Kongaz küüyün Todur Zanet adına teoretik lițeyindä bu geografiya klasın enilenmesi hem tertiplenmesi için sponsorluk yaptı bu şkolayı 40 yıl geeri başaran hem büün büük işadamı olan mețenat Mihail Nikolaeviç KARASENİ.

Geografiya klasın açılması için lițeydä büük bir yortulu sıra yapıldı. Sıraya gelän hepsi musaafirleri, bizim adetlerimizä görä, tuz-ekmeklän karşladılar hem güüslerinä lițeyin gerbınnan donaklı znaçokları taktılar. Nedän sora hepsi barabar geçtilär lițeyin zalına, neredä yortulu sıranın ofițial payı geçti.

Yortulu sırayı nasaatınnan açtı Kongaz küüyün Todur Zanet adına teoretik lițeyin direktoru Marina İvanovna ÇEBANOVA. Canabisi şükür etti 40 yıl geeri şkolayı başaran Mihail KARASENİya açılan geografiya klasın enilenmä ükünü hem harçlarını üstünä alması için, ne gösterdi, ani o şkolaylan baalarını koparmayıp, korudu can sıcaklıını onnara, kim onu üüretti hem ömür yoluna koydu.

Sırada söz alan mețenat Mihail KARASENİ açıkladı, ani onu bu fikirä getirdi lițeyin vıpurkniklerinin 2026-cı yılın Küçük ayın 7-dä olan buluşmasında gördüü, Akademik hem yazıcı Todur ZANETin baş urmasınnan hem zaametlerinän Türk İşbirlii hem Koordinaţiya Agenstvosu Başkannıı (TİKA) tarafından lițeydä fizika, himiya hem biologiya Tehnoklas inovațiya klasların kurulması. Sözünü ilerledäk Canabisi urguladı, ani lääzım hepsimiz, kuvedä görä, yardım edelim lițeyä, ani üürencilerdä türlü kolaylıklar olsun dünnää urunda üüredicilik proțeslarından faydalanmaa.

Nedän sora Mihail KARASENİya verildi lițeydä seftä kurulan “Şannı vıpusknik” ad ödülü hem o lițeyin “Centelmennär Klubu”na aza olarak kabledildi.

Bundan kaarä yortulu sırada nasaat ettilär Kongaz primarı Mihail ESİR, Gagauziya üüredicilik Upravleniyanın başı Natalya KRİSTEVA, Akademik hem yazıcı Todur ZANET, mețenatın kardaşları İosif hem Demyan KARASENİlär, şkolanın eski direktoru Födor MİNKU, Kongaz küü Sovetin başkan yardımcıykası Anna STATOVA, Kongaz Nikolay Çebanov adına gimnaziyanın direktoru hem GHT deputatı Svetlana DÜVENCİ, mețenatın üüredicileri hem başka insannar.

Yortulu sıradan sora hepsicii geçtilär eni açılan geografiya klasın önünä da, açılış şiridi kesildiktän sora, buyur edildilär enilenmiş hem tertipli, büülü gibi şılayan klasa, neredä hepsinä deyni geografiya uurunda bir urok verildi.

Eridir urgulamaa, ani KARASENİ kardaşları her zaman şkolaya yardımcı oldular hem olêrlar. Ölä 08.11.2014-cü günü, ozamannar taa Kongazın №1 orta şkolanın önündä,  üüredicilerin adına “BİLGİ ALEYASI”nı kurdular.

“Türk Dünyası Yayıncılık Kongresi”n açılışını yaptı Türkiye kultura hem turizma Bakan yardımcısı Gökhan YAZGI.

Bu gözäl sırada taa derindän fikir kaynaşması deyni, Kongrestä 6 komisiya (çalışma grupası) kuruldu:

1. Sektor yapısı;

2. Yayın juridikası, fikir hakları hem avtorluk hakları uurunda fikir diişmesi;

3. Kontentın geliştirmesi hem mal;

4. Ortak alfavit hem dil;

5. Yayıncılık standartları hem kompiläțiya;

6. Çeviri hem çeviri yardımnarı.

Gagauziyadan “Türk Dünyası Yayıncılık Kongresi”n çalışmasında pay almaa deyni, buyuruldu yazıcı, “Ana Sözü” gazetasının baş redaktoru, Akademik Todur ZANET, angısı, başka bilim adamnarınnan, yayıncılarlan hem yazıcılarlan barabar, “Ortak alfavit hem dil” komisiyasının işindä pay aldı.

“Ortak alfavit hem dil” komisiyası, Türkiye Gazi Universitetından Prof. Dr. Fahri TEMİZYÜREK başkannıı altında, nicä dä başka komisiyalar, pek sıkı hem verimni bir iş yaptı.

Komisiyanın baş oturuşlarında katılımcılar hazırlanmış dokladlarını okudular hem “Ortak alfavit hem dil” konusunda kendi fikirlerini hem dä görüşlerini açıkladılar. Nedän sora, komisiyada pay alannnar, istediklerinä görä, çalışma grupalarına bölünüp, kendi bakışlarını hem tekliflerini yazı kaluplarına erleştirip, “Ortak alfavit hem dil komisiyasının sonuç raportunu” hazırladılar.

Bu uurda, komisiyanın “Terminologiya bölümü” grupasında çalışarak, Akademik Todur ZANET hem Turkmenistandan Prof. Dr. Berdi SARIYEV, fikirlerini hem tekliflerini altında imza atarak, “Terminologiya bölümü” grupasının yazısını “Ortak alfavit hem dil” komisiya başkanına verdilär.

“Ortak alfavit hem dil” komisiyasının sıradakı oturuşunda, kongresin baş uurunda katkıları olarak, Gagauzları tanıtmak için hem gagauzları, onnarın kulturasını, adetlerini, sıralarını, folklorunu hem literaturasını Türk dünnäsının tarafından taa derindän annamak için, Akademik Todur ZANET, Türkiye milli bibliotekasına vermäk üzerä, baaşladı kendisinin hazırladıı 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” ențiklopediyalı yaratmasını hem taa çok kiyatlarını. Bu kiyatları kabletti Türkiye Respublikasının kultura ministerliin Bibliotekalar hem yayınnar Genel başkannıın zaametçisi Ramazan SIKI.

Baba Marta ayın 29-da olan toplantıda “Türk Dünyası Yayıncılık Kongresi”n hepsi komisiyalarının başkannarı komisiyalarında alınan teklif kararlarını okudular hem bu kararlarların sonuç bildirisi, kongresä katılannar tarafından, oy birliinnän kabledildi. Sonuç bildirisindä, temel olarak, kalıcı hem konkret işbirliklerin kurulması hem sürdürülmesi, ortak proektların aslıya çıkarılması ortaya koyuldu.

Kongresin kultura programasında “Anadolu țivilizațiyaları muzeyi” (“Anadolu Medeniyetleri Müzesi”) hem Ankara Kalesi gezisi yapıldı.

Gözäl hem tertipli hazırlanmış bu kiyat lääzımdı sevindirsin okuycuları, ama, yazık ani, onun kabından taa nestetmişlär gagauz dilin üstünä. Gagauzça kiyadın adı hiç gagauzça diil. O lääzımdı olsun ya “XIX-XX a.a. gagauz milli donakları katalogu” ya da “XIX-XX asirlerdä Gagauz milli donakları katalogu”, ama olmamış. Neçin sanki?

Kiyadın içindikileri dä, bekim, islää, ama aklıma geler gagauz söleyişi: “Piinir – piinir gibi, islää piinir, ama tulumu – köpek tulumu”.

Benim buna taa bir soruşum var: neçin bukadar gagauz hem türk bilim insannarı tarafından hazırlanan bu kiyatta ilkin RUS dili gider, sora da GAGAUZ dili? Burası RUS bilim aaraştırma merkezi mi?

Bu fikirlär sade kiyadın kabına bakmaktan ortaya çıktı. Bir dä içindekileri gözdän geçirdiinän, acaba taa ne nestelär hem nestetmeklär ortaya çıkacek?

Of, zavalı gagauz dili!

Akademik Todur ZANET

Patret: gbm facebook sayfasından

Bu yıl konkursa 86 proektlan katıldı 68 koordinator üüredicilerin 143 üürencisi.

Sonuç olarak bu proektların 31-ri milli uurda ödüllendi, 2 proekt sa Moldovayı halklararası konkursta gösterecek.

