“III-cü Makom incäzanaatında Halklararası Forumu”n açılışını yaptı Uzbekistan Respublikasının Prezidentı Şavkat MİRZİÖEV. Nedän sora söz aldılar UNESCO hem İSESCO temsilcileri. Festivalin tantanalı açılışı ilerledi büük hem gözäl bir konțertlan hem başarıldı şaşılacek feyerverklän.

“III-cü Makom incäzanaatında Halklararası Forumu” çerçevesindä Namanganda yapıldı “Dou makamatın eni tendențiyaları: adetlerin hem inovațiyaların uygunnuu” bilim-praktika konferențiyası. Bu konferențiyada pay alan hem doklad okuyan Amerika, Avstriya, Azerbaycan, Belarusiya, Bosniya-Gerțegovina, Bulgariya, Büük Britaniya, Franțiya, Golandiya, İndiya, İran, Kanada, Kazahstan, Latviya, Litva, Malaziya, Mongoliya, Nepal, Pakistan, Rusiya, Şvețiya, Tadjikistan, Turkmenistan, Türkiye, Uzbekistan, Üülen Koreya hem Vengriya devletlerindän bilim adamnarın arasında, Moldovayı hem gagauzları temsil ederäk, burada kendi dokladını “Gagauz folklorunda “Makáma” literatura janrasının örnää olan şalvir hem dolandırıcı Kösenin obrazı” okudu Akademik Todur ZANET.

Bundan kaarä Akademik Todur ZANET baaşladı bu konferențiyayı hazırlayan Yunus Racabi adına milli muzıka zanaatı institutun rektoruna İldar ŞERMANOVA kendi tarafından hazırlanan hem TİKA yardımınnan tiparlanan 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” takımını.

Forum zamanı unudulmadı kultura programası da. Ona görä ekskusiyalar yapıldı “Evelki Axsikent kasabası” gök altında açık muzeyä, Sırdarya derisinin kenarına hem Namanganın “Zahiriddin Muhammad Bodur başçası”na (“Güllük parkı”), neredä taman geçmişti Halklararası çiçek festivali.

“III-cü Makom incäzanaatında Halklararası Forumu” başarıldı büük bir kapanışlan, neredä pay aldı Uzbekistan Respublikasının kultura ministerliin ministrusu Ozodbek NAZARBEKOV. Kapanışta Makom incäzanaatında ustalıını gösterän hem ödül kazanannar kutlanıldı.

“XIII-cü Türk Dünnäsı aaraştırmaları Simpoziumu”n sırası, “Kökümüz bir, Türküz!” TÜDAS 2026 Halklararası Festivali” adınnan, olêr Kirez ayın 18-dä Komrat Kultura Evindä.

Hep Simpozium çerçevesindä Kirez ayın 19-da da “Türkçeylän var olmak: Mihail ÇAKİR hem Gagauz türklerinin kimnik savaşı” başlıklı bir panel düzennenecek.

“Moldova Respublikasının çokdilli ortamında gagauz dilini korumak, ilerletmäk hem geliştirmäk” Halklararası Konferențiyanın açılışından öncä, ona katılan hem onda pay alan musaafirlär, bilim hem cümne insannarı, ekspertlär, üüredicilär, aaraştırmacılar, devlet hem halklararası kuruluşların temsilcileri, diplomatalar, dil hem kultura zenginniin ilerlemesindä çalışan insannar, halklararası ekspertlär tanıştılar burada kurulan hem gagauz aydınnacılarını annadan sergiylän hem siirettilär gagauzlar hem gagauzluk için bir kino.

Vakıt geldiinän, açtı hem götürdü Halklararası Konferenţiyasının ofițial açılışını Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin zaametçisi İvan DUMİNİKA. Ofițial açılış başladı anılmış türkücüykamızın Olga PAÇİnin Gagauziya için türküsünnän hem bir gagauz halk oyununnan, angısını oynadılar körpä gagauz artistleri.

Ofițial açılışta selemnemä laflarınnan insannara danıştılar: Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin ministrusu Dan PERÇUN, Moldova Respublikasının Prezidentı Maya SANDU, Moldova Respublikasında Türkiye Kişinöv Bütün etkili Büükelçisi Uygar Mustafa SERTEL, Moldova Respublikasında Şveţiyanın Bütün etkili Büükelçisi Petra LÄRKE, Kişinövda Evropa Soveti ofisinin Bașı Falk LANGE, OBSEnin Milli azınnıklar işlerindä Baş komisarı Kristofe KAMP (onlain katıldı), Moldova Respublikasının UNESCO işlerindä Milli komisiyanın Baş sekretari Serciu MUSTEAŢȆ, CMI – Martti Ahtisaari Barış Fondun menecerı Nataliya CANCGAVA hem Komrat Devlet Universitetın rektoru Sergey ZAHARİYA.

Konferenţiya ilerledi “Gagauziyada gagauz dilinin durumu için soruşturmak çıkışların tanıtımı” açıklamasınnan, angısını yaptı Gagauziya Mariya Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezin direktoru İrina KONSTANTİNOVA.

Bu Halklararası Konferenţiyada iki dartışma paneli da yapıldı.

