gagauz halkın problemalarına girdik, sora da o problemaları kendi yaratmalarımızda açıklayarak, kendi fikirlerimizi insan önünä sürdük.

Açan bu insannan sık-sık buluşêrsınız hem lafa durêrsınız, annêrsınız, ani herbir buluşmakta o başka-başka taraflardan açılêr: ba o derin fikirli filosof, ba o yalın içindä yanan patriot, ba o incä duygulu bir lirik, ba o cengä hazır olan asker, ba bir raat hem tez yaralanan uşak. Hepsi bu diişilmekleri onun çimçirik çakan gözlerindä hem şalvir kıpıştırlmış bakışında esap alêrsınız. Onun yaşamasını da sayfa-sayfa aktararak, göreriz, ani hepsi bu işlär, halka lääzım olduynan ön plana çıktılar: derin filasofiyası hem lirikası – resimnerindä; patriotluu hem asker harakterı – gagauz halkın devletlii için savaşmasında hem “Gagauz Halkı” akıntının kurmasında; uşaklıı – uşaklar için resimnerindä. Hepsi bu harakter özellikleri Dimitriy İvanoviç SAVASTİNın zor hem aar uşaklııından çekiler, bezbelli.
Duudu o Valkaneştä 1942-ci yılın Hederlez ayın 2-dä. Ayledä onnar altı uşaktı, beş kızkardaş hem o – Mitika. 1944-tä bobasını, İvan Konstantinoviçi, kaybetti. 1946-da da aaçlık oldu. Eni kuvet ekinneri hem iyecekleri sömürdü. İnsannar sinek gibi ölärdilär. Bunu, görüp, Dimitriy İvanoviçin anası Vera Konstantinovna topladı çuvala ekmek, da yollandı uşaklarlan nereyi gözü görärsä. Birkaç afta yollarda gezip hem iki kızkardaşını kaybedip, etiştilär Azerbaycana, Bakuya. Taa sora da taa bir kızkardaşı raametli oldu. Hepsi bu zorluklar hem kahırlar dört buçuk yaşındakı Mitikanın gözü önündä oldular. Derin duygulu hem tez yaralanan canında kaldılar. Bunnardan o hastalandı. Bolniţalarda çok yattı. Ozaman da durmamayca resimnemää başladı: kiyatta, duvarda, toprakta, terli şişelerdä.

1959-da onnar Valkaneşä döndülär. Mitika, sekiz klası bitirip, Kişineva üürenmää yollandı – “İ.REPİN” adına resimcilik şkolasına. Sadä bir kuru stipendiyaya yaşardı hem kimär kerä anasından bişeylär kabledärdi. Ama annardı, ani bu yılları pek verimni hem faydalı kullanmaa lääzım. Onuştan durmamayca hep resimnärdi, resimnärdi, resimnärdi…
Burada, Kişinevda, pek büük hem zengin bibliotekalar vardı. Mitika SAVASTİN başladı okumaa dünneyin en büük resimcileri için kiyatları, ani annadardılar onnarın yaşamasını, teknika ustalıını, boyaylan şafk hem gölgä tonnarın kullanmak ustalıını. Okudukça  şaşardı: acaba neçin bu kiyatlar arasında gagauz resimcileri yok hem neçin bu resimcilär gagauzları annatmêêrlar? Bu soruşa cuvap aararkana, onun üreenä erleşti pek derin fikirlär: “bän lääzım annadıym gagauzları dünneyä, bän lääzım açıklıym onnarın harakterlarını, bän lääzım gösteriym onnarın adetlerini!” Sanêrım, ani bu fikirlerä geldiynän Mitika SAVASTİNın resimcilik uşaklıı bitti, da artık başladı Dimitriy SAVASTİNın büük yaratmak yolu. Birtaan o hiç bir kerä bilä atılmadı bu göktän, nur gibi inän, fikirlerdän. O fikirlär gagauz halkına sevgiylän hem duyguylan besledilär genç resimciyi. Ona kuvet verdilär. O da, artık ömür boyunca izmet eder onnara.
Bu fikirlerä saabi olduynan, o taa da büük havezlän başladı kendi ustalıını inceletmää. O durmamayca okuyardı gagauz folklorunu hem literaturasını, aarayak o obrazları, ani en islää taraftan açıklêêrlar gagauzların harakterlarını hem adetlerini. Da folklorun türküleri, balladalrı, legendaları, masalları hem fıkraları onun resimnerinin temalarına geçtilär.  Biz gördük o obrazları Dimitriy SAVASTİNın grafikalarında: “Sevda balladası” (1978), “Oglan balladası” (1981), “Dunay balladası” (1988), “Tudorka için legenda” (1981); kartinalarında: “Cadı babusu”, “Dädu hem babu” (1990), “Mitiraş-Pıtıraş” (1990), “Göktän sallangaç” (1992) hem başka. Gagauz folkloru resimnerinin çoyunda o danışêr Canavarlar temasına da, zerä gagauzlarda Canavara büük saygı var. Sadä bizdä, gagauzlarda, Canavar yortuları bakılêr hem Canavar orucu tutulêr.