Ödüllenännerin arasında, Gagauziyadan kaarä, var Aneniy Noy, Belț, Kaul, Kişinev, Orhey rayonnarın hem kasabaların şkolalarından hem lițeylerindän üürencilär.

Konkursta 4-cü eri kazandılar Kongaz küüyün Süleyman DEMİREL adına Moldo-türk teoretik liţeyin 8-ci “A” klasta üürencisi Timur KAZAKU hem hep bu lițeyin 10-cu “B” klasın üürencisi Adam ALADOV. Onnarın üüredicisi – Kadır DAĞLI.

Bu üürencilär, kendilerinin koordinator üüredicisinin kanadı altında, hazırlamışlar “RoboHand” inovațiya proektını – ilk çift elli robotlu sistemayı, angısının yardımınnan hem “TelegramBot” sesli izinnerinnän veriler kolaylık kusurlu insannar hergünkü zametlerini başarsınnar: su döksüünär, ekmeeni yaalasınnar ya da başka işlär yapsınnar.

İvanna Dimitrievna BANKOVA (04.02.1954 – 12.02.2026) duudu Gagauziyanın Dizginca küüyündä. Ana küyündä şkolayı başarıp, üürendi Kaul kasabasının pedagogika uçilişçesında, sora da Kişinev pedagogika institutunda.

1979-1986 yıllarında Dizgincä küüyün şkolasında rus dilindä hem literaturasında üürediciyka işledi.

1986-1998 yıllarında rus dilindän hem literaturasından kaarä, gagauz dilindä hem literaturasında da uroklar verdi.

1998-ci yıldan beeri, son soluuna kadar, Komrat Devlet Universitetında gagauz filologiyası kafedrasında işledi. 2002-ci yılda Moskvadakı dil bilimi İnstitutunda filologiya uurunda doktorluunu başardı.

Bilim insanı olarak, gagauz dilindä, orfografiyasında, kurrikulumnarında, tablițalarında hem sözlüündä çok zaametleri oldu.

Kendi çalışmaları için devlet uurunda diplomnar, gramotalar hem başka ödüllär kabletti. Onnarın arasında “Mihail Çakir” ordenı da var.

İvanna Dimitrievnanın aylesinä hem yakınnarına acızgannıımızı bildireriz. Göktä Boba onu saa tarafına kabletsin.

Topracıı ilin olsun…

“Ana Sözü” redakțiyası

2026-cı yılın Büük ayın 15-dä Komrat kasabasının bir ŞARAPÇILIK merkezin salonunda geçti “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları”, angısını ortak hazırladılar Gagauziya M. Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezi hem Komrat bölgesinin popazların birlii. Burayı buyur edildilär sırayı hazırlayan tarafından maasuz seçilmiş kişilär: popazlar, bilim zaametçileri, Kişinevdan musaafirlär, Gagauziyanın bürokratları, politikacılar hem diplomatlar.

Hererdä pek tantalalı metedilän “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” neetiydi gagauzların arasında Hristiyannık paalılıklarını temelleştrimää, ama, doorusundan, bu ölä denilän “AYDINNADICI” sıra kimi erlerdä GAGAUZLARA hem GAGAUZLAA katran atmak bir sıraya döndü. Bu uurda en kara katrannık başladı ozaman, açan sıranın tribunasına çıktı Gagauziya bilim merkezin bilim izmetçiykası Diana NİKOGLU da, ortaya hiç bir dokument koymayıp hem hiç bir dokumental kaynak göstermeyip, 17 minudun içindä, kart kısıraan düşündä annadarak, katrannadı hem bokladı Gagauzları, Gagauzluu, gagauzların bin yıllık istoriyasını, köklerimizi hem devletliimizi, milli simvollarımızı, haliz gagauz bilim adamnarımızı, yazıcılarımızı, türklüü, gagauzların 3 en büük, en bakılan hem en maanalı milli yortuların (“Canavar yortuları”, “Hederlez” hem “Kasım”) ikiisini – “Canavar yortuları”nı hem “Hederlez” yortusunu. Merak edennär bunu verilän ssılkanın 1.50′46″-2.07′46″ arasında bakabilirlär: https://www.youtube.com/live/2BahEP-9VwY.

Hiç bir kerä düşünmäzdim, ani bir sürülmedik tarlada var nicä olsun okadar yaldızlık, kendini büük görmäk hem birini bişeyä saymamak, zerä bilerim, ani bölä bir tarlada var nicä olsun sade koray, böcek otu, çorlan hem pırliga. Bunnar da hiç bir zaman, ateştän kaarä, bişeyä yaramêêrlar. Ölä da oldu.

Herliim, ölä denilän “bilim izmetçiykası”, çıkaydı da gagauzlar için hem gagauz kulturası için insancasına GAGAUZ DİLİNDÄ söleyäydi, bän pek sevineceydim, ani onun canı yanêr gagauzlara. Ama bu olmadı, çünkü kendisi MAY gagauzça bilmeer hem MAY annamêêr, zerä, damarına rusluk girän bu karıcıın bakışı hem canı rus olduu için, rus bayraana bayılan hem gagauzluktan atılıp ruslaa başını iildän bu insancık bunu yapmadı, yapamadı, çünkü gagauzça bilmäk hem gagauzluk için yanmak – bu ona deyni yabancı bişey hem kendisini küçümsemäk sayılmaktadır.

Bir dä ortada var cümnenin önündä kendisini kliseci hem dinci göztermäk çalışması. O üzerä dä, sansın kendisi hergün kliseyä gidärmiş gibi, okadaradan “hristiyan ruh kendibaşınalıı” için “yanmasını” göstermäk. Bu biraz nesteyä benzer, ama…

Şindi inceleyelim hem didelim bu karıcıın tribunadan nasaat etmesini hem düşlerini. Kimin bilim çalışmalarına hem kimä ilkin urêr Diana NİKOGLU? Belliki onnara, kim çok yıllar geeri ondan arka oldular: Mihail Nikolaeviç GUBOGLUya, zamanında onu Moldova Bilimnär Akademiyasın Gagauzologiya bölümündä emzirennerä hem büüdennerä Stepan KUROGLUya hem kendisinin kayınnasına Mariya MARUNEVİÇä. Belliki ona da, kim kendi yaratmalarında GAGAUZLARI hem GAGAUZLUU dünnä uuruna kaldırdı – büünkü günädän geçilmemiş olan büük resimcimizä Dimitriy SAVASTİNä.

Bilersiniz mi neçin bunnarı yapêr karıcıımız? İş belli: bu dört aydınnadıcımız büünkü gündä aarettä bulunêrlar da, raametli oldukları için, bu kart kısıraan düşlerinä karşı koyamayacekları hem doorudan cuvap verämeyecekläri için.

Buradan ötää karıcıın sözlerini rusça verecäm, ölä nicä o lkafetti, hem da, bekim, kimilerin gagauzçaya yakın çevirmelerini yapmaa savaşacam.

Hepsimiz bileeriz, ani dilimizdän hem kanımızdan kaarä, GAGAUZLARI hem GAGAUZLUU dünnedä tutan 3 milli ana direemiz var: “Canavar yortuları”, “Hederlez” hem “Kasım”. Bu direkleri söktün mü, ortadan kaldırdın mı – gagauzlar hem gagauzluk tuz-buz gibi daalacek.

Sizincä, neyä ilkin el altından urêr bu karıcık? Doodu – bu DİREKLERÄ.

Onun ilk uruşu, belliki – CANAVARIMIZ. O hiç buruşmadaan, açıktan hem amansız urêr CANAVARIMIZA, angısına gagauzlar binnärlän yıl baş urdular hem angısının Bayraa altında birleşip, kendi devletliinä saabi oldular (burada karıcıın rusçası verili ölä, nicä o lafetti):

«Давайте я кратко коснусь того, что касается культа волка… Я сразу хочу сказать, что ошибочно утверждается представление о том, что именно Михаил Николаевич Губогло, наш земляк, он внедрил  в сознание массовое тот тезис, что волк является культом, культовым животным у гагаузов».

Kim “predstavlät” edärmiş, neredä, nezaman karıcık açıklamêêr. Ama sän kendinä bilim izmetçiykası därsän, lääzım kaynaa gösteräsin: filan kişi, fişman yazısında, bilmäm ne yılda… Bölä sä el dermeni esmesi olêr!