Bakmadaan ona, ani gagauzlar azınnık diil, birinci dartışma panelindä, angısının moderatoru oldu İrina KONSTANTİNOVA, azınnıkların dilleri için lafedildi. Bu konuylan ilgili olan “Üürdiciliktä azınnıkların dilini ilerletmäk hem kullanmak” dartışma panelindä pay aldılar hem dokladlarını okudular:

Korina LUNGU, Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin Genel üüredicilik bölümün Başı: “Gagauz dili hem literaturası disţiplinasına kurikulum: adetlär hem eniliklär”;

Nadejda KOÇANCI, Aydar küüyün Födor Angeli adına gimnaziya Cümne Kuruluşun direktoru, üüsek didaktika uurunda gagauz dilindä hem literaturasında üürediciyka: “Gagauz dilindä üüredicilik: politikalar, zorluklar, perspektivalar”;

Sergey ZAHARİYA, Komrat Devlet Universitetın rektoru: “Üüredicilerin profesional uurda hazırlanılması – gagauz dilinin gelişmesinin temelidir”;

Matias ŞTUFLESSER, İtaliyanın Üülen Tirol Avtonomiya bölgesinin Ladin üüredicilik hem kultura departamentının direktoru: “Üç dildä hem yabancı dilerdä üüredicilik sistemasının kurulması: üçdilli ladin üüredicilik sistemasını ilerletmäk görgüsü”;

Şavket UMAROV, Uygur şkolalar asoţiaţiyanın başı, Kazahstan halkın asambleyası azası, Almatı, Kazahstan Respublikası: “Kazahstan Respublikasında uygur dilinä yardım sistemasının payı olan çokdilli üüredicilik modeli” (onlain katıldı);

Bu panelin soruşlar hem dartışmalar payında pay aldı hem selemnamaylan nasaat etti Akademik Todur ZANET.

İkinci dartışma panelin “Dil hem kultura kimniin korunması – en ii praktikalar hem zorluklar” moderatoru oldu Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin gagauz dili uurunda zametçiykası Yuliya BELANCİUC hem o paneldä pay aldılar hem dä dokladlarını okudular:

Anna POMETKO, Gagauziyanın Kultura upravleniyasının İncäzanaata hem halk yaratmalarında yardımcılık bölümün Başı: “Dil hem kultura kimniinin korunmasında ana gagauz dilin rolü”;

İrina KONSTANTİNOVA, Gagauziya Mariya Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezin direktoru: “Țifralı hem innovația tehnologiyaların zamanında gagauz dilinin korunması, dirilmesi hem geliştirilmesi”;

Měto NOWAK, aaraştırmacı, Cottbus/Chóśebuz Sorblar institutu, Germaniya: “Dil plannamasının sinergiyası: Aşaakı luțiya dilinin korunmasında (Brandenburg, Germaniya) devlet hem cümne ortaklıı”.

Taa bir dokladı “Azınnıklar dillerin yardımnamasında halklararası standartlar hem devletlär praktikası” lääzımdı yapsın CMI – Martti Ahtisaari Barış Fondun juridikada baş nasaatçıykası Zdenka MACHNYIKOVA, ama Canabisi hastalandıı için bu Konferențiyaya katılamadı.

Bütün konferențiyanın baş uurunu var nicä açıklamaa Gagauziyanın Kultura upravleniyasının İncäzanaata hem halk yaratmalarında yardımcılık bölümün Başı Anna POMETKOnun bir fikirinnän: “Halkımızın dili – gagauz dili. Bu dil – bizim ana dilimiz. O bizä en paalı, çünkü bu dildä dädularımız, malilerimiz, analarımız hem bobalarımız, kardaşlarımız hem kakularımız lafederlär. Bizim borcumuz – onu korumaa, ona yardım etmää, onu ilerletmää, kaldırmaa taa üüsek uura. Bir halkın gözellii çekiler onun istoriyasından, dilindän, angısında o lafeder, kulturasından, binnärcä yıllardan gelän hem evlatboyundan evlatboyuna geçän adetlerindän hem sıralarından”.

Konferențiyanın çıkışlarının hem tekliflerinin kabledilmesindän sora o kapandı.

Eridir urgulamaa, ani bu Halklararası Konferențiya pay aldılar Türkiye Kişinev Büükelçiliin diplomatları hem Türkiye Komrat Başkonsulu Eda GÜÇ.

Konferențiya dört dildä geçti hem o dillerdän çevirmeklär yapıldı.

Patretlär: “Ana Sözü” hem Gagauzia Dialogue facebook sayfasından

Bu işin ana sırası geçti Komradın “Şan Aleyası”nda, neredä Mihail ÇAKİRin anması için kurulu bir uydurma taş da hepsi o taşın dolayında toplandılar, popazlar liturgiya yaptılar, öndercilär gözäl laflar söledilär hem o taşa çiçek koydular.

Sora da, bu 165 yıl yıldönümünü bakmak sırası ilerledi Gagauziyanın Mariya MARUNEVİÇ adına bilim-aaraştırma Merkezindä yapılan bir tombarlak masaylan – “Mihail ÇAKİR – inan hem aydınnatmak temeli, epohalar hem kulturalar arası köprü / Михаил Чакир – опора веры и просветительства, мост между эпохами и культурами”.

Tomparlak masada pay aldılar bilim insannarı, popazlar, üüredicilär.

Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİRin duuma gününün 165 yıl yıldönümünü bakılan bu tantanalı hem yortulu sıralarda bukadar insan pay aldı da hiç birisini aklısı ermedi o BÜÜK GÜNDÄ Mihail ÇAKİRin mezarına barliim birisini yollamaa da o mezara makarki bir dalcaaz çiçek koymaa. Bölä sä Mihail ÇAKİRin mezarı erinä bir uydurma taşa çiçek koydular. Ne bu? Saygısızlık mı, osaydı saygısızlık saygı mı? Yazık.

