Sözlüü hazırlayan İ. D. RİŞİLÄN hem prezentațiyada pay alannar söledilär, ani bu yaratma faydalı olacek hepsinä kim gagauz dilinnän ilgilener hem zanaatlanêr.

Bekim da ölä. Şindi bu işi kantarlamaa pek zor. Kiyadın faydalı olmasını şüpä altına koymaa büük bir yannışlık olacek. Ama, nicä var bir gagauz lafı, ani popazın kızında da kusurluk var, bu kiyatta da taa ikinci sayfasında büük bir kusurluk gözünüzä ilişer.

Bu kusurluk ufak bir kusurluk diil! Bu kusurluk – karı kulluunu adam kulluuna çevirmäk. Bu kusurluk – gagauz dilin özünü yok edilmäk yoluna sokmak da sonunda gagauz karılarını en azdan adam kulluuna çevirmäk, en çok ta – germafrodit, ani dişi erkek yapmak. Bu iş Moldovada Evropanın erkekleri dişi yapmak hem dişileri erkek yapmak politikasına uymak mı acaba? Ölä sä – bu iş oyuncak diil!

Gagauz dilin en önemni özelliindän birisi – femintivlar. Onnar da gösterer okuycunun önündä kim var – karı mı, osa adam mı. Feminitivlar gagauz dilindä lafların sonunda “=ka” ya da “=yka” eklemesinnän oluşêrlar da biz annêêrız, ani laf karılar için gider: asçıyka, bakıcıyka, başkanka, berberka, pipiciyka, üürediciyka h.t.b.

Bu eklentilär verer kolayını kimi laablardan da feminitiv kurmaa: çakirka, barganka, dukalka, kürkçüyka, yasıbaşka, yularcıyka, zanetka h.t.b.

Herliim gagauz dilindän feminitivlar atılırsa, ozaman, dilimizin başka temel lafların arasından, atılêr iki pek önemni laf ta: “gözelinka” hem “gagauzka”!

Şindi dönelim yukarda adını açıkladıım kiyadın 2-ci sayfasına da savaşalım çözmää bir bulmayca.

Orada yazılı, ani kiyadın işindä pay almışlar aaraştırıcılar, üüredicilär hem zaametçilär da verili o insannarin sade inițialları: İ. D. Rişilän, P. A. Çebotar, E. N. Kiosa, E. S. Soroçanu, V. İ. Sırf. Şindi sizlerä sorêrım: söläyin, “aaraştırıcı”, “üüredici” hem “zaametçi” laflarına görä, bu Canabilerdän angıları karı, angıları da adam? Acı aslı o, ani onnarı kendiniz tanımarsanız, buna cuvap verämäzsiniz!

Şindi, gagauz dili özellii olan feminitivlar “aaraştırıcıyka”, “üürediciyka” hem “zaametçiyka” yazılı olaydılar, siz, en aazından, annayaceydınız, ani İ. D. Rişilän, E. N. Kiosa hem E. S. Soroçanu – bu karı kulluundan insannar. Bölä sä nesoysa germafroditlik olêêr.

Hem taa da bir iş. Kiyatta, neçin sä gagauz “kuruluş” lafın maanasında “kurum” lafı kullanılêr? Onnara, kim bunu yapêr, açıklêêrım, ani agagauz dilindä “kurum” lafın «учреждение» maanası yok. Bu lafı gagauz dilimizä Türkiye türkçesindän sokêrlar onnar, kim bilmeer, ani “учреждение” ya da “организация” lafların gagauz dilindä karşılıı “kuruluş” lafı. Ama gagauz dilindä “kurum” lafın maanaları başka: 1. сажа, нагар, копоть; 2. заносчивость, важность, чванство.

Bir iş taa sorayım: Bekim, kendilerinä gagauz deyän kimilerdä gagauz dilin pak tutulması için hodulluk duygusu uyanır mı acaba?

Akademik Todur ZANET

Dr. Ali ŞAMİLin “QAQAUZLAR: yol qeydləri, məqalələr və sənədlər” (gag.: “GAGAUZLAR: gezi notları, statyalar hem dokumentlar”) kiyadı derin fikirli hem gagauzlar hem türk dünnäsı için pek önemni hem paası olmayan bir yaratmadır.