Bir dä, angı düşündä karıcık görmüş, ani gagauzlarda “Культ волка” için ilkin M.N. GUBOGLO yazêr? Karıcıın birazçık okuması-yazması olaydı, o bileceydi, ani gagauzlarda “Культ волка” için taa 126 yıl geeri yazdı gagauzları aaraştıran rus büük bilim adamı Valentin Aleksandroviç MOŞKOV, kendisinin 1900-cü yılda çıkan pek önemni temel yaratmasında: “Gagauzı Benderskogo Uezda (Etnografiçeskie oçerki i materialı)”.

Karıcık (M.N. GUBOGLOnun bu “Культ волка” sözleri için nasaatını ilerlederäk): «Это совершенно не так. Он, как учёный, он просто обозначил своё видение, изучая эти, так сказать, архаичные элементы, он обозначил своё видение, он только предположил… у предков гагаузов был этот культ… Всё, на этом всё».

Genä sade el dermeni esmesi: neçin diil ölä? Neredä M.N. GUBOGLO sölemiş, ani bu sade “predpolojenie”, sade bir bakış, neredä yazmış bunu, nezaman?

Taa ötää karıcık, kendi sözlerini hiç bir şüpä altına koymadaan, gagauz resimcilerin, yazıcıların, poetların düşüncelerinä, fikirlerinä hem açıklamalarına “fantazirovat etmärk” deer:

«… и уже художники, писатели, поэты начали фантазировать относительно этого образа. И первая такая фантазия, художник имеет право на вымысел, появляются на полотнах Дмитрия Савастина». Bakın ne gözäl, maamilä surat bişey yapmamış gibi, “vımısel” lafınnan bizi yalancılaa attı. Sansın CANAVARIMIZ yokmuş gibi, sansın canavar yortularımız yokmuş gibi, hem, sansın, biz onnarı düşümüzdä çıkartmışız.

Taa ötää karıcık annadêr D. SAVASTİNın folklordan resimneri için, neredä Canavar var hem neredä kauş ta var, ama bunar, deer, geçmişin “obrazları”:

«… таким образом художники создают образ прошлого. Волк – это из прошлого, это предки. Кауш – это тоже инструмент из прошлого, на котором играли предки». Bak sän, unutmêêr kauşa da dokunmaa!!! Hiç bilmeer, ani kauş, Canavarımız gibi, büün dä var hem büün dä yaşêêr. Hem “iz proşlogo” dedii zaman, zavalı hiç bilmeer dä, ani gagauzlar Canavar yortularını bakardılar, nicä büün Paskelleyi bakêrlar! Ama şindi, klisenin baskısına görä onnarı pagın sırasına geçirip, bu karıcıklar beterinä, Canavar yortularımız unudulma hem körlenmä kertiinä getirildi.

Taa ötää izmetçiyka, tauun yumırtadan öncä peydalanmasını urgulayarak hem sansın gagauzlar dünnädä hristiyannaadan yokmuş gibi, ortaya koyêr onu, ani ilktän varmış hristiyannık yortuları da şindi o yortuları gagauz halk milli yortularının üstünä çekärmişik:

«И вот, значит, фантазирует на эту тему, он приходит к совершенно удивительным, мягко говоря, выводам. То есть, он называет Волчьи праздники – это национальные праздники… он всё стягивает, христианские праздники привязывает к той древней языческой основе тюркской, которое никакого отношение к христианским праздникам не имеет. Вернее христианские праздники не имеют к этой тюркской основе никакого отношения…»

Bak sän, taa bir akıllı fikir dä söledi: belliki, gagauz milli yortuların hristiyanıklan bişeycii yok. ama durun, bunu unuttu sölemää, ani hristiyannık yortuların gagauz milli yortularınnan işi var, çünkü onnarı, pagın sayıp, hristiyannık onnarı yok etmää savaşêr.

Var nicä taa çok bu kart kısıraan düşünü açıklamaa, ama son-sonunda hepsi döndü ona, ani Canavar bu gagauzlarda bir uydurmaymış da pek islää yapmışlaar, ana Canavar kafalı bayraamızı ortadan kaldırmışlar da getirmişlär eni bayrak hem eni gerb. Burada bu zavalı karıcık unudêr sölemää, ani o getirilän bayrak hem gerb, gagauzluklan bişeyi olmayan bir slav/rus renkli bayrak hem gerb ta – eski sovet gerbların kopiyası:

«… этот культ сыграл роль консолидирующую (uş “Культ волка” yoktu ye?????), и выступил маркером идентичности гагаузов, как части тюркского мира. Гагаузы обозначили себя, как часть тюркского мира. Волк выполнил эту свою функцию и уже этот символ стал историей. Я хочу, в принципе, высказать свою позицию, солидарность с тогдашним правительством, в смысле, руководством Гагаузии который инициировали создание нового герба и флага, нынешних символов, официальных символов Гагаузии».

Bak sän, bir karıcık, ani yoktu gagauzların arasında, açan biz ter-kan içindä kurardık devletliimimi, açan herbir küüdän hem kasabadan ayırılan deputatlar kablettilär Canavar milli simvollarımızı da o simvolların altında devletliimizi hem kendiliimizi koruduk, pek kolay atêr GEÇMİŞÄ onnarı, da “solidarnosti” gösterer, onnarlan kimin bobaları hem däduları sovet zamanında GAGAUZLUU ezdilär, gagauzları zorlan aaçlıktan kırdılar hem Sibirlerdä çürüttülär, hristiyan kliselerimizi kapadıp, yıktılar, da o kliselerin erinä antihrist ideologiyasını soktular (neredä senin hrisriyannıın, mari???) , onnarlan, kim sora, daalan Komunist partiyasının sıcak erlerindän kırladıldılar da gelip, kırdılar CANAVARIMIZI hem bütün halktan seçilän 411 onbir deputatın kararını, yok ettilär bizim Gök maavi Canavar kafalı hem horozçuklu bayraamızı.

Bak sän nicä bu zavalı karıcık, yaltak hem tatlımsı bir seslän, bizi CANAVARIMIZDAN koparıp, mankurtlaa döndürer!

Gagauzları hem GAGAUZLUU dünnedä tutan 3 milli ana direklerdän birisini – “Canavar yortuları”mızuı – sıçtıktan sora, izmetçiyka tutundu sökmää ikinci milli direemizi dä – Hederlez yorusunu:

«… вот тут тоже есть один момент, на которое следует обратить внимание – название Хедерлез. Что такое Хедерлез? Оно состоит из двух имён: Хыдыр и Ильяс. Эти имена исламских пророков Хыдыра и Ильяса. Следует сказать, что предки гагаузов приняли православие во второй половине XI-го века. Это, в принципе, уже установлено. И, когда османы покорили Балканский полуостров, предки гагаузов уже были православными христианами». Durun, mari, “кем установлено”? Kim ustanovit etti? Sän mi? Bu neredä yazılı? Neredä dokumentlär: çıkar da göster, zerä başka türlü bu genä kart kısıraan düşünä döner.

«Название Хедерлез проникло в язык гагаузов, тогдашних гагаузов, посредством турецкого языка. И оно является арабским. … Вполне вероятно, и я могу это утверждать, что этот праздник Хедерлез назывался Днём святого Георгия, до того, как османы покорили Балканский полуостров».

Of, zavalı Hederlez yortumuz! Karıcık hiç bilmeer dä, ani Hederlez yortusu – bu din yortusu diil! O bir tabiat yortusu, yılın yaz payının çeketmä yortusu! Sän deersin: “Hederlez – bu Ay Görgi günü!” Bekim Ay Görgi günü – bu Hederlez! Çünkü klisä kalendarinä görä Ay Görgi Hederlez günümüzä düşer da onuştan Hederlezi Ay Görgiyä çekersiniz. Bunu da düşünmedin mi, mari?

İslam için söleyeräk, karıcık utanêr demää, ani bu yortu, ona görä, Hederlez musulman yortusu. O, kıvırıp, musulmannıı arablan diiştirer. Neçin acaba? Arablarda neçin sä Hederlez yortusu yok, ama var o yortu sade o milletlerdä, kim binnärlän yıl tabiatlan bilä yaşêêr, kim bakêr onu taa hristiyannık hem musulmannık dünneyä gelmediindän beri: gagauzlarda, Türkiye türklerindä, tatarlarda. Okuma-yazmak bilmemäk güçlü bir iştir!