Akademik Todur ZANET

Patretlär: “AS” hem gbm facebook sayfasından

Kongaz küüyün Todur Zanet adına teoretik lițeyindä bu geografiya klasın enilenmesi hem tertiplenmesi için sponsorluk yaptı bu şkolayı 40 yıl geeri başaran hem büün büük işadamı olan mețenat Mihail Nikolaeviç KARASENİ.

Geografiya klasın açılması için lițeydä büük bir yortulu sıra yapıldı. Sıraya gelän hepsi musaafirleri, bizim adetlerimizä görä, tuz-ekmeklän karşladılar hem güüslerinä lițeyin gerbınnan donaklı znaçokları taktılar. Nedän sora hepsi barabar geçtilär lițeyin zalına, neredä yortulu sıranın ofițial payı geçti.

Yortulu sırayı nasaatınnan açtı Kongaz küüyün Todur Zanet adına teoretik lițeyin direktoru Marina İvanovna ÇEBANOVA. Canabisi şükür etti 40 yıl geeri şkolayı başaran Mihail KARASENİya açılan geografiya klasın enilenmä ükünü hem harçlarını üstünä alması için, ne gösterdi, ani o şkolaylan baalarını koparmayıp, korudu can sıcaklıını onnara, kim onu üüretti hem ömür yoluna koydu.

Sırada söz alan mețenat Mihail KARASENİ açıkladı, ani onu bu fikirä getirdi lițeyin vıpurkniklerinin 2026-cı yılın Küçük ayın 7-dä olan buluşmasında gördüü, Akademik hem yazıcı Todur ZANETin baş urmasınnan hem zaametlerinän Türk İşbirlii hem Koordinaţiya Agenstvosu Başkannıı (TİKA) tarafından lițeydä fizika, himiya hem biologiya Tehnoklas inovațiya klasların kurulması. Sözünü ilerledäk Canabisi urguladı, ani lääzım hepsimiz, kuvedä görä, yardım edelim lițeyä, ani üürencilerdä türlü kolaylıklar olsun dünnää urunda üüredicilik proțeslarından faydalanmaa.

Nedän sora Mihail KARASENİya verildi lițeydä seftä kurulan “Şannı vıpusknik” ad ödülü hem o lițeyin “Centelmennär Klubu”na aza olarak kabledildi.

Bundan kaarä yortulu sırada nasaat ettilär Kongaz primarı Mihail ESİR, Gagauziya üüredicilik Upravleniyanın başı Natalya KRİSTEVA, Akademik hem yazıcı Todur ZANET, mețenatın kardaşları İosif hem Demyan KARASENİlär, şkolanın eski direktoru Födor MİNKU, Kongaz küü Sovetin başkan yardımcıykası Anna STATOVA, Kongaz Nikolay Çebanov adına gimnaziyanın direktoru hem GHT deputatı Svetlana DÜVENCİ, mețenatın üüredicileri hem başka insannar.

Yortulu sıradan sora hepsicii geçtilär eni açılan geografiya klasın önünä da, açılış şiridi kesildiktän sora, buyur edildilär enilenmiş hem tertipli, büülü gibi şılayan klasa, neredä hepsinä deyni geografiya uurunda bir urok verildi.

Eridir urgulamaa, ani KARASENİ kardaşları her zaman şkolaya yardımcı oldular hem olêrlar. Ölä 08.11.2014-cü günü, ozamannar taa Kongazın №1 orta şkolanın önündä,  üüredicilerin adına “BİLGİ ALEYASI”nı kurdular.

“Türk Dünyası Yayıncılık Kongresi”n açılışını yaptı Türkiye kultura hem turizma Bakan yardımcısı Gökhan YAZGI.

Bu gözäl sırada taa derindän fikir kaynaşması deyni, Kongrestä 6 komisiya (çalışma grupası) kuruldu:

1. Sektor yapısı;

2. Yayın juridikası, fikir hakları hem avtorluk hakları uurunda fikir diişmesi;

3. Kontentın geliştirmesi hem mal;

4. Ortak alfavit hem dil;

5. Yayıncılık standartları hem kompiläțiya;

6. Çeviri hem çeviri yardımnarı.

Gagauziyadan “Türk Dünyası Yayıncılık Kongresi”n çalışmasında pay almaa deyni, buyuruldu yazıcı, “Ana Sözü” gazetasının baş redaktoru, Akademik Todur ZANET, angısı, başka bilim adamnarınnan, yayıncılarlan hem yazıcılarlan barabar, “Ortak alfavit hem dil” komisiyasının işindä pay aldı.

“Ortak alfavit hem dil” komisiyası, Türkiye Gazi Universitetından Prof. Dr. Fahri TEMİZYÜREK başkannıı altında, nicä dä başka komisiyalar, pek sıkı hem verimni bir iş yaptı.

Komisiyanın baş oturuşlarında katılımcılar hazırlanmış dokladlarını okudular hem “Ortak alfavit hem dil” konusunda kendi fikirlerini hem dä görüşlerini açıkladılar. Nedän sora, komisiyada pay alannnar, istediklerinä görä, çalışma grupalarına bölünüp, kendi bakışlarını hem tekliflerini yazı kaluplarına erleştirip, “Ortak alfavit hem dil komisiyasının sonuç raportunu” hazırladılar.

Bu uurda, komisiyanın “Terminologiya bölümü” grupasında çalışarak, Akademik Todur ZANET hem Turkmenistandan Prof. Dr. Berdi SARIYEV, fikirlerini hem tekliflerini altında imza atarak, “Terminologiya bölümü” grupasının yazısını “Ortak alfavit hem dil” komisiya başkanına verdilär.

