Hepsini sesledim. Pek gözäl. Ama burada bir kuşkulu iş var: uşaa, teknedä yıkarkan, suylan bilä atmayalım!

Gözäl lafedersiniz, gözäl söleersiniz, ama siz esaba alêrsınız sade 6 türk respublikasının türkçä dillerini. Bizim türkçä dilimiz diil salt 6 respublikada. Türkçä dediimiz zaman – bu, avtomat olarak, Türkiye türkçesi dili diil. Bu – Balkannardan Sibirä kadar kardaş türkçä dillerin büük bir aylesidir! Bu ayledä 40-tan zeedä türkçä dil var! Türkçä dedik mi – bu Türkiye türkçesi dä, Azerbaycan türkçesi dä, Kazakistan türkçesi dä, gagauz tükçesi dä, çuvaş türkçesi dä, tatar türkçesi dä, yakut (saha) türkçesi dä h.t.b. Bu bir.

İkinci: LEHÇE (dialekt – nışan T.Z.) lafını kesin kabletmeerim. Bizim dilimiz Türkiye türkçenin dialektı diil! O kendisi türkçä bir dil!

Siz lehçe dediiniz zaman, gagauzları, çuvaşları, yakutları, tatarları h.t.b. – hepsimizi atêrsınız. Bunu bän kabletmeerim! Ne üzerä! Te bakın, “Ana Sözü” gazetası – 1988-ci yılda çıkmaa başladı. 14 avgust 1988 ylında ilk sayısı çıktı, kirilițada, Sovet vakıdında. Gelän nomerdän beeri, bän koydum latin alfavitını gazetaya da başladım üüretmää okuycularımızı latinițaya. Başlıklardan başladım.

Onnarlan işlärkenä Türkiye türkçesini izledim. Şaştım: Türkiye türkçesindä bizim haliz türk laflarını diiştirmişlär arab, pers, franțuz laflarınnan, da haliz türk laflarına deerlär arhaizma. Neçin benim türk lafıma siz deyeceniz “arhaizma”? Da sora da siz deersiniz, ani bizim dilimiz lehçeymiş.

Bakın, bu gagauzça kiyatları maasuz getirdim burayı. Bu benim 2024-tä Türkiye kultura ministerlii TİKA proektı olarak, 6 tom, içinä 56 bin laf alan, ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük”. İçindä bütün gagauz söleyişleri, bulmacalar, literaturadan örneklär, adetlär, sıralar, okumaklar h.b. verldi.

Bu Sözlük çıktıı gün, Türk Dili Kurumundan, sizä “bilgi” verän “dostlar”dan, ani gelip aldılar bizim kiyatları da gagauzça bilmeerlär, biri aaradı da hemen dedi: “Bana senin sözlüünü ver, çünkü bän gagauzça-türkçä sözlük yapêrım”. Gelin, benimcä gezin benim küülerimi, aaraştırın, 80, 90, 100 yaşında yaşlılarlan lafedin da haliz gagauz laflarını bulun. Türkçeyi bulun.

Bakın: bu Sözlük 56 bin laf. Bu da – 3 tom bilim kiyatları. Hepsi tomnar 4 dilli: gagauzça, angliyca, romınca, rusça. Birincisi – gagauz masalları. Bu masalları küülerdä buldum. En küçük küülerdä en gözäl masalları buldum. İkincisi – gagauz türküleri, maanileri, söleyişleri, bulmacıları. Üçüncüsü – gagauz yortuları, adetleri, sıraları. Bu proektı Kasım 2016 yılı hiçtän başlatım. “Sıfır” lafını kullanmêêrım, azetmeerim “sıfır” lafından. Gagauzça, türkçä “hiç” lafı var, “hiçtän” var. Nicä dedim, Kasım 2016 yılı hiçtän başlattım da bir yıldan sora, 2017 yılın Kasımı 3 tom yaratmaları insannarın önünä koydum. Bir yılın içindä!

Ne iş için bunu söleerim? Herliim bölä lafedärsäk, te o komisiyaya bunu koyalım, öbürünä – şunu, iş örümäz. Lääzım almaa da yapmaa! Ama yapmamaa 6 dillän, bütün türkçä dillerinnän yapmaa, lehçelerinnän diil.