Daavacı gibi, “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” tribunasından hepsinä sud kesän hem hepsini üüredän, bu karıcaa canım pek acıyêr. Deyeceydim: zavalı, çoktan kopmuş köklerindän! Ama kökleri yokmuş ki! İslää seslärseniz bu insancıın nasaatını, duyêrsınız hem bakışından görersiniz, ani o kimär kerä başka türlü düşüner, ama ürkünüp o düşünmesindän, aazından düşüncelerinä uymayan başka lafları saçêr.

Bu incelemeleri hem elemeleri yaparak, geldim bir fikirä: hiç şüpeniz olmasın, ani tezdä bu karıcık 3-cü milli ana direemizä dä – Kasım yortusuna – salacek hem, ne yazık ki, onun da üstünä sıçmaa savaşacek.

Şindi, diil bir kerä siiredip hem sesleyip, kendisinä bilim izmetçiykası deyän bu zavalı karıcıın kart kısırak düşünü, isteerim sormaa: “Gagauz milletinä deyni, sän kimsin, mari! Sän, gagauz dilini, adetlerini hem kulturasını bilmeyän, gagauzluu duymayan hem gagauzluktan annamayan bir nestä, neredän üstünä alêrsın BÜÜK hem binnärlän yıl dünnedä yaşayan GAGAUZ halkını üüretmää, hem onun ne yapacaana hem yapmayacaana izin vermää hem karar kesmää. Sän ne çıkmadın da söläyasin bu düşlerini gagauz dilindä da ozaman, bekim, inanaceydım, ani senin canın yanêr gagauzlara hem gagauzlaa. Bölä sä, sözlerin cadaloz ötän boş laflar.

Ne kalkmadın da söleyäsin tribunadan, ani, senin yardımınnan da, türlü rus, grek, bulgar hem romın baskılarınnan (bu baskıların arasında var Grek, Romın, Bulgar kliselerin baskısı da!) gagauzlar yok olmak kertiinä getirdilär. Ne sölämedin, ani Grețiyada, hem Bulgariyda gagauz MAY kalmadı, Romıniyada da – HİÇ kalmadı. Ne sölämedin?!

O yabancı dillär hem din baskıları olmaydı, büün, içinä Balkannarı, Ukraynayı hem Romıniyayı alan alanda, gagauzların sayısı, neredä sä 5 milion insan olaceydı. Sän ne kalkmadın da söleyäsin bunnarı, mari?

Sän, mari karıcık, o tribunadan savaştın kendi dindarlıını göstermää. Ama dindarlık – bu Göktä Bobanın emirlerinä uymak. O emirlerin birisi dä – YALAN SÖLÄMÄ! Sana deyni, mari, bu emirin rusçasını da yazêrım: «Не произноси ложного свидетельства на ближнего твоего».  Neçin sä senin dindarlıın bu emirä uymêêr. “Bilim” yazılarında yalan yazêrsın, sokaklarda yalan gezdirersin, te o sokak şeyleri hem nesteleri gibi. Bundan da senin nasaatında var başka iş ta – diil ikiüzlülük, ama madaralıklan maskaralık ta.

Sän söleersin, ani gagauz dilinä “klisä”, “vatiz”, “steonoz” gibi din lafları girmişlär grek klisesindän. Baarlim bir erdä dooru bir açıklama yaptın! Girdilär zerä, o din bizim dinimiz diildi. Ama, bekim, o lafları hem dini kılıçlan hem ateşlän soktular. Kim biler?!

Bizim dinimiz Göktä Bobaya, Gök Tanrıya, Gün-Anaya hem Boba Aya inanmaktı; bizim klisemiz Gök Kubeyli geniş kırlardı hem Göktä Bobanın hergün duuma erinä biz deeriz Dan Eri, deeriz Tan Eri. Ama sän, mari, bunnarı bilmeersin hem duymêêrsın, hem duymayacan da.

Gagauzlar büün inanarsalar Allahı ye, hristiyannıı ye – ko inansınnar. Kimsey bunu, nicä sän Canavarımızı, zapa altına hem şüpä altına koymêêr hem koymaa istämeer.

Hem, söz gelişi, sän neçin sä istämedin (osa korktun mu?) tribunadan sölemää, ani Allaa lafı da musulmannarın, nicä sän deersin, arabların. Ne buna karşı kalkmadın? Bezbelli säncä, buna karşı kalkmaa – bu gagauzların hristiyannıına karşı kalkmaa maanaya geler. Diil mi? Kolay çıkmaa da sölemää “bän bilerim”, “ölä olabilir”, “aslı kabul ediler”, “yalancı”, bilmäm ne – argument getir mari-i-i marê, argument getir!

Senin “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” tribunasından bu 17 minutluk nasaatın gösterdi nicä 17 minudun içindä var nicä SIÇMAA Gagauzları, Gagauzluu, gagauzların bin yıllık istoriyasını, haliz gagauz bilim adamnarını, yazıcılarını hem resimcilerini, türklüü hem da gagauzların 3 en büük, en bakılan hem en maanalı milli yortuların ikisini – “Canavar yoryuları” hem “Hederlez” yortusunu. Çirkin!

Sıçmaa onnarı, kim kurdu Gagauz Respublikasını, onnarı, kim Canavar bayraa hem Gerbı altında devletliimiz için canını verdi hem kanını döktü, kim demir yolun relsalarında durdu, kim bükülmedi hem verilmedi.

Sıçmaa onnara, kim Canavar bayraa altında bire-bir kalktı da kırlarada, suuklarda, yaamurlarda volontörlara karşı güüsünü koydu.

Sıçmaa bütün Gagauz Milletini, ani Canavar kafalı Bayraamız için, Canavar yortularımız için, haliz köklerimiz için ozamannar kurban olmaa hazırdılar.

Da şindi sän, mari karıcık, onnarlan, kabledildiktän dört yıldan sora milli Canavar simvollarımızı diiştirennärlän, bir sıçan deliindä, dädusunun yanında saklanarkan, şindi hiç utanmadaan, kof hoduluunnan üüsektän hem yaldızlıından baş dönmesinnän bizi bataklaa sokup, Canavarımızı boklaa atıp, kaldırêrsın elini bizim en AYOZLU MİLLİ SİMVOLLARIMIZA mı? Kimsin sän, mari-i-i marê? Kimsin sän bir milleti yok olmak yoluna sokmaa hem bizi nesoysa yola koymaa, mari?

Bän şindi şaşmêêrım buna, zerä yok ne beklemää ondan, kimin Gagauzlardan hem Gagauzluktan kusacaa kalkêr. Bän şaşêrım ona, ani “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” vakıdında zalda bulunan hem kendilerini gagauzlardan sayan hiç birisi durgutmadı senin bu batak selini, bu katrancılık cadı düününä karşı koymadı! Bän şaşêrım ona, ani onnar yuttular hepsi bu mındarlıını, yutkundular da, bir umursuz, yollandılar KENDİ işlerinä.

Bän şaşêrım ona da, ani bir nestä karıcık içindä GAGAUZ halkına, GAGAULAA hem gagauz kulturasına bukadar kinnik hem miskinnik var. Bekim da yok neyä şaşmaa?!

Bän taa bir kerä sorêrım: kimsin sän, mari, binnärcä yılıık GAGAUZLUU silmää hem GAGAUZ milletini yok olmak yoluna sokmaa? Gagauzlara hem Gagauzluk için sän ne fayda getirdin, mari? Sän kimsin, mari-i-i marê?

Akademik Todur ZANET, yazıcı, poet, türkolog, folklorcu, ențiklopedist, aaraştırmacı, Gagauz Milli Gimnanın avtoru (22.07.1990), “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” ențiklopediyalı bilim kiyadını hem 6 tomnuk “Büük gagauzça-rusça sözlük” ențiklopediyalı sözlüünü hazırlayan, “Gagauzlar hem Gagauzluk” hem “Gagauz Milli Yortular” bilim filmnarını yapan, 3 tomnuk hem dört dildä olan “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması/Preservation of the Endangered Gagauz Language and Cultural Traditions in Moldova /Salvgardarea limbii şi a tradiţiilor culturale găgăuze în Moldova / Сохранение исчезающего языка и культурных традиций гагаузов в Молдове” bilim kiyatların avtoru.