“Ortak alfavit hem dil” komisiyasının sıradakı oturuşunda, kongresin baş uurunda katkıları olarak, Gagauzları tanıtmak için hem gagauzları, onnarın kulturasını, adetlerini, sıralarını, folklorunu hem literaturasını Türk dünnäsının tarafından taa derindän annamak için, Akademik Todur ZANET, Türkiye milli bibliotekasına vermäk üzerä, baaşladı kendisinin hazırladıı 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” ențiklopediyalı yaratmasını hem taa çok kiyatlarını. Bu kiyatları kabletti Türkiye Respublikasının kultura ministerliin Bibliotekalar hem yayınnar Genel başkannıın zaametçisi Ramazan SIKI.

Baba Marta ayın 29-da olan toplantıda “Türk Dünyası Yayıncılık Kongresi”n hepsi komisiyalarının başkannarı komisiyalarında alınan teklif kararlarını okudular hem bu kararlarların sonuç bildirisi, kongresä katılannar tarafından, oy birliinnän kabledildi. Sonuç bildirisindä, temel olarak, kalıcı hem konkret işbirliklerin kurulması hem sürdürülmesi, ortak proektların aslıya çıkarılması ortaya koyuldu.

Kongresin kultura programasında “Anadolu țivilizațiyaları muzeyi” (“Anadolu Medeniyetleri Müzesi”) hem Ankara Kalesi gezisi yapıldı.

Gözäl hem tertipli hazırlanmış bu kiyat lääzımdı sevindirsin okuycuları, ama, yazık ani, onun kabından taa nestetmişlär gagauz dilin üstünä. Gagauzça kiyadın adı hiç gagauzça diil. O lääzımdı olsun ya “XIX-XX a.a. gagauz milli donakları katalogu” ya da “XIX-XX asirlerdä Gagauz milli donakları katalogu”, ama olmamış. Neçin sanki?

Kiyadın içindikileri dä, bekim, islää, ama aklıma geler gagauz söleyişi: “Piinir – piinir gibi, islää piinir, ama tulumu – köpek tulumu”.

Benim buna taa bir soruşum var: neçin bukadar gagauz hem türk bilim insannarı tarafından hazırlanan bu kiyatta ilkin RUS dili gider, sora da GAGAUZ dili? Burası RUS bilim aaraştırma merkezi mi?

Bu fikirlär sade kiyadın kabına bakmaktan ortaya çıktı. Bir dä içindekileri gözdän geçirdiinän, acaba taa ne nestelär hem nestetmeklär ortaya çıkacek?

Of, zavalı gagauz dili!

Akademik Todur ZANET

Patret: gbm facebook sayfasından

Bu yıl konkursa 86 proektlan katıldı 68 koordinator üüredicilerin 143 üürencisi.

Sonuç olarak bu proektların 31-ri milli uurda ödüllendi, 2 proekt sa Moldovayı halklararası konkursta gösterecek.

Ödüllenännerin arasında, Gagauziyadan kaarä, var Aneniy Noy, Belț, Kaul, Kişinev, Orhey rayonnarın hem kasabaların şkolalarından hem lițeylerindän üürencilär.

Konkursta 4-cü eri kazandılar Kongaz küüyün Süleyman DEMİREL adına Moldo-türk teoretik liţeyin 8-ci “A” klasta üürencisi Timur KAZAKU hem hep bu lițeyin 10-cu “B” klasın üürencisi Adam ALADOV. Onnarın üüredicisi – Kadır DAĞLI.

Bu üürencilär, kendilerinin koordinator üüredicisinin kanadı altında, hazırlamışlar “RoboHand” inovațiya proektını – ilk çift elli robotlu sistemayı, angısının yardımınnan hem “TelegramBot” sesli izinnerinnän veriler kolaylık kusurlu insannar hergünkü zametlerini başarsınnar: su döksüünär, ekmeeni yaalasınnar ya da başka işlär yapsınnar.

İvanna Dimitrievna BANKOVA (04.02.1954 – 12.02.2026) duudu Gagauziyanın Dizginca küüyündä. Ana küyündä şkolayı başarıp, üürendi Kaul kasabasının pedagogika uçilişçesında, sora da Kişinev pedagogika institutunda.

1979-1986 yıllarında Dizgincä küüyün şkolasında rus dilindä hem literaturasında üürediciyka işledi.

1986-1998 yıllarında rus dilindän hem literaturasından kaarä, gagauz dilindä hem literaturasında da uroklar verdi.

1998-ci yıldan beeri, son soluuna kadar, Komrat Devlet Universitetında gagauz filologiyası kafedrasında işledi. 2002-ci yılda Moskvadakı dil bilimi İnstitutunda filologiya uurunda doktorluunu başardı.

Bilim insanı olarak, gagauz dilindä, orfografiyasında, kurrikulumnarında, tablițalarında hem sözlüündä çok zaametleri oldu.

Kendi çalışmaları için devlet uurunda diplomnar, gramotalar hem başka ödüllär kabletti. Onnarın arasında “Mihail Çakir” ordenı da var.

İvanna Dimitrievnanın aylesinä hem yakınnarına acızgannıımızı bildireriz. Göktä Boba onu saa tarafına kabletsin.

Topracıı ilin olsun…

“Ana Sözü” redakțiyası

2026-cı yılın Büük ayın 15-dä Komrat kasabasının bir ŞARAPÇILIK merkezin salonunda geçti “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları”, angısını ortak hazırladılar Gagauziya M. Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezi hem Komrat bölgesinin popazların birlii. Burayı buyur edildilär sırayı hazırlayan tarafından maasuz seçilmiş kişilär: popazlar, bilim zaametçileri, Kişinevdan musaafirlär, Gagauziyanın bürokratları, politikacılar hem diplomatlar.