Açan Sovet vakıdında lääzımdı ideologiyalı resimneri yapmaa, o burada da, damgalardan kaçıp hem kaluplardan çıkıp, kendi resimnerindä gagauzluu korudu: “Kauçşu” (1972), “Soţialist Zaametindä Geroy İ.A.Şçerban” (1979),  “Bereket (Toprak)” (1981) h.b. Ama bu sora oldu. İlkin, “İ.REPİN” adına resimcilik şkolasını başararkana, Dimitriy SAVASTİNın talantı için yazêr büün anılmış yazıcısı Titus ŞTİRBU da tiparlêêr o yazıyı hem genç resimcinin resimnerini “Molodöj Moldavii” gazetasında. Bu yazıdan artık resimcinin üüselmek yolu başlêêr.

1965-ci yılda, başardıynan “İ.REPİN” adına resimcilik şkolasının jivopis fakultetını, Dimitriy SAVASTİN geler Komrada. 5-ci şkolada üüredici işlemää başlêêr. Resimci olmaa deyni lääzımdı para – bez, boya, ramka, kiyat, çetkacık, karandaş hem başka işleri almaa deyni. Üüredici zarplatası bunun için etmäzdi. Onuştan, genç resimci başlêêr taa çok grafika uurunda işlemää, çünkü buna deyni aaz harç lääzımdı – kiyat, karandaş, lastik, tuş.

Parasızlıktan o döner Valkaneşä. Burada 1-ci şkolada üüredicilii yapêr hem reklama uurunda işlemää başlêr. Bu verer kolayını ayaa kalkmaa: kendisini giidirmää, doyurmaa hem resimciliini ilerletmää. Yavaş-yavaş onun resimneri zeedelener. Onnarlan Dimitriy SAVASTİN başlêêr Moldovadakı respublika uurunda resim sergilerinä katılmaa. Artık speţialistlär hem kritikacılar da esap alêrlar onun yaratmalarını: “Oglan balladası” (1969) hem bu triptihın orta resimini “Oglan hem Mari Kız”, “Gagauz kızları” (1972), “Gagauz düünü” triptihı (1975) hem başka. Kritikacılar bir seslän urgulêêrlar hem metederlär resimcinin ustalıını, resimnerin fikir derinniini, resimnerä dökülän resimcinin iç duygularını. Ona artık başlêêrlar teklif etmää pay alsın Sovetlär Birliindä kurulan sergilerdä dä. Bu verer kolayını 1976-cı yılda Dimitriy SAVASTİN Sovetlär Birliin Resimcilär Birlii hem Moldovanın Resimcilär Birlii azası olsun. Bu iş açêr ona büük kapuları: halklararası sergilärä katılmak, muzeylär hem galereyalar onun resimnerini satın alêrlar. Basın evleri da iş vererlär: gagauz yazıcıların kiyatlarını resimnemää hem donatmaa.