Canabisi 352 sayfalık kiyadını 55 bölümä payedip, yaratmasında gagauzların istoriyasını, kulturasını, literaturasını hem baamsızlık için çalışmalarını annadêr. Belii ki, gagauzların hem Azerbaycanın ilişkilerinä, gagauzların dünnäda erinä hem onnarın literaturaylan bilim sferasında pay almalarına taa derindän aarlık vereräk.

Kendimin hem gagauzların adından avtora saa olsun deerim hem Canabisinin türk dünnäsı halkların hem gagauzları uurunda çalışmalarının önündä başımı iilderim. Şükür sizä, Dr. Ali ŞAMİL!

Akademik Todur ZANET

Kiyadın PDFı burada: 2. Əli Şamil. Qaqauzlar yol qeydləri, məqalələr, sənədlər

Gözäl hem tertipli hazırlanmış bu kiyat lääzımdı sevindirsin okuycuları, ama, yazık ani, onun kabından taa nestetmişlär gagauz dilin üstünä. Gagauzça kiyadın adı hiç gagauzça diil. O lääzımdı olsun ya “XIX-XX a.a. gagauz milli donakları katalogu” ya da “XIX-XX asirlerdä Gagauz milli donakları katalogu”, ama olmamış. Neçin sanki?

Kiyadın içindikileri dä, bekim, islää, ama aklıma geler gagauz söleyişi: “Piinir – piinir gibi, islää piinir, ama tulumu – köpek tulumu”.

Benim buna taa bir soruşum var: neçin bukadar gagauz hem türk bilim insannarı tarafından hazırlanan bu kiyatta ilkin RUS dili gider, sora da GAGAUZ dili? Burası RUS bilim aaraştırma merkezi mi?

Bu fikirlär sade kiyadın kabına bakmaktan ortaya çıktı. Bir dä içindekileri gözdän geçirdiinän, acaba taa ne nestelär hem nestetmeklär ortaya çıkacek?

Of, zavalı gagauz dili!

Akademik Todur ZANET

Patret: gbm facebook sayfasından

Hazırladı bu kiyadı genç aaraştırmacı Güngör Özgür DURAN, ani, saymayıp zaametini, 2022-ci yılda gagauz küülerini adım-adım gezip, aaraştırdı, topladı hem inceledi gagauz folklor türkülerini hem muzıkasını.

Bu aaraştırmanın sonucu oldu o, ani Güngör Özgür DURAN büük becerikliklän inceledi 209 gagauz türküsünü hem melodiyasını, notalara geçirdi hem, türk türkülerinnän karşılaştırıp, 224 sayfalık bir bilim kiyadına dönüştürdü.

Pek sevinerim ona, ani “GAGAVUZ HALK MÜZİĞİ ve TÜRKİYE SAHASI HALK MÜZİĞİ: Benzer ve Ortak Türküler” kiyadını hazırlamak için, Gagauziya üüredicilik Upravleniyasının baş zaametçiykası Lidiya OSTAŞlan hem onun aylesinnän barabar, yardımcı olduk bu genç bilim adamına kendisi içini derindän aarştırmalar yapsın hem gagauz folklor türkülerini hem muzıkasını büük başarıylan dünneyä tanıtsın.

Akademik Todur ZANET

Bu gözäl sıra geçti Kurçu (Vinogradovka) küüyün bibliotekamızda, neredä toplandılar gagauz küülerindän bibliotekacılar, küü başları hem, onlayn olarak, bu sıraya katıldı 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmasının avtoru kendisi dä.

Lafederäk avtorlan annadık,ani bu BÜÜK Sözlää laflar toplanmışlar 50(elli) yıl! Biraz düşünmeyä urduk kendimizi! 50 YIL! Oynama şaka!

Saa olun, Födor İvanoviç hem İvanna Dimitrevna ZANET (Födor İvaniviçin anacıı), ani bukadar büük zaamet koymuşunuz bu işä! Saa olun,ani bizi da,Ukraynada yaşayan gagauzları, unutmadınız!