Buradan Kirgiziyadan sayın Yazıcılar Birlii başkanı lafetti. Bän ona bişey sölemää isteerim. Bän yollamıştım dokladımı burayı. Sansın Göktä Boba bana dedi, ani “konuyu al latinițayı!”

Bakın: gagauz dilini latinițaya çevirmää 1988-ci yılda başlattım. 1992-dä geldim Gagauziyanın başkasabasına Komrata gagauz dili üüredicilerin önündä annatmaa, ani lääzım latinițaya geçmää. Bana güüsümä, sizä Türkiyeyä gelän ozamankı gagauz liderleri “Kalaşnikov” avtomadını dayadılar. Tetii açtılar. Bunun yazısı var, bunun dokumentları var. Dedilär: “Git buradan! Bizä latinița diil lääzım! Sän bizi ne Türkiyeyä çekersin?!” Onnar Türkiyeyä geldiinän kendilerinä türk därdilär, ama kafaları – rus kafasıydı.

Şindi Gagauziyada kuruldu bir merkez – bilim merkezi: gagauz kulturasına karşı işleer. Deer ki: Hederlez bu gagauzların diil, Canavar yortuları – uydurma bir iş, Kasım – uydurma, biz rusçayı bakalım.

Ne iş için bunu söleerim?

Ozaman, 1988-ci yılda, benim arkamda bişey yok. Bişey! Sade bir gazeta. Ama 1993-tä bän şansora bu gazetayı bütünnä latinițaylan çıkardım. Sovet vakıdında başladım, 1993-tä latinițada çıkardım. Ondan sora Moldova Parlamentı, ofițial olarak, kabletti gagauz yazısına latinițayı hem eni orfografiyayı.

Herkeziniz, burada olannar, bütün türk dünnäsından, ilkin kendi canınıza sorun: “İsteersiniz mi latinițaya, istämeersiniz mi?” Bu soruşa olumnu cuvabı verdik mi, kalanı örüyecek. Zor olacek. Bu vakıtta “Kalaşnikov”u dayamayaceklar, ama gidecez ileri.

Herliim bu soruşa cuvapsa, ani “istämeeriz” da çekeeriz, af edäsiniz, “tekenin sakalını”, ozaman biz bu toplantıları boşuna yapêrız. Hiç vakıdımızı kaybetmeyelim.

Hem bitki. Bän buluştum sizin, Türk Akademiyasının, başkanınızlan sayın Prof. Dr. Şahin MUSTAFAYEVlan, konuştuk biz bunu, bir üç ay geeri. Söledim, ani siz, Türk Akademiyası olarak, gözäl iş yapêrsınız, ama siz alınmêêrsınız türk dilini türkleştirmää. Siz türk dilinä arapçayı sokêrsınız, farsçayı sokêrsınız, franțuzçayı, angliycayı. Termin sözlüklerini siz yapmışınız. Gagauzçadan termin sözlerini kim sizä verdi? Gagauzçayı bilmeyennär mi? Örnek olarak, çıkêr adam da deer: “Gagauz dilindä 150 botanika termini var”. Bu 6 tomnuk ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” içindä 1472 botanika termini var.

Gagauziyada çıkarêrlar termin sözlüü. Alêrlar Türkiye türkçesindän. Şindi medițina terminnerini çıkardılar. Almışlar Türkiye türkçesindän, kopiya yapmışlar hem gagauz termin sözlüünä koymuşlar. Bana ne lääzım Türkiye türkçesindän medițina terminneri, açan burada, Sözlüktä, 800 taanä gagauz türkçesindä medițina terminı var. Onnar arhaizmaymış. Diil! Herlicäm halk arasında kullanılırsa “sıtma” – o “sıtmadır”, ama ngliycanın “maläriya”sı diildir. Diil lääzım çıkarmaa başka.

O üzerä pek yalvarêrım: “Cuvap ederiz, lääzım mı ortak alfavit, diil lääzım mı?”