Resimcilik şkolasını başardıktan sora, yıllar boyunca o düşüner hem annêêr, ani büük resimci olmaa deyni sadä talant etişmeer – lääzım üürenmää da. Bu fikirlän o girer “İ.FÖDOROV” adına poligrafika institutun grafika bölümünä. İnstitutu 1980-ci yılda başardıktan sora, Dimitriy SAVASTİN çok yıllar “stankofaya grafika” uurunda resimnerini yapêr. Ama unutmêêr başka stilleri da. 1980-ci yılların sonuna o başlêêr taa çok karandaş, pastel hem jivopis uurunda zanaatlanmaa. Bu verer kolayını kartinaların hem resimnerin özelliklerini taa da derindän açıklamaa.

Kuvetlenincä Dimitriy İvanoviç annêêr, ani talantınnan hem vergisinnän lääzım gelän evlatboylarınnan paylaşsın, aardına şkola hem üürencilerini braksın. O biler, ani bunu yapmaa deyni Komratta lääzım resimcilik şkolası açmaa, da durmamayca danışêr ozamankı komunist partiyasının raykomuna bu tekliflän. Ama faydasız. Soruş çözüler ozaman, açan o Komunist Partiyasının Merkez Komitetına bir kiyat yazêr, da oradan geler izin resimci şkolası açmaa. 1983-cü yılda bu iş aslıya çıkêr. Şkolanın açılış günündän taa 1992-ci yıladan Dimitriy SAVASTİN burada hem üüredici hem da direktor işledi. (1992-ci yıladan büünkü günädän şkolanın direktoru onun oolu – Sergey SAVASTİN. Şindi Komrat resimcilik şkolası Dimitriy İvanoviç SAVASTİNın adını taşıyêr. 30 yılın içindä oradan 306 üürenci çıktı. Onnarın 136-sı resimcilik uurunda zanaatlarını ilerletmää deyni Universitetlara hem koleclara üürenmää girdilär).

Bän taa studentkana tanıştım Dimitriy İvanoviçlän. Ama dostlaştık biz onunnan taa sora, XX-ci üzyılın 80-ci yıllarında. Ozaman bän başladıydım yapmaa “Bucaan dalgasında” televideniya hem radio kolverimnerini. Çok kerä Canabisi için orada annattım (yazık, ani o arhivlär büünkü günädän korunmadılar). Bu kolverimneri yaparkana şaştım onun derin fikirlerinä, incä şakalarına, ustalıına hem gagauzluuna. Dimitriy İvanoviçlän pek meraklıydı onunnan buluşmaa. Onuştan, bir kolaylık bulup, hemen pinärdim avtobusa da gelärdim Komrata, onun yaratmak masterskayasına.
Masterskaya bulunardı orada, neredä büün bulunêr Komrattakı “ATATÜRK” adına biblioteka. Giriş aul içindändi.

Masterskayada vardı iki oda: biri küçük birisi da büük. İlk bakışta gelärdi, ani masterskayanın içi darmadaan. Ama bu haosun içindä vardı bir büük tertiplik – büük ustanın yaratmak ustalıı tertiplii. Bakmadaan ona, ani herersi hazır hem yarım resimnärlän doluydu, sergennerdä boyalar hem resimcilik için kiyatlar durardı, dolap üstlerindä tepäylän eskizlär vardı, belliydi, ani burada büük yaratmak ruhu uçêr.

İçerlär kıstaf gelärdi. Ama bir köşedä erleşip, masa esabı dolabın üstünä bir gazeta döşeyip hem orayı, kimär kerä sadä tuzlan ekmek koyup, filcannarı erleştirärdik hem bir susak şarap koyardık. Da başlardı uzun hem meraklı konuşmak. Lafedärdik istoriya hem literatura için, gagauzların geçmişi hem o günkü durumu için, resimcilik hem başka yaratmaklar için. Sarfoş olmardık. Keflenmärdik ta. Zerä susakta şarap bittiynän geçärdik kaavi çaya. Çay çok içilärdi. Çünkü masterskayaya gelärdilär başka insannar da: resimcilär, yazıcılar, poetlar, jurnalistlär.