İsteerim urgulamaa, ani bölgemizin herbir üüretmäk kuruluşu, nereda üürenerlär gagauz dilini kabletti Baaşış bir adet “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük”. Eski Troyan, Kotlovina hem Vinogradovka küüleri lițeylerdän büün kablettilär sözlüü! Yazık, ani belli sebeplerä görä, büünki gündä toplantımıza hepsi gelämedi,ama onnar adêêrlar,ani bu yakınnarda geleceklär da kabledeceklär bu gözelim hem Gagauz dilinä pek faydalı bu yaratmayı!

Sora sözlüktän atladık oyunnara.

Aklımıza gatirdik nesoy oynarfık “beşkacık”, “aşık” hem başka da!

Hepsi derindän daldılar sözlää, urguladılar lääzımnıını hem avtorların büük zaametini!

Olga Kulaksız, Odesa bölgesinin gagauz kultura merkezin direktoru

“Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmasının prezentațiyası başladı Todur ZANETin “Atılma dilindän, Halkım!” peetindän, angısını pek duygulu hem candan okudu Kıpçak küüyün lițeyinin 3-cü klasta üürencisi Nikita KOLİOGLU.

Bu önemni hem zengin yaratmanın prezentațiyaya katıldılar hem orada kutlama sözlerini tuttular Gagauziya Başkankası Evgeniya GUȚUL, Gagauziya Halk Topluşun Başı Dimitriy KONSTANTİNOV, Türkiye Respublikasının Komrat Başkonsulu Adnan HAYAL, Gagauziya kultura upravleniyasının baş zaametçiykası Anna POMETKO, Avdarma uşak başçasının gagauz dilindä terbiediciykası Viktoriya GARGALIK, Ütülü küüyün S. Ekonomov adına lițeyin gagauz dilindä hem literaturasında üürediciykası Anna UZUN.

Bundan kaarä 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmanın üzerindä çalışmalar için annattılar Sözlüün düzeldicisi Natalya KİVEL, “Pontos” basım evin direktoru Marçela MARDARE hem, belliki, Sözlüün avtoru Akademik Todur ZANET.

Kendi sözündä Akademik Todur ZANET şükür etti hepsi kuruluşlara hem insannara, kim hazırladı hem bölä gözäl geçirdi bu prezentațiyayı hem hepsinä, kim saymadı zaametini dä geldi burayı da tatlı söz söledi 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” için hem onu dünneyä çıkarması için.

Esaba alarak dünneydä eşi olmayan hem Gagauzluu, Gagauz kulturasını, folklorunu hem Gagauz dilini koruyan hem onnarın derinniini ortaya koyan bu kulturalı hazinesinin – 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük”ün – önemni olduunu Gagauziya Başkankası Evgeniya GUȚUL, prezentațiya sırasında, ödülledi bu işä aarlıı koyan insannarı da kendi kararınnan onnara verdi:

“Mihail Çakir” ordenını – 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmasını hazırlayan Akademik Todur ZANETä

“Mihail Çakir” ordenını – 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmanın Gagauz dilindä baş nasaatçıykasına  İvanna Dimitrievna ZANETä;

“Gagauziya (Gagauz Yeri) – 30!” medalisini – “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmanın düzeldiciykasına Natalya KİVELä;

“Gagauziya Başkanın hem Halk Topluşun” Gramotasını – “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmayı basıma hazırlayan “Pontos” basım evin direktoruna Marçela MARDAREya.

Ayrıca, Gagauziya kultura Upravleniyası verdi “Şükür Belgelerini” Pontos” basım evin zaametçiykasına hem Sözlüün mizanpajını hem kabının dizaynasını yapan Marina DİMİTRİUya hem dä “Balacron” tipografiyasının direktoruna Dumitru MUNTEANUya.

“Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmasının prezentațiyası başarıldı  Gagauziyanın ofițial olmayan “Yaşa, Halkım!” gimnasınnan (laflar – Todur ZANET, muzıka – İlya FİLEV), angısını çaldılar Gagauziyanın anılmış artistkası Tatyana MİTİOGLU hem artistı Andrey İVANOV.