Hererdä pek tantalalı metedilän “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” neetiydi gagauzların arasında Hristiyannık paalılıklarını temelleştrimää, ama, doorusundan, bu ölä denilän “AYDINNADICI” sıra kimi erlerdä GAGAUZLARA hem GAGAUZLAA katran atmak bir sıraya döndü. Bu uurda en kara katrannık başladı ozaman, açan sıranın tribunasına çıktı Gagauziya bilim merkezin bilim izmetçiykası Diana NİKOGLU da, ortaya hiç bir dokument koymayıp hem hiç bir dokumental kaynak göstermeyip, 17 minudun içindä, kart kısıraan düşündä annadarak, katrannadı hem bokladı Gagauzları, Gagauzluu, gagauzların bin yıllık istoriyasını, köklerimizi hem devletliimizi, milli simvollarımızı, haliz gagauz bilim adamnarımızı, yazıcılarımızı, türklüü, gagauzların 3 en büük, en bakılan hem en maanalı milli yortuların (“Canavar yortuları”, “Hederlez” hem “Kasım”) ikiisini – “Canavar yortuları”nı hem “Hederlez” yortusunu. Merak edennär bunu verilän ssılkanın 1.50′46″-2.07′46″ arasında bakabilirlär: https://www.youtube.com/live/2BahEP-9VwY.

Hiç bir kerä düşünmäzdim, ani bir sürülmedik tarlada var nicä olsun okadar yaldızlık, kendini büük görmäk hem birini bişeyä saymamak, zerä bilerim, ani bölä bir tarlada var nicä olsun sade koray, böcek otu, çorlan hem pırliga. Bunnar da hiç bir zaman, ateştän kaarä, bişeyä yaramêêrlar. Ölä da oldu.

Herliim, ölä denilän “bilim izmetçiykası”, çıkaydı da gagauzlar için hem gagauz kulturası için insancasına GAGAUZ DİLİNDÄ söleyäydi, bän pek sevineceydim, ani onun canı yanêr gagauzlara. Ama bu olmadı, çünkü kendisi MAY gagauzça bilmeer hem MAY annamêêr, zerä, damarına rusluk girän bu karıcıın bakışı hem canı rus olduu için, rus bayraana bayılan hem gagauzluktan atılıp ruslaa başını iildän bu insancık bunu yapmadı, yapamadı, çünkü gagauzça bilmäk hem gagauzluk için yanmak – bu ona deyni yabancı bişey hem kendisini küçümsemäk sayılmaktadır.

Bir dä ortada var cümnenin önündä kendisini kliseci hem dinci göztermäk çalışması. O üzerä dä, sansın kendisi hergün kliseyä gidärmiş gibi, okadaradan “hristiyan ruh kendibaşınalıı” için “yanmasını” göstermäk. Bu biraz nesteyä benzer, ama…

Şindi inceleyelim hem didelim bu karıcıın tribunadan nasaat etmesini hem düşlerini. Kimin bilim çalışmalarına hem kimä ilkin urêr Diana NİKOGLU? Belliki onnara, kim çok yıllar geeri ondan arka oldular: Mihail Nikolaeviç GUBOGLUya, zamanında onu Moldova Bilimnär Akademiyasın Gagauzologiya bölümündä emzirennerä hem büüdennerä Stepan KUROGLUya hem kendisinin kayınnasına Mariya MARUNEVİÇä. Belliki ona da, kim kendi yaratmalarında GAGAUZLARI hem GAGAUZLUU dünnä uuruna kaldırdı – büünkü günädän geçilmemiş olan büük resimcimizä Dimitriy SAVASTİNä.

Bilersiniz mi neçin bunnarı yapêr karıcıımız? İş belli: bu dört aydınnadıcımız büünkü gündä aarettä bulunêrlar da, raametli oldukları için, bu kart kısıraan düşlerinä karşı koyamayacekları hem doorudan cuvap verämeyecekläri için.

Buradan ötää karıcıın sözlerini rusça verecäm, ölä nicä o lkafetti, hem da, bekim, kimilerin gagauzçaya yakın çevirmelerini yapmaa savaşacam.

Hepsimiz bileeriz, ani dilimizdän hem kanımızdan kaarä, GAGAUZLARI hem GAGAUZLUU dünnedä tutan 3 milli ana direemiz var: “Canavar yortuları”, “Hederlez” hem “Kasım”. Bu direkleri söktün mü, ortadan kaldırdın mı – gagauzlar hem gagauzluk tuz-buz gibi daalacek.

Sizincä, neyä ilkin el altından urêr bu karıcık? Doodu – bu DİREKLERÄ.

Onun ilk uruşu, belliki – CANAVARIMIZ. O hiç buruşmadaan, açıktan hem amansız urêr CANAVARIMIZA, angısına gagauzlar binnärlän yıl baş urdular hem angısının Bayraa altında birleşip, kendi devletliinä saabi oldular (burada karıcıın rusçası verili ölä, nicä o lafetti):

«Давайте я кратко коснусь того, что касается культа волка… Я сразу хочу сказать, что ошибочно утверждается представление о том, что именно Михаил Николаевич Губогло, наш земляк, он внедрил  в сознание массовое тот тезис, что волк является культом, культовым животным у гагаузов».

Kim “predstavlät” edärmiş, neredä, nezaman karıcık açıklamêêr. Ama sän kendinä bilim izmetçiykası därsän, lääzım kaynaa gösteräsin: filan kişi, fişman yazısında, bilmäm ne yılda… Bölä sä el dermeni esmesi olêr!

