tanasoglu_dionis

23.08.2016, tarafından yazılı , CÜMNE, LİTERATURA, YAZICILAR BÖLÜMÜ, 911 KERÄ BAKILMIŞ

O brakmadı gagauz kulturasının ateşi sünsün

Tamamnandı 10 yıl, nicä 2006-cı yılın Harman ayın (avgust) 23-dä gagauzlar kaybetti büük kultura adamını, anılmış yazıcıyı, dramaturgu, pedagogu, bilim adamını, muzıkacıyı hem folklorcuyu, doktoru, universitar profesorunu Dionis TANASOGLUyu (07.07.1922 – 23.08.2006).

Dionis TANASOGLU 1922-ci yılın Orak ayın (iyül) 7-dä Çadır rayonun Kiriyet küüyündä duudu. İlk okulu burada başarıp, sora Akkerman kasabasında orta şkolayı (1934-1938) hem Bırlad kasabasında (Romıniya) liţeyi (1938-1943) başardı.

İkinci dünnä cengindä antigitler kooliţiyasının romın askeri olarak katıldı.

Cengtän sora Kişinev “İon Creanga” adına Pedagogika İnstitutunu (1947-1952) hem Leningrad Teatru İnstitutunu (1947-1949) başardı. Doktorluk disertaţiyasını Azerbaycanın Bilim akademiyasının Bakudakı Lingvistika İnstitutunda (1962-1965) yaptı hem korudu.

1945-ci yılda ana küüyündä üüredici olarak işlemää başladı. 1946-cı yıldan beeri Çadırda okulda üüredici çalıştı.

1955-ci yılda Kişinev şkolalar İnstitutuna (1955-1967, 1970-1972) geçirildi da burada ilk hem orta okul üüredici, pedagog hem bilim zaametçisi olarak çalıştı.

Sovetlär Moldovanın Enţiklopediyasında (Moldova Bilim Akademiyası, 1967-1970) üst redaktor olarak çalıştı.

“Gavriil Muzıcescu” adına İncäzanaatlar İnstitunda (1972-1992) kulturologiya hem teatru zanaatında pedagog.

Komrat Devlet Universitetin rektoru (1992-1995); gagauz dili hem literaturası, gagauzların istoriyası, türkologiya hem teatru zanaatında profesor.

1994-cü yılda Profesor universitar bilim adını kabletti.

Kişinev “İon Creanga” adına Devlet Pedagogika Universitetinda, gagauz dili hem literaturası sekiţiyasının başı olarak, universitar profesoru çalıştı (1995 – son gününädin).

Moldova yazıcılar Birlii (1958) hem Rumıniya yazıcılar Birlii (1998) azası.

1991-ci yılda “Gagauzların İstoriyası” kiyadını yayınadı.

2000-ci yıldan beeri Moldova yazıcılar Birliin gagauz yazıcıların sekţiyasının başı.

“Moldovanın İncäzanaatlarında Maêstro” (1989) adını kabletti.

Türkiye Respublikasının “Kulturada Şannı” (1994) adı verildi.

Devlet tarafından “Gloriya Muncii” (1996) hem romın askerinin veteranı olarak “Crucea Miletara” (1996) ordenneri verildi.

2000-ci yıldan beeri “Gagauziyanın şannı vatandaşı”.

Dionis Nikolaeviç TANASOGLUnun yaptıı işlerin arasında, belli ki, en büüyü: 1957-ci yılda onun tarafından hazırlanan hem Moldova Sovet Soţialist Respublikasının Üüsek Sovetinin tarafından kabledilän gagauzların kiril alfafiti. Sora da, bu alfaviti temel alarak, Dionis TANASOGLU gagauz dilinin ilk bilim orfografiyasını hazırladı.

Ellinci yılların sonunda hem altmışıncı yılların çeketmesindä gagauz dilindä gazeta sayfaları çıkardı, radioda gagauzça yayın yaptı, gagauz okulları için ilk “Bukvalık” (1958) kiyadını hem başka üürenmäk kiyatlarını hazırladı.

