karamit_zakon_aciklama

16.06.2017, tarafından yazılı , CÜMNE BÖLÜMÜ, 56 KERÄ BAKILMIŞ

GHT deputatları “Gagauz dilini kurtarmak için” Zaknon kabledilmesini teklif ederlär

Gagauziya Halk Topluşu deputatların Elena KARAMİTın, Ekaterina JEKOVAnın hem Mihail JELEZOGLUnun tarafından hazırlanan AÇIKLAMA

Biz, Gagauziya Halk Topluşun deputatları – Elena Karamit, Ekaterina Jekova, Mihail Jelezoglu, can acısınnan açıklêêrız, ani Gagauziya (Gagauz Yeri) avtonomiyanın kurulma günündän 22 yıl geçtiktän sora, şüpeyä alınêr onun kurulmasının baş uuru – gagauzların özelliklerini korumak hem milli isteyişlerini erinä getirmäk, dili hem milli kulturayı zenginneştirmäk.

En önemni nışannardan biri, angısı ayırêr bir halkı başkalarından hem gösterer onun özelliini – onun ana dili. Varkan dil, halk ta var. Ama biz sayêrız, ani büün, gagauz dili geçirer en zor vakıtlarını. Dilimizin yokkan yazısı – o kaybelmedi, üürenilmärkän şkolalarda – o yok olmadı. Ama büün, hepsi bunnar varkan, GAGAUZ DİLİMİZ kaybelmäk kertiinä geldi. Devletliimiz varkan gagauz dili kullanılmêêr o devletliimizin uurunda. Gagauziyada yaşayannar da, taa çok gençlär, görmeer lääzımnık onu derindän üürenmää hem islää uurda bilmää.

Bunu gösterer çok işlär:

10 yıl geeri biz sölärdik, ani  gagauz dilin durumu küülerdä kaavi hem onun kullanmasınnan problema vardı sade kasabalarda. Büün göreriz, ani küülerdä genç aylelerdä dä peydalandı bir tendenţiya – lafetmemää uşaklarınnan gagauzça. Bu getirdi ona, ani uşak başçalarında büün terbiyediler eni evlatboyu, angısı bilmeer gagauz dilini.

Örnek olarak gösterelim Avdarma küüyünü. 2016-2017-ci üürenmäk yılın çeketmesindä 35 üürenicidän, ani geldi birinci klasa, gagauz dilini bol kullanardı sade 2 üürenici. Kalanınnan evdä gagauzça lafedilmeer.

Genç analar-bobalar yaradêr bir çirkin olay. Birinci klasta uşak üürener 3 dil: rus, gagauz hem moldovan dillerini. 2-ci klasta eklener taa bir dil – yabancı. Ama mutlak peydalanan ilk zorluklarda, analar-bobalar geler çıkışa: rus, moldovan hem yabancı dillär lääzım, ama gagauz dilini var nicä üürenmemää. Bu fikir kalêr uşaan aklında, da büün biz büüderiz bir boy gagauz, angısı bilmeer kendi ana dilini.

Bakmayarak ona, ani regionumuzda gagauzların sayısı 82,1%, bir sonuç olarak, gagauz dilini serbest kullanan insannarın sayısı durmamayca aazalêr.

2010-cu yılda “UNESCO” tiparladı bir çalışma: “Kaybelmäk kertiindä bulunan dünnää dillerin atlası”, neredä 2500 kaybelän dillerin arasında belli edildi gagauz dili dä. Atlasın önsözündä sölener, ani en açık gösterer dilin kaybelmäk kertiinä gelmesini te o fakt, ani analar-bobalar başlêêr üüretmemää kendi uşaklarını ana dilinä. Biz etiştik bu kertää.

Avtonomiyamızda mas-mediyaların çalışması gagauz dilindä aaz yapılêr. Halk Topluşun hem İspolkomun ofiţial gazetası da gagauz dilindä tiparlanmêêr.

Bundan kaarä, Gagauziyanın cümne radio hem televideniya kompaniyasının kolaylıkları da bütündän kullanılmêêr, üüseltmää deyni avtonomiyamızda yaşayan insannarın dil kompeteniţiyasını, zere gagauz dilindä yaradılan kolverimnerin çıkması çok kerä sistemalı olmayan bir olay. Kalan kompaniyalar, angıları çıkêr efirä Gagauziyada, gagauz dilinä aarlık vermeerlär hem, karşı gideräk “Gagauziyada radio hem televideniya” Zakonuna, yapmêêrlar GRT kanalına retransläţiya.

Önderci organnarı, nicä regionda, ölä dä erlerdä, dayma aykırı giderlär bizim kendi Zakonnarımıza. Örnek gibi alalım “Gagauziyada dillerin kullanması” Zakonunu. Erinä getirilmeer bu zakonun 15-ci statyası, angısı izin eder devlet organnarın, küülerin hem kasabaların erindeki öndercilik kuruluşlarında, cümne toplumnarın, ekonomika, komerţiya, kultura  organnarın, küülerin hem kasabaların hem da sokakların adları gagauz dilindä yazılsın.