Bir dä, angı düşündä karıcık görmüş, ani gagauzlarda “Культ волка” için ilkin M.N. GUBOGLO yazêr? Karıcıın birazçık okuması-yazması olaydı, o bileceydi, ani gagauzlarda “Культ волка” için taa 126 yıl geeri yazdı gagauzları aaraştıran rus büük bilim adamı Valentin Aleksandroviç MOŞKOV, kendisinin 1900-cü yılda çıkan pek önemni temel yaratmasında: “Gagauzı Benderskogo Uezda (Etnografiçeskie oçerki i materialı)”.

Karıcık (M.N. GUBOGLOnun bu “Культ волка” sözleri için nasaatını ilerlederäk): «Это совершенно не так. Он, как учёный, он просто обозначил своё видение, изучая эти, так сказать, архаичные элементы, он обозначил своё видение, он только предположил… у предков гагаузов был этот культ… Всё, на этом всё».

Genä sade el dermeni esmesi: neçin diil ölä? Neredä M.N. GUBOGLO sölemiş, ani bu sade “predpolojenie”, sade bir bakış, neredä yazmış bunu, nezaman?

Taa ötää karıcık, kendi sözlerini hiç bir şüpä altına koymadaan, gagauz resimcilerin, yazıcıların, poetların düşüncelerinä, fikirlerinä hem açıklamalarına “fantazirovat etmärk” deer:

«… и уже художники, писатели, поэты начали фантазировать относительно этого образа. И первая такая фантазия, художник имеет право на вымысел, появляются на полотнах Дмитрия Савастина». Bakın ne gözäl, maamilä surat bişey yapmamış gibi, “vımısel” lafınnan bizi yalancılaa attı. Sansın CANAVARIMIZ yokmuş gibi, sansın canavar yortularımız yokmuş gibi, hem, sansın, biz onnarı düşümüzdä çıkartmışız.

Taa ötää karıcık annadêr D. SAVASTİNın folklordan resimneri için, neredä Canavar var hem neredä kauş ta var, ama bunar, deer, geçmişin “obrazları”:

«… таким образом художники создают образ прошлого. Волк – это из прошлого, это предки. Кауш – это тоже инструмент из прошлого, на котором играли предки». Bak sän, unutmêêr kauşa da dokunmaa!!! Hiç bilmeer, ani kauş, Canavarımız gibi, büün dä var hem büün dä yaşêêr. Hem “iz proşlogo” dedii zaman, zavalı hiç bilmeer dä, ani gagauzlar Canavar yortularını bakardılar, nicä büün Paskelleyi bakêrlar! Ama şindi, klisenin baskısına görä onnarı pagın sırasına geçirip, bu karıcıklar beterinä, Canavar yortularımız unudulma hem körlenmä kertiinä getirildi.

Taa ötää izmetçiyka, tauun yumırtadan öncä peydalanmasını urgulayarak hem sansın gagauzlar dünnädä hristiyannaadan yokmuş gibi, ortaya koyêr onu, ani ilktän varmış hristiyannık yortuları da şindi o yortuları gagauz halk milli yortularının üstünä çekärmişik:

«И вот, значит, фантазирует на эту тему, он приходит к совершенно удивительным, мягко говоря, выводам. То есть, он называет Волчьи праздники – это национальные праздники… он всё стягивает, христианские праздники привязывает к той древней языческой основе тюркской, которое никакого отношение к христианским праздникам не имеет. Вернее христианские праздники не имеют к этой тюркской основе никакого отношения…»

Bak sän, taa bir akıllı fikir dä söledi: belliki, gagauz milli yortuların hristiyanıklan bişeycii yok. ama durun, bunu unuttu sölemää, ani hristiyannık yortuların gagauz milli yortularınnan işi var, çünkü onnarı, pagın sayıp, hristiyannık onnarı yok etmää savaşêr.

Var nicä taa çok bu kart kısıraan düşünü açıklamaa, ama son-sonunda hepsi döndü ona, ani Canavar bu gagauzlarda bir uydurmaymış da pek islää yapmışlaar, ana Canavar kafalı bayraamızı ortadan kaldırmışlar da getirmişlär eni bayrak hem eni gerb. Burada bu zavalı karıcık unudêr sölemää, ani o getirilän bayrak hem gerb, gagauzluklan bişeyi olmayan bir slav/rus renkli bayrak hem gerb ta – eski sovet gerbların kopiyası:

«… этот культ сыграл роль консолидирующую (uş “Культ волка” yoktu ye?????), и выступил маркером идентичности гагаузов, как части тюркского мира. Гагаузы обозначили себя, как часть тюркского мира. Волк выполнил эту свою функцию и уже этот символ стал историей. Я хочу, в принципе, высказать свою позицию, солидарность с тогдашним правительством, в смысле, руководством Гагаузии который инициировали создание нового герба и флага, нынешних символов, официальных символов Гагаузии».

Bak sän, bir karıcık, ani yoktu gagauzların arasında, açan biz ter-kan içindä kurardık devletliimimi, açan herbir küüdän hem kasabadan ayırılan deputatlar kablettilär Canavar milli simvollarımızı da o simvolların altında devletliimizi hem kendiliimizi koruduk, pek kolay atêr GEÇMİŞÄ onnarı, da “solidarnosti” gösterer, onnarlan kimin bobaları hem däduları sovet zamanında GAGAUZLUU ezdilär, gagauzları zorlan aaçlıktan kırdılar hem Sibirlerdä çürüttülär, hristiyan kliselerimizi kapadıp, yıktılar, da o kliselerin erinä antihrist ideologiyasını soktular (neredä senin hrisriyannıın, mari???) , onnarlan, kim sora, daalan Komunist partiyasının sıcak erlerindän kırladıldılar da gelip, kırdılar CANAVARIMIZI hem bütün halktan seçilän 411 onbir deputatın kararını, yok ettilär bizim Gök maavi Canavar kafalı hem horozçuklu bayraamızı.