Konuşmaklarda sözlär hep gagauzların kultura avtonomiyasına dönärdilär: lääzım gagauzça gazetalar, televideniye hem radio, jurnallar, gagauz dilindä şkolalar hem İnstitutlar açılsın, haliz istoriyamız hem kulturamız dünneyä annadılsın. Buluşmaktan buluşmaya politika soruşları hem isteyişleri taa çok ortaya çıkmaa başladılar.

Bir cumertesi günü (“Ana Sözü” gazetası artık kurulduydu) masterskayada pek keskin fikirlär konuştuk. Vakıt artık avşama yaklaştı. Bitki avtobuslan Kişineva döndüm. Ertesi sabaa ilk avtobuslan Komrata geldim. Masterskayada bütün gün artık sadä politika soruşları konuşuldu. Genä avşam oldu. Sözlerimiz bitmäzdi. Bitki avtobusa etiştirmää deyni mastersakyadan Dimitriy İvanoviçlän bilä çıktık. Taa avtostanţiyayadan hep lafımız uzadı. Sözlär kesildi ozaman, açan bän avtobusa pindim, da avtobus yola yollandı. Bir aftadan sora Komrata genä geldim, da Dimitriy İvanoviç taa kapudan bana dedi: “Fedi, karar aldık “Gagauz Halkı” adına bir diskusiya klubu kurmaa”. (Taa sora o klub büük gagauz milli akıntısına döndü hem dolayında hepsi gagauzları birleştirdi).

Bu klubun kurulmasınnan Dimitriy SAVASTİN teoriyadan haliz politikaya geçti. Gagauz halkınnan barabar, ilktän avtonomiyayı, sora da Gagauz Respublikasını kurdu. 1992-ci yılda Gagauz Respublikasının kultura Bakanı ayırıldı. Te şindi vardı nicä bütün yaşamasının programasını temelä koymaa: gagauz dilinä, kulturasına, adetlerinä hem istoriyasına yol açmaa. Dimitriy SAVASTİN hazırlêr bu uurda bir ana programa. Ama gagauzlar için kurulan Gagauz Respublikasının öndercileri bundan korktular. Dimitriy SAVASTİNı iştän atıp, gagauzları hem gagauzluu genä taban altına almaa deyni, onun erinä tezicik bir rus adamını getirdilär. Gagauz Respublikasının kultura Bakanıından ayırılarkana Dimitriy SAVASTİN dedi ozamankı öndercilerä Stepan TOPALa, Mihail KENDİGELÄNä, Mariya MARUNEVİÇa hem Stepan BULGARA: “bakın, açan geleceniz işä bensiz burayı, oturacenız masanın önünä her zaman elinizi sokmayın cöbinizä, saymayın parayı nekadar taa lääzım çalasınız. Düşünün halk için, ani orada bu kenarlarda, Yalpuun kenarında, taşlar arasında, yılan arasında aaç bomj gibi yaşêêr. Siz düşünün bütün millet var nicä bölä olsun”.
Dimitriy İvanoviç pek aar geçirdi Gagauz Respublikasının kultura Bakanıından atılmasını. Ona pek zordu. Gelärdim yanına, lafedärdik. O hep şaşardı: “Neçin bölä oldu? Nedän bu tamahlık? Neredä yanıldık?” Hep ona deyärdim: “Cuvaplar belli. Bu insannar dördü da bizim içimizä KGB tarafından yollandı. Onnar gagauzluu ezmää deyni hem gagauzlara karşı izmet için başımıza getirildilär.”

O yıllar yaşamak pek zordu. Hererdä krizistı. Gagauz kulturasını, adetlerini hem dilini korumaa deyni kurulan Gagauz Respublikasına (sora da Gagauziya avtonomiyasına) hepsi bu işlär için ömürünü koyan büük resimci diildi lääzım. Onun resimneri korkudardılar öndercileri. Onuştan öndercilär Dimitriy SAVASTİNa arkasını döndülär. Adam yol üstündä kaldı.