Sözümüzü ilerlederäk, lääzım sölemää, ani Halk Topluşun hem İspolkomun dä oturuşları, geçmeer gagauz dilindä.

Bu iş verer kolayını yapmaa çıkış, ani avtonomiyanın öndercileri kendileri dä, diil ani yardım etsinnär gagauz dilini korumaa, ama olêrlar kötü bir örnek bu iştä , küçülderäk regionumuzda dilin kullanmak sferasını.

Yannış olacek sölämemää, ani var pozitiv diişilmeklär dä, ama onnar diil toplu bir belli sistemaya.

Gagauziyanın üüretmäk kuruluşlarında 1-ci klastan taa 12-ci klasadan üüreniler predmetlär “Gagauz dili hem literaturası”, “Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem adetleri”. Gagauz dilin uurunda her yıl geçiriler olimpiadalar, seminarlar, konkurslar, konferenţiyalar. Klastan dışarı meropriyatiyalar da düzüler gagauzça, ama onnarı taa sık hazırlêêr gagauz dilin üüredicileri. Administrativ hem pedagogika kollektivlerin çalışmasında Gagauz dilin kullanması lääzım olsun bir norma gibi.

Gagauz dilini üürenmesi için harçlar devlet tarafından karşılanêr.

Cümnä televizionu GRT gagauz dilindä multfilm gösterer.

Tiparlanêr kiyatlar gagauz dilindä.

Gagauziya Bilim-aaraştırma Merkezindä kuruldu Terminilogiya sekţiyası.

Hepsi bu fikirlerdän sora geleriz bir çıkışa, ani herliim büün bişey diiştirmärsäk, 10-15 yıldan sora gagauz dili heptän kaybelecek. Dilin kaybelmesinnän kayıp olacek avtonomiya da.

İnsan sakınêr, ani gagauz dilin taa geniş kullanması çıkaracek kullanmaktan rus dilini, da bu kapayacek uşaklarımıza çok kapuları. İsreeriz inandırmaa, ani rus dilin rolü bu Zakonun kabledilmesinnän diişilmeyecek, o ölä dä kalacek halklararası lafetmäk  dili. Bizim neetimiz gagauz dilini ilerletmää, koymaa onu o uura, ani yazılı “Gagauziyanın özel hak statusu için” hem “Dillerin kullanması için” zakonnarda. Biz korkêrız korumaa kendi ana dilimizi, zerä sakınêrız zarar vermää başka dillerä, angıları kulanılêr topraamızda.

Gagauz dilini kurtarmak – bu pek zor hem komplekslı bir iş, ama bu çerçevedä hem bu zamannarda o en önemni işlerdän birisi. Kurtarmarsak dilimizi, kaybedecez, kurtaramayacez gagauzluumuzu da.

Sayêrız, ani etnos faktoru – o bir önemni element, angısı yardım eder kurmaa annaşmak baalantılarını moldovan halkınnan hem gelecektä dä cümnenin integraţiyasında sade onu göreriz bir büük resurs olarak.

Sade becerärsäk kurtarmaa dilimizi, ozaman biteceklär hepsi soruşlar: “Neçin sizä lääzımdı avtonomiya?”

Biz, Gagauziya Halk Topluşun deputatları, açıklêêrız, ani büünkü gündän beeri çekettireriz çalışmaları, düzmää deyni bir Zakon, angısının adını koyduk “Gagauz dilini kurtarmak için” Zakon.

Sayêrız, ani gagauz dili bulunêr kritik kertiindä, da mutlak lääzım hazırlamaa bir zakon, angısı verecek kolaylık adım-adım hem dinamikalı diiştirmää Gagauziyada gagauzçaya dil durumunu.

Bizim iniţiativalarımız:

Gagauziyanın Halk Topluşu lääzım incelesin hepsini Zakonnarı, angıları baalı Gagauziyada dil politikasınnan, avtonomiyada gagauz dilin erinnän başka dillerin arasında, da versin  garantiya artık kabledilmiş zakonnarın işlemesindä.

Sayêrız, ani zakonnarın çoyu işlämeerlär onuştan, ani diil belli edilmiş onnarın vakıt çerçeveleri. Bu üzerä da onnarın taa çoyu kalêrlar sade yazılı kiyatta.

Örnek:

“Gagauziya(Gagauz eri) teritoriyasında dillerin kullanması” Zakonunda, işlämeer 15-ci statya, angısında sölener onun için, ani blankalar, mühürlär lääzım olsun üçdilli: gagauzça, moldovanca hem rusça, ani devlet organnarın, küülerin hem kasabaların erindeki öndercilik kuruşların, cümnä toplumnarın, ekonomika, komerţiya, kultura organnarın, küülerin hem kasabaların, sokakların adları gagauz dilindä yazılsın.