GİRİŞ

“Dede Korkut Kitabı” (gagauzça: “Dedä Korkut Kiyadı”) – büünkü gündä Oguz türklerin yazılı olan en eski kahramannık epos dastanı annatmaları, angıların yazılı variantları bulundu Drezden (Germaniya) kasabasında, Vatikan hem İran bibliotekalarında.

Drezden bibliotekasında kiyat 12 bölümnü hem bir önsözlü, adı da “Kitāb–ı Dedem Ḳorḳud Alā Lisān–ı Tāife–i Oġuzân” (gagauzça: “Oguz soyların dilindä Dedä Korkut kiyadı”), Vatikan bibliotekasındakı kiyat 6 bölümnü hem adı “Hikâyet–i Oğuznâme, Kazan Beğ ve Gayrı” (gagauzça: “Oguzname annatmakları, Kazan bey hem Gayrı”).

“Dedä Korkut Kiyadı” pek evelki bir kiyat (beki da 2 bin yıla yakın olan yazılı bir kiyat). Kiyadın ilk cümlesindä yazılı: “Resul aleyhisselam zamanına yakın Bayat boyından Korkut Ata dirler bir er kopdı. Oğuzun ol kişi tamam bilicisi idi”. (gagauzça: “İslam peygamberin zamanına yakın Bayt boyundan Korkut Ata derlär bir adam koptu. Oguzun ol kişi tamam bilicisiydi”).

1309–cu yılda oguz kökenni istorik Abubekr ibn Abdullah ibn Aybek–ad–Davadari yazdı Egipetta arab dilindä bir kiyat (“Üüselennerin istoriyasından sedef”), neredä annadêr bir türkçedän pers dilinä çevirilmiş kiyat için, ani islamdan öncä VI–cı asirdä sasinid Anuşiravan tarafındakı Buzurg–Mehru padişahın bibliotekasındaymış. [Not. İslam dini dünnääya yollandı VII–ci asirin başında – 610-cu yılda].

Ak sakallı Dedä Korkut ta oguz soyunun yaşlı hem saygılı adamı bütün kiyadın herbir annatmasında var.

Bu üzerä dä “Dede Korkut Kitabı”nı dinnerdän dışarı olarak bir bakışlan incelemeyä lääzım. Ozaman o halizdän bir dokumental istoriya kaynaa olêr. Başka türlü, ona din bakışlarınnan açıklamalar hem yorumnar yapılırsa – kiyat, istoriyalı dokumentlıını kaybedip, sadecä bir literatura yaratmasına döner hem onu yazan kişinin fikirlerini ortaya atêr.

GAGAUZ FOLKLORUNDA TEPEGÖZlär

Oguz türklerin en eski kahramannık epos dastanı “Dede Korkut Kitabı”nda yazılı olan kimi olaylar bü günkü Gagauzların folklorunda hem mifologiyasında da er almaktadır. Onnarın en önemnisi – Tepegözlär hem Tepegözün öldürülmesi legendaları. Gagauz türkçesindä Tepegöz taa çok Tepägöz (“tepä+göz” – demeli tepesindä bulunan bir göz) olarak sölener.

Gagauz mifologiyasına görä Tepegözlär – bu insannar gibi varlıklar, ani insannardan öncä dünnedä yaşarmışlar hem onnar devlär gibi büükmüşlär, uzun boylumuşlar, tülümüşlär hem tepelerindä bir gözleri olannarmış. Onnar taa sık gösterili nicä daalarda, kanaralıklarda, maralarda ya da er altında yaşayannar:

“Gele-gele, geliy büük balaban bir adam, Tepegöz (tepedä gözü var)”.

“Nändan çekiler Tepägözlär, kimsey bilmeer. … Yaşarmışlar onnar bayırlarda (türkçe: dağ), kanaralıklarda, tülüymüşlär, suya yakın yaşarmışlar”.

“Onnarın malları büük bu mallardan, ani biz kullanêrız, deyelim manda, öküz, sıır hayvanı, onnardan büük. Te nicä o büük kemiklär, ani bulêrlar deniz boylarında, te ölä mallar, olmalı. Mamont gibi mallar, balıkları da onnarın olmalı büüktü.

Tepägözdä sadem bir göz, önündä, tepesindä, ama duyarmış her taraftan, hem da görärmiş islää”.

“Bir vakıt üç adam neetlenerlär gitmää Hacilaa. … Gidärkan onnar yayan etişerlar bir daa (türkçe: orman) içinä, gün da yakınmış kauşmaa. O Hacilaa gidän adamlar görerlär bir Tepägöz. … Da o Tepägöz çıırayor o adamları, ani Hacilaa gidärmişlär. O adamlar da giderlar Tepägözün yanına. O Tepägöz götürer o adamları bir laama (türkçe: maara)”.

Marada yaşayan Tepegözler mutlaka maraların kapularını büük bir taşlan kaparmışlar:

“Şindi o Tepägöz kapayor koyunnarı o laam içinä, o adamlar da girer o laam içinä. Şindi o Tepägöz laamın kapusuna koyer bir büük taş, da yakayor bir büük ateş”

Gagauz mifologiyasına görä onnar etçilärmişlär. Etleri biraz çürüdüp tä iyirmişlär:

“İyärmişlär onnar sadem yahnı, çürüdüptä. Kaparmışlar onnarı yarıklara. Taş açıp – koyarmışlar orıy, onnarın nicä kladovkası (türkçe: kiler). Orda yakın yarıkta yaşêr, ordan sora iyärmişlär biraz geçtiynän. Toplêr orıy, götürer orıy, sora ordan iyer: balık, kuşlar, başka işlär”.

Ama bundan kaarä, Tepegözlär için annadılêr, ani onnar insan eti dä iyän varlıklardır. İnsannarı ya pişirip tä iyerlär yada çii yudêrlar:

“Tepägöz alayor o adamların birini da soyundurayor çıplak da koyer diri şişä. O adamı da çekeder pişirmää. O adam baara, baara pişmiş. Şindi adam piştiynän, Tepägöz iyer o adamı, da yatayor uyumaa”.

“Varmış iki kardaş da varmış koyunnarı da gitmişlär kıra. Tepägöz görmüş da çobannar braamışlar koyunnarı da kaçarmışlar. Da birini Tepägöz tutmuş da yutmuş çocüü. Biri da kaçmış koyunnar içinä”.

Nicä söledim yukarda, Gagauz mifologiyasına görä “Tepägözlär insandan ileri yaşamışlar” hem kendilerinin dünnä üzerindä kayıp olmalarını da annarmışlar:

“Bir Tepägöz karısı ava gitmiş, uzaklanmış evdän. Çıkmış daadan da görmüş uzaktan çiftçi adamnarı. Onnar sürürmüşlär merayı. Görüp onnarı, almış adamı, pulukları, öküzleri futasına. Götürmüş onnarı evä. Tepägözlerin taa büükleri demiş:

– Te bunnar insan, bizdän sora kalacek te bu kara erdä. Demää hepsinä, onnar olceklar çorbacı. Götür geer, işini yapsınnar”.

Tepegözlerin dünnä üzerindän kayıp olmaları kendilliindän olmuş:

“Yaşarmışlar aylelerinnän aralık–aralık, nicä insan. Varmış yalnız da yaşayan. Habanarmış hepsinä mallara. Te sora çeketmişlär kaybelmää onnar. Geçä-geçä vakıtlar, onnar kaybelmiş, da kalmış insan, bu insan. İnsannan ilişkileri yokmuş. İnsan onnara habanmarmış, onnar da siirektä sadecem habanarmış onnara”.

TEPEGÖZlerin ÖLDÜRÜLMESİ

Gagauz mifologiyasında Tepegözlerin öldürülmesi hem insannarın onnardan kurtulması hep bölä annadılêr: tek gözünü kızgın şişlän çıkarmak, tuzlan ya da haşlak suyşan haşlamak hem koyun derilerinnän örtünüp, ondan kurtulmak.

Burada önemni bir urgulamak lääzım: “Dede Korkut Kitabı”nda Tepegözü kör etmää deyni Basar şişi kızdırêr. Gagauz masallarında da insannar şişi kızdırêrlar hem kızgın şişlän Tepegözü gözünü çıkarêrlar. Neçin acaba mutlaka kızgın şiş? Bunun cevabını açık brakêrım.