Ellinci yıllarda Dionis TANASOGLU gagauz literaturası uurunda profesionalca çalışan ilk gagauz yazıcısı oldu. Ama o sade kendisini düşünmedi. Genç gagauz yazıcılarına yardım ederäk, onnara yol açmaa deyni Dionis TANASOGLU gagauz literaturasının ilk toplumunu hazırlêêr – “Bucaktan seslär” (1959). Bu kiyatta yaratmaları basılannarın çoyu, onun çalışmalarınnan hem yardımınnan, sonunda anılmış gagauz yazıcıları oldular. Eridir sölemää, ani hepsi gagauz yazıcılarının (ilk boyun da, ikinci boyun da) ilk kiyatlarına redaktorluk yaptı hem o kiyatların tipardan çıkması için savaştı.

Canabisinin kendi literatura kiyatları da çıktılar: “Çal türküm” (1966, peetlär), “Adamın işleri” (1969, peetlär), “Hoşluk” (1970, peetlär), “Gençlik türküleri” (1975, peetlär).

Var pyesaları: “Oglan hem Länka”, “Bucakta yalın” h.b.

Ama, bir şüpesiz, Dionis aganın en büük, en derin, en önemli literatura yaratması “Uzun Kervan” (1985) romanı.

Dünneyin çok anılmış yazıcıların yaratmalarını gagauz dilinä çevirdi: M.Emineskuyu, W.Şekspiri, Sofokluyu, N.Gogoli, İ.Karacalıyı h.b.

Kulturanın, pedagogikanın, bilimin herbir bölümündä Canabisinin çalışmalarının silinmeyän izi var.
Yazıcı Todur ZANET

Bakmadaan ona, ani Dionis TANASOGLU bütün yaşamasını gagauzlaa, gagauz literaturasına, kulturasına, muzıkasına hem folkloruna, teatrusuna, biliminä hem pedagogikasına baaşladı, o var hem kalêr diil salt gagauz, ama romın hem bütün dünnä kulturasında er alan bir insan. Bunu hepsi kabul eder hem kabul etsin lääzım.

Dionis TANASOGLUnun yaslı mitingında sölenän sözlär

***
“Büün bizim kulturamız için, taa doorusu bizim kulturalar için, bizim dillerimiz için pek yaslı bir gün. Çünkü aramızdan gider bir büük yazıcı, çalışkan hem vergili kultura adamı, ani çok işlär baaşladı gagauz kulturasına, hep okadar işlär o romın kulturasına da baaşladı. Bölä sayêrım bän. Hem kim inceledi bu konuyu sayêrlar, ani o hem gagauz yazıcısıydı, hem romın yazıcısıydı. Kendinä örnek olarak, o klassik Mihail ÇAKİRi sayardı…

Dionis TANASOGLU büük adamdı: yazıcı, poet, muzıkacı, bilim adamı, artist. Bizim teatruların “altın generaţiyasınnan” barabar o başardı Sankt-Petersburgta universiteti.

Dionis TANASOGLU interkultural bir insandı.  Çünkü bizim kulturalarımız yannaşık bulunêr. Hazırladı gagauzlar için hem romınnar için üüredici kadroları. Rektor olarak Komrat Universitetindä çalıştı. O brakmadı gagauz kulturasının ateşi sünsün jurnalların, “Ana Sözü” gazetasının hem başka gazetaların sayfalarında.

Ekstroordinar bir arkadaştı. Onda incä bir sentimentlik vardı, pek eleganttı. Ama en ilktän o intellektualdı. Halizdän bir kavalerdı. Başkalarından da istärdi gözäl lafetsinnär, dooru lafetsinnär. Haliz interkultural dialoglu bir insandı.
Akademik Mihay ÇİMPOİ

***
“Dionis Nikolaeviç TANASOGLUnun raametli olmasınnan gagauz halkı aar bir kayıpta bulundu. Dionis Nikolaeviç TANASOGLU büük yazıcı, bilim adamı, istorik, filologiya doktoru olarak bütün yaşamasını yaratmaklarını, gagauz yazıların, literaturanın, kulturanın, incäzanatın ilelrletmesinä baaşladı. Taa gencliindän Dionis Nikolaeviç çeketti peet hem proza yazmaa. Ellinci yıllarda gagauz alfavitinin hazırlanmasında pay aldı. Bu işin sonucu oldu o, ani başka intelegenţiyanın çalışmalarınnan barabar bu alfavit kabledildi hem gagauz rayonnarın şkolalarında gagauz dili üürenmää başlandı.
Gagauziya Başkanın birinci yardımcısı Georgiy MOLLA