Zakonun hep o statyasında yazılı, ani afişalar, bildirimnär var nicä yazılsınnar moldovan, rus  yada gagauz dilindä . Hep bu kural işleer malların (etiketkaların), instrukţiyaların hazırlanmasında da.

Sayêrız, ani lafın “yada” kullanması getirer ona, ani gagauz dili hiç kullanılmêêr.

“Gagauziya radio hem televideniya” Zakonunda işlämeer 27-ci statya, angısında sölener, ani GRT cümne kompaniyasının yayınında programaların 75% gagauz dilindä lääzım yapılsın.

Biz, “Gagauz dilini kurtarmak için” Zakonun avtorları, teklif ederiz birkaç kendi iniţiativamızı:

  • Uşak başçasına başlarkana uşakları aazdan testlemäk. Uşak lääzım yaşına uygun annasın hem lafetsin gagauz dilindä. Sayêrız, ani bu koyacek anaları-bobaları o duruma, açan uşaklarlan gagauz dilindä lafetmää deyni onnara bir lääzımnık olacek.
  •  Hazırlamaa uşak başçalarına deyni maasuz interaktiv oyunnarı, angıları havezlendirecek küçük uşakları oyun sırasında üürenmää gagauzçayı.
  • Predmetleri «Технологическое воспитание», «Изобразительное искусство», «Музыкальное воспитание» avtonomiyanın üüretmäk kuruluşlarında gagauz dilindä üüretmeyä geçirmää.
  • «Музыкальное воспитание» predmetın kurikulumuna yapmaa analiz, da bulmaa onda taa çok er gagauz türkülerinä, avalarına, maanilerinä.
  • Komrat Devlet Universitetindä açmaa maasuz online kursları, angılarında şkolaların üüredicileri hazırlanacek yukarda sıralanan 3 predmeti gagauz dilindä götürmää.
  • Gagauziyanın Bilim-aaraştırmak Merkezinä bu 3 predmettä üürenmäk kiyatlarını çevirmää gagauz dilinä.
  • Gagauziyanın Bilim-aaraştırmak Merkezinä hazırlamaa hem düzmää  şkola için termin sözlüklerini, hazırlamaa industriya dallarında terminnerini hem da gagauz dili terminnerin elektronika bazasını.
  • Finans tarafından stimulları kullanmaa o üüredicilerä, angıları yukarda sıralanmış predmetleri gagauz dilindä götürecek.
  • Vermää finans yardımını gagauz kompozitorlara, angıları yazacek muzıka yaratmalarını, düzmää deyni uşaklar için türkülerin maasuz gagauz fondunu. Bu verecek kolaylık ölä dä aaz sayıda bulunan gagauz kompozitorlara  açmaa eni yaratmak yollarını, kullanmaa onnarın becermeklerini halkımızın izmetinä, bununnan da barabar ilerledecek hem zenginnedecek meraklı tematikalı muzıka materialınnan üüretmäk kurumnarın hem uşak başçaların fondlarını.
  • Finans yardımını vermää Gagauziyanın teatrularına, deyni onnar uşaklar için repertuarın 80%  gagauzça kursunnar.
  • Finans yardımını vermää gagauz yazıcılarına hem poetlara, angıları hazırlayacek tematikalı material şkolalara hem uşak başçalarına.
  • Düzmää üçdilli şablon ofiţial kiyatlara, angıları kullanılabilecek türlü sferalarda.
  • Halk Topluşun hem İspolkomun oturuşlarında gagauz dili lääzım olsun çalışma dili. Zakon proektimizdä neetleneriz açıklamaa bölä çalışmaya geçmäk etaplarını.

Sayêrız, ani bu iniţiativa taa dolu, dooru hem faydalı olacek, eer onun düzülmesindä pay alarsa bilim adamnarı, üüredicilär, Gagauziya kurulmasının  temelindä duran insannar hem hepsi onnar, kim düşüner dilimizin yaarınkı günü için. Hazırız buluşmaa hem işletmää bu soruşu Komrat Devlet Universitetin, Gagauziya Baş üüredicilik upravleniyasının öndericilerinnän hem başka zaametçilerinnän.

Biz, bu iniţiativanın avtorları, dialoga açıkız, havezlän kabledecez, inceleyecez hepsini teklifleri, eni düzülmüş Zakon halizdän  kurtarsın gagauz dilimizi deyni.

Bu açıklamamız  erleştirilecek Halk Topluşun saytında  halktoplushu.md

Bizim elektron adresimiz: gagauzdilikanon@gmail.com

Teklif ederiz hepsinizä, birleştirip kuvedimizi, barabar düzelim “Gagauz dilin kurtarılması için” Zakonun proektını.

BİR CUVAP YAZIN