“Açan Tepägöz uyeer, öbür adamlar yok näpsın alayor bir şiş da kızdırayorlar ateştä. Biri da alayor elinä bir şiş da Tepägözün gözünä uydurayorlar o şişi, biri da urayor şişä taşlan da çıkarayorlar Tepägözün gözünü. Tepägöz acıdan baarmış da hızlı kalkmış da çeketmiş aramaa o adamları. O adamlar sa alayorlar sırtlarna birär koyun derisi da karışayorlar koyunnar içinä. Şindi Tepägöz laamın kapusundan alayor o taşı da çekedeyor geçirmää koyunnarı o kapudan. Hem geçirimiş hem ararmış o adamları, o adamların sırtlarında varmış koyun derisi. Da Tepägöz annayamamış o derilerdän adamları da sanmış koyun da o adamlar öleliklan kurtulmuşlar Tepägözdän”.

Nicä söledim artık, kimi gagauz masallarında Tepegözü tuzlan, kimilerindä dä haşlak suylan kör ederlär:

“Tepägöz tanımamış çocüü, demiş: “Pişir bana ceer”. Çocük almış tuz da atmış onun gözünä da çıkmış gözü”.

“Kaynadıy bu suyu bir çölmek kalıncak, dökiy Tepegözün gözüne. Çocuk çıkıy koyunnar içinä, kesiy bir koyun da çullanıy derilen”.

“Dede Korkut Kitabı”nda annadılan tılsımnı üzük için, ani Peri annası, insan oolundan duuduran evladanın, Tepegözün parmaana takmış, angısı onu türlü silählardan, bütün zorluklardan hem kötülüklerdän koruyarmış, gagauz mifologiyasında da bulêrız. Aşaada okuyacam parçada Çocuk mutlaka “Dede Korkut Kitabı”n kahramanı Basar olmalıdır. Ama unutmayın, ani aradan bindän zeedä yıl geçmiş, adlar unudulmuş, ama olaylar, aazdan-aaza söleneräk, gagauz halkın aklısında kalmış:

“Tepägöz demiş sora çocää: “Na benim üzüümü”. O almış da o üzük başlamış barmaa: “Gel buyanı”. Çocük kaçarmış, Tepägöz – aardına. Çocük savaşarmış çıkarmaa üzüyü, çıkaramazmış da kesmiş parmaanı da atmış punara da Tepägöz atlamış punar içinä. Çoban kurtulmuş Tepägözdän”.

Nicä görersiniz, “Dede Korkut Kitabı”nda gibi, gagauz mifologiyasında Tepegözün öldürülmesinin bir yolu var – onun tek gözünü çıkarmak.

Gagauz legendalarında Tepegözdän kurtulmakta hem onun öldürmesindä çocaa yardım eder konuşan bir Kara koyun. Kara koyun Tepegözün ev içerisinin yapısını açıklêêr hem üüreder ne hem nicä yapmaa Tepegözün elindän kurtulmaa deyni:

“– Çocuk, – diy kara koyun, – aalama! Sesle şindi ne ben söleycem. Agala(rı)nı yidi Tepegöz, seni da iycek, seslemersen beni. Ben söyleycem te böyle. Onun evinde var dokuz oda, dokuz odanın dokuz kapusu, dokuz kilidi var, dokuz anatar(ı). Açan seni çaaracek içeri, uracak kilide anatarlan, sıbıdacak yere anatarı, al cebine koy. Dokuz anatar, dokuzun(u) da cebine koy. Gircen açan içeri, diycek: “Kaynat te bu çüvende suyu, yalını tavana urıncak”. A(ma) sen kaynat, bir çölmek kalıncak. Açan Tepegöz yatacek uyumaa, uyurkana dök bu çölmek suyu Tepegözün gözüne. Ozaman o görmiycek. Çıkacan ordan, te bu anatarlan kapuyu aç da sıbıt yere. Gir kounnar içine, kes bir koyun da çullan o deriylen. Tepegöz kapuda duracak da ayakla(rı)nın arasında(n) çıkaracak birer–birer koyunnarı, da yoklacak yapaalarnı”.

Bu okuduum parçadan üzä taa meraklı iş ortaya çıkêr: Türk mifologiyamızda ayozlu annamı taşıyan ölçü – 9 ölçüsü: iisiksizliin, tamamnıın hem evrenin simvoludur. Örnek olarak 9 ölçü simvolunu biz razgeleriz gagauzların “Kelcä hem Dev babusu” masalında da:

“Kelcenin da oku elindäydi, diredi ayaklarnı da basetti, düştü dokuz daa aşırı, dokuz su aşırı”.

“Dede Korkut Kitabı”nda annadılan tılsım üzüktän kaarä, gagauz mifologiyasında Tepegöz çocaa kırligasını hem bıçaa vermää isteer. Büülü kara koyun uyarêr çocuu onnarı almasın. Ama tılsım üzük için uyarmaa unudêr:

“Diycek sana: “Çocuk, ben şiretim, sen benden de şiret”. Diycek: “Na te bu kırligayı!” Alma o kırligayı, kırligaylan öldürecek seni. Sora diycek: “Na te bu bıçaa!” Alma o bıçaa, kesecek seni”.

“Tepegöz diy çocaa: “Ben şiretim, ama sen benden de şiretsin. Na sana te bu kırligayı, anarsın beni!” Çocuk diy: “Diil läzım senin kırligan, bende var bubamın kırligası”. “Na, – diy, – te bu bıçaa, anarsın beni!..” “Diil läzım, – diy, – var benim bıçaam”. “Na te bu üzüü, anarsın beni!..” Çocuk alıy üzüü, koyuy parmaana. Üzük barıy: “Burdayım, çorbacı (türkçe: zaabit)!” Çocuk başlıy kaçmaa. Kaça-kaça, geliy bir pınara. Tepegöz ep kuvalıy tutmaa. Çocuk kesiy üzüünnen parmaanı, sıbıdıy pınara. Çocuk çekiliy pınardan bir tarafa. Üzük pınar içinde barıy: “Burdayım!..” Tepegöz düşiy pınar içine. Çocuk ozaman öldüriy onu taşlan pınar içindä”.

Hem taa bir merkalı iş: gagauz mifologiyasında annadılêr, ani Tepegözleri öldürmektän kaarä, onnarlan varmış nicä kafadar da olmaa:

“Çingenelerä yaptırêr bir topuz, kırk halţuga aarlıını. Yollanêr bu çocuk uzun yola, gider nekadar gider, çıkêr Tepägözlärä. Tepägözlär sa tölä insannarmış, yaşarmışlar bizim gibi insannardan ayırı, tepelerindä dä varmış birär gözleri.

Çaarêr bu olan onnarı düüşmää. Tepägözlär deer buna geeri:

– Biz üfleciiz, da sän yok olacan bırdan, nicä bir tüü.

– Siz beni üfleyciniz, – deer geeri çocuk, – ama benim var bir topuzum, bir kerä uracam da hepsinizi kaybedecäm er üzündän. Çıkarın benim agalarımı hem kakumu, zerä…

Bunnar düşünerlär, taa ii vermää bu olana ne o isteer, zerä belli, ani şakalaşmêêr. Çıkarêrlar zapadan kakusunu hem batülarını. Kardaşlar toplu sevineräk giderlär evä.

Te ozaman işidilmişti, ani Tepägözleri da var nicä ensemää.

Sora o olan o Tepägözlärlan taa düüşêr, birkaçını yok eder, birkaçı sa kalêr ona kafadar”.

SONUÇ

Nicä göreriz, “Dede Korkut Kitabı”nda annadılan olayların Gaguz folklorunda bulunması bir şüpesiz gösterer bizim hep onnarı geçirdiimizin, ortak köklerimizin hem bir atalarımızı olmasını.

O geçirdiimizin birisi da oldu o, açan 2012 yılında Bakü’de TÜRKSOY tarafından yapılan Türk Dünyası Teatrular direktorları toplantısında alınan karar üzerinä, “Dede Korkut Kitabı” Destanın “Bekil Beyin оolu Emran” bölümünä görä 2013 yılında gagauz dramaturgu hem rejisöru Todur ZANET “Dokuzuncu tümen” adlı 2 perdeli Teatru oyununu yazdı. Gagauz literaturasında bu oyun ilk hem tek yaratma oldu, ani bukadar derindän annadêr Dede Korkutu, gösterer onun derin fikirini, akıllı sözlerini, barışçı adımnarını, Vatan sevgisini hem milleti için yanmasını.