***
“Saygılı dostlar, saygılı gagauzlar hem moldovannar, hem hepsiniz kim burada var. İsteerim bän da söliim birkaç laf bu adam için, ani büün bizdän ayırılêr. Ayırılêr diil bir günä, diil iki, ayırılêr ömürünä. Ama nasıl sölendi, tekrarlamaycam onnarı, söleyecäm sizä moldovanca da bir iki laf, ama gagauzça onu isteerim sölemää: Bu adam koydu bizim gagauz yazımızın temellerini, bunu ondan kimsey alamayacek. Bilersiniz, ani yazıcıların arasında da, başka insannarın arasında da var kıskançlık. Bu kıskançlıkları ensedi TANASOGLU. TANASOGLU ilerdä kıskançlardan. Kıskançlar, kulturamızda işleyän beşon gagauzları ayırêrlar bir tarafa, kendilerini göstersinnär deyni. Ama bu türlü kıskançlar çok vakıda sürülmeyecek. TANASOGLU gömdü onnarı hepsini kendi yaşamasınnan, kendi  dostluunnan. Bän sayêrım, ani açan bän çekettim üüretmää uşakları bän bilmäzdim nicä üüretmää, nasıl üüretmää. Ondan üürendim. O benim üüredicim üüredicilik için, o benim üüredicim yazı için. Onun işi, ne yaptı o büün taa tekrarlanmadı, taa yapamadı ölä kimsey nicä Dionis Nikolaeviç yaptı. Hem onun için gözäl yaşamak versin Allaa taa çoyuna”.
Yazıcı Nikolay BABOGLU

***
“Büün gagauz halkı kaybetti büük bir insanı, ani gagauz kulturasında bir temel gibi durardı. İstärseniz alın yazıları, istärseniz alın kiyatları, istärseniz alın teatruyu, istärseniz alın gazetayı, radioyu – hererdä bu adam ilk taşı, hem kaavi taşı, koydu. Belli ki, büünkü gündä beki biz pek annamêêrız ne vardı gagauzlar için Dionis Nikolaeviç, ama bu adamın eri biricik büün o göktä, angısının adı GAGAUZ KULTURASI. Bän sayêrım, ani büüün gagauz halkı bizimnän bilä aalêêr bu kayıbı.

Bän sayêrım, ani Gagauziyada yok ölä kultura adamı, angısına Dionis Nikolaeviç yardım etmedi, angısını üüretmedi, angısına nasaat vermedi, angısına ii yolu göstermedi.

Büün sölelendi kiyatlar için, yazılar için, ama, çoyu beki bilmeer, açan çekettirdiydik avtonomiya için çalışmaları Dionis Nikolaeviç geldi redakţiyeya da deer: “Yazalım bir kiyat Moldovanın büüklerinä, ani gagauzlara lääzım avtonomiya. Hem bu avtonomiya için lääzım sık tutmaa kendimizi”. O kiyadı yazdık. “Ana sözü” sayfalarında tiparladık. Bir şüpesiz: avtonomiyanın kuruluşunda o kiyat ta kendi rolünü oynadı.

İlk adımnar latiniţa için ondan da çeketti.

Büün Canabisi için çok söledilär. İstämeerim tekrarlamaa onnarı. Ama bir işä katılêrım, ani onun adı lääzım kalsın. Bu iş için lääzım düşünsünnär büüklär: sokaan adını mı koyaceklar, başka bir işin mi. Ama bän büün danışêrım Gagauziya Başkan yardımcısına: Komrat Devlet Universitetini Dionis Nikolaeviç TANASOGLUnun adına koymaa lääzım. Ko o onun adını taşısın”.
Yazıcı Todur ZANET

BİR CUVAP YAZIN