Bak sän nicä bu zavalı karıcık, yaltak hem tatlımsı bir seslän, bizi CANAVARIMIZDAN koparıp, mankurtlaa döndürer!

Gagauzları hem GAGAUZLUU dünnedä tutan 3 milli ana direklerdän birisini – “Canavar yortuları”mızuı – sıçtıktan sora, izmetçiyka tutundu sökmää ikinci milli direemizi dä – Hederlez yorusunu:

«… вот тут тоже есть один момент, на которое следует обратить внимание – название Хедерлез. Что такое Хедерлез? Оно состоит из двух имён: Хыдыр и Ильяс. Эти имена исламских пророков Хыдыра и Ильяса. Следует сказать, что предки гагаузов приняли православие во второй половине XI-го века. Это, в принципе, уже установлено. И, когда османы покорили Балканский полуостров, предки гагаузов уже были православными христианами». Durun, mari, “кем установлено”? Kim ustanovit etti? Sän mi? Bu neredä yazılı? Neredä dokumentlär: çıkar da göster, zerä başka türlü bu genä kart kısıraan düşünä döner.

«Название Хедерлез проникло в язык гагаузов, тогдашних гагаузов, посредством турецкого языка. И оно является арабским. … Вполне вероятно, и я могу это утверждать, что этот праздник Хедерлез назывался Днём святого Георгия, до того, как османы покорили Балканский полуостров».

Of, zavalı Hederlez yortumuz! Karıcık hiç bilmeer dä, ani Hederlez yortusu – bu din yortusu diil! O bir tabiat yortusu, yılın yaz payının çeketmä yortusu! Sän deersin: “Hederlez – bu Ay Görgi günü!” Bekim Ay Görgi günü – bu Hederlez! Çünkü klisä kalendarinä görä Ay Görgi Hederlez günümüzä düşer da onuştan Hederlezi Ay Görgiyä çekersiniz. Bunu da düşünmedin mi, mari?

İslam için söleyeräk, karıcık utanêr demää, ani bu yortu, ona görä, Hederlez musulman yortusu. O, kıvırıp, musulmannıı arablan diiştirer. Neçin acaba? Arablarda neçin sä Hederlez yortusu yok, ama var o yortu sade o milletlerdä, kim binnärlän yıl tabiatlan bilä yaşêêr, kim bakêr onu taa hristiyannık hem musulmannık dünneyä gelmediindän beri: gagauzlarda, Türkiye türklerindä, tatarlarda. Okuma-yazmak bilmemäk güçlü bir iştir!

Daavacı gibi, “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” tribunasından hepsinä sud kesän hem hepsini üüredän, bu karıcaa canım pek acıyêr. Deyeceydim: zavalı, çoktan kopmuş köklerindän! Ama kökleri yokmuş ki! İslää seslärseniz bu insancıın nasaatını, duyêrsınız hem bakışından görersiniz, ani o kimär kerä başka türlü düşüner, ama ürkünüp o düşünmesindän, aazından düşüncelerinä uymayan başka lafları saçêr.

Bu incelemeleri hem elemeleri yaparak, geldim bir fikirä: hiç şüpeniz olmasın, ani tezdä bu karıcık 3-cü milli ana direemizä dä – Kasım yortusuna – salacek hem, ne yazık ki, onun da üstünä sıçmaa savaşacek.

Şindi, diil bir kerä siiredip hem sesleyip, kendisinä bilim izmetçiykası deyän bu zavalı karıcıın kart kısırak düşünü, isteerim sormaa: “Gagauz milletinä deyni, sän kimsin, mari! Sän, gagauz dilini, adetlerini hem kulturasını bilmeyän, gagauzluu duymayan hem gagauzluktan annamayan bir nestä, neredän üstünä alêrsın BÜÜK hem binnärlän yıl dünnedä yaşayan GAGAUZ halkını üüretmää, hem onun ne yapacaana hem yapmayacaana izin vermää hem karar kesmää. Sän ne çıkmadın da söläyasin bu düşlerini gagauz dilindä da ozaman, bekim, inanaceydım, ani senin canın yanêr gagauzlara hem gagauzlaa. Bölä sä, sözlerin cadaloz ötän boş laflar.

Ne kalkmadın da söleyäsin tribunadan, ani, senin yardımınnan da, türlü rus, grek, bulgar hem romın baskılarınnan (bu baskıların arasında var Grek, Romın, Bulgar kliselerin baskısı da!) gagauzlar yok olmak kertiinä getirdilär. Ne sölämedin, ani Grețiyada, hem Bulgariyda gagauz MAY kalmadı, Romıniyada da – HİÇ kalmadı. Ne sölämedin?!

O yabancı dillär hem din baskıları olmaydı, büün, içinä Balkannarı, Ukraynayı hem Romıniyayı alan alanda, gagauzların sayısı, neredä sä 5 milion insan olaceydı. Sän ne kalkmadın da söleyäsin bunnarı, mari?