Bizi birleştirän “Dede Korkut Kitabı”nnan bizim zengin ortaklıımızı, diil salt simpoziumnarda hem toplantılarda ortaya koyalaım, ama ortak alfavitimizlän basılan kiyatlar hem toplumnar üzerindän dä türk halklarına onnarı paylaşalım.

Akademik Todur ZANET

KAYNAKLAR

MOŞKOV, V. 1904. Nareçiya Bessarabskih gagauzov. S–Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii nauk.

Zanet, T. 2010. GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär. Kişinev: Pontos.

Zanet, T. 2017. Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması. 1–ci kiyat. Kişinev: Pontos.

Zanet, T. 2025. Gagauz masalları: masaldan masala. 1–ci kiyat. Kişinev: Pontos.

Bütün türk dünnesindän 80-nä yakın bilim insannarın katılmasınnan Simpoziumun açılışı başladı saygı duruşunnan hem Türkiye Respublikasının Gimnasının çalınmasınnan hem dä Simpoziuma yollanan TBMM İnsan Haklarını İncelemä Komisiyanın Başkanı Derya YANIK, TÜRKSOY Genel Sekretari Sultan RAEV hem MHP Genel Başkanı hem Osmaniye deputatı Dr. Devlet BAHÇELİ adından kutlama telegramaların okunmasınnan. Simpozium açılışında Osmaniye Valisi Dr. Erdinç YILMAZ da pay aldı.

“Dede Korkut/Korkut Ata” Simpoziumun açılış hem kutlama sözlerini tuttular: Osmaniye Korkut Ata Universitetın rektoru Prof. Dr. Turgay UZUN, Manas Universitetın rektoru Prof. Dr. Alpaslan CEYLAN, MHP Genel Başkan Başdanışmanı hem Ahmed Cevad İnstitutun Başkanı Prof. Dr. Ruhi ERSOY, Halklararsı Türk Akademiyası Başkanı Prof. Dr. Şahin MUSTAFAYEV, Atatürk Kultura, Dil hem İstoriya Üüsek kuruluş Başkanı Prof. Dr. Derya ÖRS hem Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Osman MERT. Bundan sora, programaya görä, Türk muzıka tertipleri sergisi siiredildi hem rektorluk binasının hayatında Korkut Ata byustun açılışı yapıldı.

Açılış sıraların ardına Simpoziumun “Dede Korkut’ta Yer Arayışları” (gagauzça: “Dedä Korkutta er aarayışları”), “Türk Dünyasında Kolektif Belleğin İzinde Dede Korkut’un Coğrafyaları” (“Türk dünnäsında toplu akılın izindä Dedä Korkutun erleri”), “Dede Korkut’ta İnanç, Ritüel ve Kutsal Düzenin Kurulumu” (“Dedä Korkutta inanç, adetli sıra hem ayozlık düzenin kuruluşu”), “Dede Korkut’un Anlatı Dünyası: Ozan, Töre ve Kahramanlık İmgesi” (“Dedä Korkutun annatmak dünnäsı: ozan, adet hem kahramannık biçimneri”), “Dede Korkut’un Müzik Dili: Göstergeden Kültürel Anlama” (“Dedä Korkutun muzıka dili: nışandan kulturalı annamaya”), “Dede Korkut’un Medeniyet Kurgusu: Halk Bilgisi, Sanat ve Bilim Arasında” (“Dedä Korkutun țivilizațiya kuruluşu: halk bilgisi, inzäzanaat hem bilim arasında”), “Dede Korkut Hikâyelerinde Yapı, Dil ve Anlam Katmanları” (“Dedä Korkut annatmalarında yapı, dil hem annamak katları”), “Dede Korkut ve Somut olmayan Kültürel Miras” (“Dedä Korkut hem mal olmayan kultura varlık”), “Alt Metin Olarak Dede Korkut: Yeniden Yazmalar, Uyarlamalar ev Karşılaştırmalar” (“Alt yazı olarak Dedä Korkut: enidän yazmalar, uyarlamalar hem karşılaştırmalar”), “Dede Korkut’un Mitolojik Katmanları ve Halk Kültürü” (“Dedä Korkutun mifologiya katları hem halk kulturası”), “Korkut Ata’nın Dili: Dil, Ağız ve Lehçe Çalışmaları” (Korkut Atanın dili: dil, aaz hem dialekt çalışmaları”), “Korkut Ata’nın Sözü: Söz Varlığı ve Okuma Sorunları” (“Korkut Atanın sözü: söz varlıı hem okuma soruşları”), “Anlamdan Söyleme: Dede Korkut’ta Aktarım ve Sözün Anlamı” (“Annamadan sölemeyä: Dedä Korkutta aktarım hem sözün annamı), “Korkut Ata’nın Zamanı: Tarih, Mit ve Hafıza Arasında” (“Korkut Atanın zamanı: istoriya, mif hem akıl arasında”) hem “Eğitimde Değer ve Kimlik İnşası: Dede Korkut’tan Öğrenmek” (“Üürediciliktä paalılık hem kimnik kurulması: Dedä Korkuttan üürenmäk”) başlıklı oturumnar düzennendi. Herbir oturumun sonunda katılımcılara “Katılım plaket”ları verildi.

Bütün Simpoziumda 75 bilim dokladı okundu. Onnarın arasında Gagauziyadan Akadmik Todur ZANET “Dede Korkut’un Anlatı Dünyası: Ozan, Töre ve Kahramanlık İmgesi” (“Dedä Korkutun annatmak dünnäsı: ozan, adet hem kahramannık biçimneri”) adlı oturumunda “GAGAUZ FOLKLORUNDA TEPEGÖZlär HEM TEPEGÖZlerin ÖLDÜRÜLMESİ” dokladınnan bilim insannarın önündä nasaat etti. Bundan karä Akadmik Todur ZANET baaşladı kendisinin türkologiya hem gagauz folkloru uurunda bilim-aaraştırma kiyatlarını Osmaniye Korkut Ata Universitetın bibliotekasına. Kiyat baaşlama sırasında pay aldılar Universitetın türk dili hem literaturası bölümün başkanı Prof. Dr. Ahmet DEMİRTAŞ hem dä bibliotekanın biblioteka hem dokumentațiya bölüm başkanı Necati GÖK.

Simpoziumun ilk günün başarılmasında Türkiye Kultura ministerliin Ankara Türk Dünnäsı Muzıka hem Tanț Ansamblisi bir konțert gösterdi, neredä Türk dünnäsının ayırı bölgelerindän melodiyaları hem türküleri çaldı hem dä oyunnarı oynadı. Krım tatar melodiyasından başlayıp, konțertin ikinci nomerı olarak, gagauz “Tatar çöşmesi” halk türküsünü çalındı.

Simpoziumun kapanışını Kasımın 13-dä Osmaniye Korkut Ata Universitetın rektoru Prof. Dr. Turgay UZUN, MHP Genel Başkan Başdanışmanı hem Ahmed Cevad İnstitutun Başkanı Prof. Dr. Ruhi ERSOY, Türkiye Fırat Universitetından Prof. Dr. Ahmet BURAN hem Prof. Dr. Esma ŞİMŞEK, Başkent Universitetından Prof. Dr. Abdurrahman GÜZEL yaptılar.

Hep o günü avşamneyin “HANIM HEYY Üç Avaz Bir Niyaz: Gelenekten Geleceğe Anlatılar Dede Korkut Hikâyeleri” (“Hanum heyy” – üç avaz bir yalvarmak: adetlerdän gelecää annadılan Dedä Korkut annatmaları”) adlı bir teatrulu okumak konțerti yapıldı.

“Dede Korkut/Korkut Ata” Simpoziuma katılannara deyni Kasımın 14-dä bir kultura gezi programası düzennendi. Gezidä Osmaniya kasabanın dolaylarınnan, “Kastabala Antik Kenti”, “Karatepe Kilim Evi” hem “Karatepe Aslantaş Açık Hava Muzesi” erlerinnän tanışmak oldu.