Akademik Todur ZANETin eni çıkan 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmasının prezentațiyasında pay aldılar hem, baaşış olarak, birär takım Sözlük kablettilär gagauz dili hem literaturası üüredicileri, uşak başçaların terbiedicileri, Kultura Evlerin zaametçileri hem başka kultura insannarı. Ayrıca Sözlük takımnarı baaşlandılar Gagauziyanın küülerin, üüredicilik hem kultura kuruluşların bibliotekalarına da.

Gagauz dilindä baş nasaatçıykası İvanna Dimitrievna ZANETin kanadı altında, Akademik Todur ZANETin tarafından düzennenän bu 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” 56 000-dän zeedä lafı, termini hem deyimi içinä alan bir yaratma. Bundan kaarä onda toplu 3 000-nä yakın söleyiş, bilmecä, bulmaca, inanç, adet hem halk nışanı, angıları vererlär kolayını lafların maanalarını taa derindän açıklamaa, incelemää hem dooru kullanmalarını göstermää.

Sözlüün gagauz dilindä baş nasaatçıykası İvanna Dimitrievna ZANETin kanadı altında, Akademik Todur ZANETin tarafından düzennenän bu 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” 56 000-dän zeedä lafı, termini hem deyimi içinä alan bir yaratma. Bundan kaarä 4500 sayfalık 6 tomnuk bir ențiklopediyalı açıklayıcı bu Sözlüktä iki dildä 2 138 000 zeedä laf bulunêr. Onda toplu 3 000-nä yakın söleyiş, bilmecä, bulmaca, inanç, adet hem halk nışanı, angıları vererlär kolayını lafların maanalarını taa derindän açıklamaa, incelemää hem dooru kullanmalarını göstermää.

6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” proektı ömürä geçirildi Türkiye Respublikasının Kultura hem Turizma Bakannıın Türk İşbirlii hem Koordinaţiya Agenstvosunun (TİKA) katkılarınnan hem arka olmasınnan.

Bu Sözlük Todur ZANETin redaktorluunda yapılı. Onun Gagauz dilindä baş nasaatçı: İvanna Dimitrievna ZANET. Sözlüün hazırlamak, düzennemä hem kompyutor dizgisi:

Todur ZANET; Baş düzeldici (korektor): Elena KARAMİT; Düzeldici (korektor): Nataliya KİVEL; Mizanpaj hem kabın dizaynı: Marina DİMİTRİU.

“Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” “Pontos” basım evindä hazırlandı hem “Balacron” tipografiyasında tiparlandı. Herbir tomun tirajı – 1 000 taanä. Sözlük, komplekt olarak, maasuz hazırlanan kutulara 6-şar tom olarak erleştirili.

Ofițial prezentațiyadan sora, bu 6 tomnuk Sözlük bütün Gagauziyaya, üüredici kuruluşlarına, gagauz dili üüredicilerinä, terbiedicilerä, bibliotekalara, kultura insannarına hem bilgiçlerä verilecek. Ayırıca Moldova hem Türk dünnääsının bibliotekalarına da daadılacek.

Simpoziumun protokol sözlerinnän zalda bulunannara  danıştılar Erzincan Binali Yıldırım Universitetın rektoru Prof. Dr. Akın LEVENT, Erzincan Binali Yıldırım Universitetın literatura fakultetın Türk dili literaturası kafedrasının azası Prof. Dr. Ali KAFKASYALI, Erzincan Valisi Doç. Dr. Hamza AYDOĞDU, Türk dünääsının Aksakallar Konseyi Başkanı hem Türkiye Respublikasının Son Başbakanı Binali YILDIRIM.

Protokol sözlerindän sora, Prof. Dr. Ali KAFKASYALI başkannıında simpoziumun açılış oturumu başladı, neredä Prof. Dr. Ali KAFKASYALInın “Büyük Türk Şairi Nazım Hikmet ve Türk Dünyası” adlı kiyadı hem Nazım HİKMETin yaşaması hem yaratmaları için kendi bakışlarını insannara açıkladılar: Akademik hem türkolog Todur ZANET (Gagauziya), Dr. Oholmaya SAFAR (İran), Prof. Dr. Osman EMİN (Poyraz Makedoniya), Prof. Dr. Farrukh KHAMRAEV (Uzbekistan), Prof. Dr. Askar MEDETOV (Kırgızstan), türkolog Nurten Remzi HAMİD (Bulgariya), türkolog Makvala KHAREBAVA (Gruziya), Prof. Dr. Aleksey ARZAMAZOV (Rusiya), Prof. Dr. Aynur NOGAEVA (Kazahstan), Doç. Dr. Yakup ÖMEROĞLU (Türkiye).