Sän, mari karıcık, o tribunadan savaştın kendi dindarlıını göstermää. Ama dindarlık – bu Göktä Bobanın emirlerinä uymak. O emirlerin birisi dä – YALAN SÖLÄMÄ! Sana deyni, mari, bu emirin rusçasını da yazêrım: «Не произноси ложного свидетельства на ближнего твоего».  Neçin sä senin dindarlıın bu emirä uymêêr. “Bilim” yazılarında yalan yazêrsın, sokaklarda yalan gezdirersin, te o sokak şeyleri hem nesteleri gibi. Bundan da senin nasaatında var başka iş ta – diil ikiüzlülük, ama madaralıklan maskaralık ta.

Sän söleersin, ani gagauz dilinä “klisä”, “vatiz”, “steonoz” gibi din lafları girmişlär grek klisesindän. Baarlim bir erdä dooru bir açıklama yaptın! Girdilär zerä, o din bizim dinimiz diildi. Ama, bekim, o lafları hem dini kılıçlan hem ateşlän soktular. Kim biler?!

Bizim dinimiz Göktä Bobaya, Gök Tanrıya, Gün-Anaya hem Boba Aya inanmaktı; bizim klisemiz Gök Kubeyli geniş kırlardı hem Göktä Bobanın hergün duuma erinä biz deeriz Dan Eri, deeriz Tan Eri. Ama sän, mari, bunnarı bilmeersin hem duymêêrsın, hem duymayacan da.

Gagauzlar büün inanarsalar Allahı ye, hristiyannıı ye – ko inansınnar. Kimsey bunu, nicä sän Canavarımızı, zapa altına hem şüpä altına koymêêr hem koymaa istämeer.

Hem, söz gelişi, sän neçin sä istämedin (osa korktun mu?) tribunadan sölemää, ani Allaa lafı da musulmannarın, nicä sän deersin, arabların. Ne buna karşı kalkmadın? Bezbelli säncä, buna karşı kalkmaa – bu gagauzların hristiyannıına karşı kalkmaa maanaya geler. Diil mi? Kolay çıkmaa da sölemää “bän bilerim”, “ölä olabilir”, “aslı kabul ediler”, “yalancı”, bilmäm ne – argument getir mari-i-i marê, argument getir!

Senin “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” tribunasından bu 17 minutluk nasaatın gösterdi nicä 17 minudun içindä var nicä SIÇMAA Gagauzları, Gagauzluu, gagauzların bin yıllık istoriyasını, haliz gagauz bilim adamnarını, yazıcılarını hem resimcilerini, türklüü hem da gagauzların 3 en büük, en bakılan hem en maanalı milli yortuların ikisini – “Canavar yoryuları” hem “Hederlez” yortusunu. Çirkin!

Sıçmaa onnarı, kim kurdu Gagauz Respublikasını, onnarı, kim Canavar bayraa hem Gerbı altında devletliimiz için canını verdi hem kanını döktü, kim demir yolun relsalarında durdu, kim bükülmedi hem verilmedi.

Sıçmaa onnara, kim Canavar bayraa altında bire-bir kalktı da kırlarada, suuklarda, yaamurlarda volontörlara karşı güüsünü koydu.

Sıçmaa bütün Gagauz Milletini, ani Canavar kafalı Bayraamız için, Canavar yortularımız için, haliz köklerimiz için ozamannar kurban olmaa hazırdılar.

Da şindi sän, mari karıcık, onnarlan, kabledildiktän dört yıldan sora milli Canavar simvollarımızı diiştirennärlän, bir sıçan deliindä, dädusunun yanında saklanarkan, şindi hiç utanmadaan, kof hoduluunnan üüsektän hem yaldızlıından baş dönmesinnän bizi bataklaa sokup, Canavarımızı boklaa atıp, kaldırêrsın elini bizim en AYOZLU MİLLİ SİMVOLLARIMIZA mı? Kimsin sän, mari-i-i marê? Kimsin sän bir milleti yok olmak yoluna sokmaa hem bizi nesoysa yola koymaa, mari?

Bän şindi şaşmêêrım buna, zerä yok ne beklemää ondan, kimin Gagauzlardan hem Gagauzluktan kusacaa kalkêr. Bän şaşêrım ona, ani “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” vakıdında zalda bulunan hem kendilerini gagauzlardan sayan hiç birisi durgutmadı senin bu batak selini, bu katrancılık cadı düününä karşı koymadı! Bän şaşêrım ona, ani onnar yuttular hepsi bu mındarlıını, yutkundular da, bir umursuz, yollandılar KENDİ işlerinä.

Bän şaşêrım ona da, ani bir nestä karıcık içindä GAGAUZ halkına, GAGAULAA hem gagauz kulturasına bukadar kinnik hem miskinnik var. Bekim da yok neyä şaşmaa?!

Bän taa bir kerä sorêrım: kimsin sän, mari, binnärcä yılıık GAGAUZLUU silmää hem GAGAUZ milletini yok olmak yoluna sokmaa? Gagauzlara hem Gagauzluk için sän ne fayda getirdin, mari? Sän kimsin, mari-i-i marê?

Akademik Todur ZANET, yazıcı, poet, türkolog, folklorcu, ențiklopedist, aaraştırmacı, Gagauz Milli Gimnanın avtoru (22.07.1990), “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” ențiklopediyalı bilim kiyadını hem 6 tomnuk “Büük gagauzça-rusça sözlük” ențiklopediyalı sözlüünü hazırlayan, “Gagauzlar hem Gagauzluk” hem “Gagauz Milli Yortular” bilim filmnarını yapan, 3 tomnuk hem dört dildä olan “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması/Preservation of the Endangered Gagauz Language and Cultural Traditions in Moldova /Salvgardarea limbii şi a tradiţiilor culturale găgăuze în Moldova / Сохранение исчезающего языка и культурных традиций гагаузов в Молдове” bilim kiyatların avtoru.