Lääzımdı neylän sa yaşamaa. Dimitriy SAVASTİN karar alêr yollanmaa Türkiyeyä. Da 1994-cü yıldan 2007-ci yıladan o İstanbulda çalışêr. Orada litografiya, yaalı boya hem karandaş resimnerini yapêr, uşakları üüreder. Çeşitli sergilerä katılêr. 300 yakın yaratması burada yapıldı. Türkiye Respublikası büük hem anılmış resimciyi hep kanadı altında tutêr. 2000-ci yılda T.C. Kultura Bakannıı çıkarêr bir kalın hem gözäl kiyat “Gagauz ressam DİMİTRİ SAVASTİN. Mete Savaşan”. Burada bölüm-bölüm verili onun en meraklı resimneri, ani yapılı grafika, karandaş, pastel, gravüra hem jivopis (yaalı boya) tehnikalarında.

Onun çok boyunca Türkiyedä işlemesi açtı Dimitriy SAVASTİNın taa bir derin duygusunu – gagauzların haliz istoriyasına aslı bakışı. O annêêr, ani gagauz folkloru, kulturası, adetleri tamam olmayacek herliim dönmärsak gagauzların eski hem derin istoriyasına, Oguz dedelerimizin köklerinä, ani taa Altaydan çekilerlär, taa Orhon yazılarından annadılêrlar. Dönmärsäk hem anmarsak o uzak büüklerimizi Oguz Hanı, Atillayı, Kültegini – ozaman kendimiz kaybederiz. Gagauzlara hem dünneyä bunnarı annatmma deyni, Dimitriy İvanoviç son yıllarda yapêr OGUZ HANın, ATİLLAnın, KÜLTEGİNin patretlerini.

Büün bir şüpesiz urgulêêrız, ani Dimitriy SAVASTİN kurdu gagauzların milli resimcilik incäzanaatını, koyup onun temelini, kaldırdı onu dünneyin en üüsek uurlarına. Kendi yaratmalarınnan, fikirlerinnän hem işlerinnän gagauzları dizlerindän kaldırdı. Sürdü gagauzluk tarlasını, ekti onu, da büünkü gündä halkımız artık bu tarladan bereketi toplêêr.
Söläyin bana: angı resimci bukadar yandı Gagauzluk için? angı resimcinin yaratmaklarında bukadar gagauzluk ruhu hem özü var? angı resimcinin talantınnan taa gagauzlar bukadar dünneyä tanındılar? angı resimci bukadaradan gagauzlara hem gagauzlaa kurban oldu?
Yok ölä birisi!
Hiç kıvırmadaan hepsi lääzım kayıl olsun onunnan, ani bu BÜÜK RESİMCİ – Dimitriy İvanoviç SAVASTİN! Sade onun geniyi bu işleri en üüsek uurda yapmaa becerdi. Onuştan, herliim Gagauziyanın başında bulunarsalar haliz gagauz öndercileri, onnar lääzım nekadar tez, BÜÜK RESİMCİ taa ayaktaykana, kursunnar Dimitriy SAVASTİN adına bir fond, ani toplayacek bu adamın bütün yaratmak zenginniklerini.

Gagauziyada lääzım kurulsun “Dimitriy İvanoviç SAVASTİN” ordenı yada medalisi, angısınnan şannandıraceklar talantlı resimcileri, angıları Dimitriy SAVASTİN gibi,  halizdän izmet ederlär gagauzlara hem gagauzlaa, gagauz folkloruna, kulturasına, adetlerinä hem istoriyasına.

Bän sa, büük ustanın önündä, şapkamı çıkararak, deerim: “Gagauzların geniyi Dimitriy SAVASTİN, önündä başımızı iilderiz!” Hem söleerim: “Sän, maêstro, daymaların-daymalarında kalacan gagauzların hem bütün dünneyin istoriyasında, nicä bir BÜÜK hem ANILMIŞ insan hem resimci. Deerlär geniylär üz yılda bir kerä duuêrlar. Bekim ölä, bilmerim. Ama şindilik sän bizdä biriciksin! Uzun ömür hem saalık sana, paalı dostum Dimitriy İvanoviç SAVASTİN!”

BİR CUVAP YAZIN