Bundan sora Türkiyenin Kafkas Universitetın devlet konservatoriya orkestrası tarafından “Türk Dünyası ve Nazım Hikmet Şarkıları” adlı konțert düzennendi.

Simpoziumun ikinci payında  “Çağdaş Türk Dünyası Ortak Edebiyatının İnşası ve Nazım Hikmet Çalıştayı”na katılan türkologlar, tombarlak masa başında, fikir açıklamaları hem diişmeleri uurunda uzun bir toplantı yaptılar.

Simpozim zamanında Akademik hem türkolog Todur ZANET, Erzincan Binali Yıldırım Universitetın rektoru Prof. Dr. Akın LEVENTä vereräk, baaşladı bu Universitetın bibliotekasına “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” ențiklopediyasını hem 3 tomnuk gagauz kulturasının altın fondunun “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” bilim kiyatlarını, ani bu 3 kiyattan oluşêr: “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” 1-ci kiyadı – “Gagauz halk masalları”, “Gagauz Folk Tales”, “Poveşte populare găgăuze”, «Гагаузские народные сказки»; 2-ci kiyadı – “Gagauz türküleri, söleyişleri, bilmeceleri”, “Gagauz songs, Proverbs, Riddles”, “Cântece, proverbe, ghicitori găgăuze”, «Гагаузские песни, пословицы, загадки»; 3-cü kiyadı – “Gagauz yortuları, adetleri, sıraları”, “Gagauz Holidaays, Customs, Riters”, “Sărbători găgăuze, tradiţii, obiceiuri”, «Гагаузские праздники, обычаи, обряды».

Nicä bildirer kiyadın “Ön sözü”ndä kiyadın avtoru Abdulkerim DİNÇ, bu 140 sayfalık çalışmada gagauzlarda Hoca NASTRADİN için fıkralar toplu Dionis TANASOGLUnun hazırladıı “Bucaktan Sesler” kiyadından – 22 fıkra, Nikaloy BABOGLUnun “Gagauz Folkloru” kiyadından – 17 fıkra, Azerbaycandan Güllü YOLOGLUnun “Gagoğuz Folkloru – Seçmeler” kiyadından – 62 fıkra, Todur ZANETin “Gagauzluk – Kultura, Ruh, Adetlär” kiyadından – 54 fıkra, Mihail GUBOGLUnun incelemelerindän – 49 fıkra, Harun GÜNGÖR hem Mustafa ARGUNŞAHın “Gagauz Türkleri’nde” – 22 fıkra, Nevzat ÖZKANın, “Gagavuz Edebiyatı” kiyadından – 61 fıkra, Petri ÇEBOTARın “Bizim Dost Nastradin” kiyadından –152 fıkra.

Kiyadın başında Abdulkerim DİNÇ, Topracıkları ilin olsun deyeräk, bildirer, ani bu kiyadı baaşlêêr kendilerini tanımaktan onur duyduuu raamtlilerä – Dionis TANASOGLUya, Nikolay BABOGLUya, Mariya MARUNEVİÇä, Stepan KUROGLUya, Petri YALINCIya, Petri VLAH, Dimitri SAVASTİNä, Konstantin RUŞİKA, Petri DİMOVa, Stepan TOPALa hem Harun GÜNGÖRä.

Kyadı yazmaa deyni Dr. Selcen Özyurt ULUTAŞ, Gagauziyaya gelip, gagauzların yaşamasın hem durumun kendi gözünnän gördü hem bu uurda kiyadını da hazırladı.

Nicä açıklanêr kiyadın tanıtım yazısında. Bu kiyat gagauzların kulturasını, istoriyasını, cümne hem politka durumnarını açıklêêr.