Gagauziyadan bu konferențiyaya kendi dokladınnan “Serikbol Kondıbay aaraştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär” yollandı Akademik Todur ZANET, ama, Azerbaycandan eraplanın geç kalması hem vakıdında gelmesesi beterinä, Canabisi Kişinev aeroportundan geeri döndü.

Okuycularımızın meraklıı üserinä, büün “Ana Sözü” gazetasında tiparlêêrız Todur ZANETin bu konferențiyaya yollanan dokladını.

 “Serikbol Kondıbay araştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär”

Gagauz mifologiyasında DEVlär konusunun kısa incelemesini yaparkan TÜRKSOY tarafından hazırlanmış hem basılmış kazah mifologiyası hem folklor uurunda anılmış kazakistan bilgiçi hem aaraştırmacı Serikbol KONDIBAYın “ARĞIKAZAK MİTOLOJİSİ” kiyadına dayanmaa kararı aldım. Belliki, bölä büük hem derin yaratma önündä olduu zaman, kendin dä aaraştırmalarında Serikbol KONDIBAYın uuruna kalkınmalıysın, onun kazah mifologiyasını açıklama temellerinin koymasını hem yarattıı konțepțiyaları esaba almalıysın. Bu uurda da “Serikbol KONDIBAYın araştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär” kısa dokladımda bakışımı açıklamaa savaşacam.

İlkin lääzım annayalım, ani mifologiya personajı olarak, Serikbol KONDIBAYın bakışına görä dä, Gagauz mifologiyasında DEVlär – bunnar insan gibi varlıklar, taa doorusu masallı insannar varlıklarıdır, angılarına gagauzlar Dev ya da Dev Adamnarı deerlär. Bundan kaarä Dev Babusu (Dev Anası maanasında) sözleri dä kullanılêr. Lääzım urgulamaa, ani gagauz mifologiyasında Dev maanası rus dilinin “VELİKAN” maanasına da denk geler.

Serikbol KONDIBAY urgulêêr, ani Devlär bölüklerä toplu gezerlär, büük hazinelerä hem altınnara saabilär, hem dä dilber kızları hem padişah kızlarını kavrayannar. Bu fikirlerin örneklerini gagauz mifologiyasında da göreriz.

Onnarın NE hem KİM olduunu pek islää açıklêêr “Dimitraş-Pıtıraş” gagauz halk masalı. Bu masala görä Dev Adamnarı ulu daalarda yaşayan, boyda büük, pek kaavi, açık ürekli hem şiretlik bilmeyän insannardır:

“Dimitraş-Pıtıraş butakım dinnenirkana, çarşı yolundan birkaç Dev Adamı geçärmiş. Bunnar boyda büükmüşlär, elleri kaaviymiş, hani var bir laf, taşı sıksınnar suyunu çıkaraceklar, ama varmış tabeetleri daalarda bölüklen yaşasınnar hem şiretlik tarafını hiç bilmäzmişlär”.

Devlerin hazinesi hem altınnarı için hep “Dimitraş-Pıtıraş” gagauz halk masalında sölener:

“Pay edecez neyimiz var da alacez hepsimiz angı yolu isteeriz. Sade kurtulalım bu beladan. Ölä da yapmışlar. Çaarêrlar Dimitraşı, söleerlär, ani geldi vakıt kafadarlar ayırılsın. Devlerin büükü demiş: «Şindiyä kadar topladıımızdan herkezä düşer birär çuval altın. Alınız paylarınızı da, kim näänı gözü görürsä, gitsin!”’.

Ne düşer dilber kızları hem padişah kızlarını kavranmaları için, bunu da pek islää göreriz gagauz masalında “Devleri öldürän çocuk”:

“Anası demiş: “Vardı üç kakun, da onnarı kavradı Dev Adamnarı””.

“Devleri öldürän çocuk” masalında Gagauz mifologiyasında Devlerin insan olduunu hem binalarda yaşamaları gösteriler:

“Baksa, ileri dooru görüner bir bina. O punara da gelmiş bir dädu, sormuş Yuvan däduya: “Nası bina o orda görüner?” Dädu demiş: “Orda Devlär yaşayor. Dädu demiş: “Gitmä, zerä onnar seni kaybedir””.

Bundan kaarä, gagauz mifologiyasında inanılêr hem annadılêr, ani Devlär insan kızlarınnan yaşarmışlar hem evlenäbilärmişlär. (“Agasını öldürmäk isteyän kız” masalı):

“Gelmiş kıza bir Dev Adamı, da yatayor onunnan o gecä. Da demiş Dev kıza: “Ha öldürelim senin aganı, da ikimiz yaşaylım”.

Gagauz mifologiyası Devlerin insannık biçimindän kaarä, onnarın masallı kahramannar varlıkları olduu da doorudan açıklêêr, çünkü onnarın ecel tılsımı saklı erlerdä bulunêr. Bu iş “Kelcä hem Dev Babusu” gagauz halk masalında gösterili:

“Dev da genä gülümsedi. Kız da kendini erä urdu da başladı aalamaa. Dev da güldü, da dedi: “Karı, därsin, aklı kısa da saçı uzun hiç, Devin tılısımı olur mu evin dirää yaki da süprgä. Benim tılısımın faydası yoktur sana, söleycäm, ama: pek irak vardır bir Kaz daa, daayın içindä var bir göl, gölün içindä var üç ördek. İleri gider bir erkek ördek. O ördän katısında var bir oka taşı. O taşın içindä var üç sinek. Onnar benim tılısımım””.

“Serikbol Kondıbay araştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär” dokladımı başarırkan, isteerim urgulamaa, ani gagauz mifologiyasında Devlerdän kaarä, Tepegözlär dä var. Ama taa çok hem taa sık urgulanêr, ani Tepegözlär mifologiyalı varlıklar, angıları insannardan ileri yaşarmışlar hem Devlär gibi büükmüşlär hem uzun boyluymuşlar, ama insannara çok zarar yaparmışlar. Devlär sä insannaşmış hem insannar arasında bulunan varlıklar olarak kabul ediler.

Nicä görersiniz, gagauz mifologiyasında da Serikbol KONDIBAYın bakışı temelleşer ona, ani Devlär insannardan öncä dünnädä yaşayan varlıklar, angılarını insan oolları erlerindän kuudu, da onnara bişey kalmadı, nicä erin altında ya da erin dışında yaşamaa.

Akademik Todur ZANET

KAYNAKLAR

Baboglu, N. 1969. Gagauz folkloru. Kişinev: Kartä Moldovenäskê.

MOŞKOV, V. 1904. Nareçiya Bessarabskih gagauzov. S-Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii nauk.

Zanet, T. 2010. GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär. Kişinev: Pontos.

Zanet, T. 2017. Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması. 1-ci kiyat. Kişinev: Pontos.

Bu gözäl sıra geçti Kurçu (Vinogradovka) küüyün bibliotekamızda, neredä toplandılar gagauz küülerindän bibliotekacılar, küü başları hem, onlayn olarak, bu sıraya katıldı 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmasının avtoru kendisi dä.

Lafederäk avtorlan annadık,ani bu BÜÜK Sözlää laflar toplanmışlar 50(elli) yıl! Biraz düşünmeyä urduk kendimizi! 50 YIL! Oynama şaka!

Saa olun, Födor İvanoviç hem İvanna Dimitrevna ZANET (Födor İvaniviçin anacıı), ani bukadar büük zaamet koymuşunuz bu işä! Saa olun,ani bizi da,Ukraynada yaşayan gagauzları, unutmadınız!

İsteerim urgulamaa, ani bölgemizin herbir üüretmäk kuruluşu, nereda üürenerlär gagauz dilini kabletti Baaşış bir adet “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük”. Eski Troyan, Kotlovina hem Vinogradovka küüleri lițeylerdän büün kablettilär sözlüü! Yazık, ani belli sebeplerä görä, büünki gündä toplantımıza hepsi gelämedi,ama onnar adêêrlar,ani bu yakınnarda geleceklär da kabledeceklär bu gözelim hem Gagauz dilinä pek faydalı bu yaratmayı!

Sora sözlüktän atladık oyunnara.

Aklımıza gatirdik nesoy oynarfık “beşkacık”, “aşık” hem başka da!

Hepsi derindän daldılar sözlää, urguladılar lääzımnıını hem avtorların büük zaametini!

Olga Kulaksız, Odesa bölgesinin gagauz kultura merkezin direktoru