Ortak alfavita etişmää deyni lääzım olsun latinița yolu herbir türk respublikalarında. Ondan sora da kaynaşmaa, pişirmää “eti” gözäl, çii kalmasın. Kemikleri atmayalım! Nekadar çok kemik var, okadar taa gözäl manca olêr. Manca gagauz dilindä “ana imäk” demäk.

Ortak alfavit kurularkan bana da sordular. Bän dedim: “Siz bilersiniz, ani gagauz dilindä iki ek bukva var: iki noktalı a – “ä” hem şapkalı e – “ê” var. “Ä” bukvasını ortak alvavita kablettilär, koyuldu. Ama “Ê” bukavasını kabletmedilär. Örnek: bakêr, kaçêr, suvazlêêr. Herliim biz atarsaydık bu sesi, bu bukvayı, gagauz dilin özelliindän bişey kalmêêr.

Onun için buna lääzım pek kuşku bakmaa! Buna saygıylan bakmaa!

Bundan “ağabilik” istämeerim, çünkü Türkiyedän sözdä “bilim doktorları” gelerlär Gagauziyaya da bizä savaşêrlar “ağabilik” yapmaa. Sora aarştırêrsın da çıkêr bilmäm ne universitetın bilmäm neyin doktorluk tezini yazêr – adamın türkçedän haberi yok.

“Ağabilik” diil lääzm! Hepsimiz eşitiz! İş yaparsak, iş yapalım!

Benim raametli bobam herkerä deyärdi ölä: “Todi, ya bir işi iş gibi yapacan, ya da hiç tutunma!”

Hadiyin tutunalım da iş yapalım.

Hem taa bir iş. Burada hazırlanan yazıda bizä, Türkiyedä yaşamayan türk halklarına azınnık dersiniz. “Azınnık” – bu bir politika terminı. Onu ortak alfavit hem dil konusunda hiç kabletmeerim. Biz gagauzlar, yakutlar, çuvaşlar, tatarlar h.t.b. azınnık diiliz! Biz gagauz türküyüz, yakut türküyüz, çuvaş türküyüz, tatar türküyüz h.t.b. Dillerimiz da bizim lehçe diil, ama gagauz türkçesidir, yakut türkçesidir, çuvaş türkçesidir, tatar türkçesidir h.t.b.

Bunnar tanınsın hem kabledilsin lääzım. Türk Respublikaların bunun tanınmaması – bizi yok etmektä duşmanın dermeninä su dökülmesidir.

Akademik Todur ZANET

GİRİŞ

“Dede Korkut Kitabı” (gagauzça: “Dedä Korkut Kiyadı”) – büünkü gündä Oguz türklerin yazılı olan en eski kahramannık epos dastanı annatmaları, angıların yazılı variantları bulundu Drezden (Germaniya) kasabasında, Vatikan hem İran bibliotekalarında.

Drezden bibliotekasında kiyat 12 bölümnü hem bir önsözlü, adı da “Kitāb–ı Dedem Ḳorḳud Alā Lisān–ı Tāife–i Oġuzân” (gagauzça: “Oguz soyların dilindä Dedä Korkut kiyadı”), Vatikan bibliotekasındakı kiyat 6 bölümnü hem adı “Hikâyet–i Oğuznâme, Kazan Beğ ve Gayrı” (gagauzça: “Oguzname annatmakları, Kazan bey hem Gayrı”).

“Dedä Korkut Kiyadı” pek evelki bir kiyat (beki da 2 bin yıla yakın olan yazılı bir kiyat). Kiyadın ilk cümlesindä yazılı: “Resul aleyhisselam zamanına yakın Bayat boyından Korkut Ata dirler bir er kopdı. Oğuzun ol kişi tamam bilicisi idi”. (gagauzça: “İslam peygamberin zamanına yakın Bayt boyundan Korkut Ata derlär bir adam koptu. Oguzun ol kişi tamam bilicisiydi”).

1309–cu yılda oguz kökenni istorik Abubekr ibn Abdullah ibn Aybek–ad–Davadari yazdı Egipetta arab dilindä bir kiyat (“Üüselennerin istoriyasından sedef”), neredä annadêr bir türkçedän pers dilinä çevirilmiş kiyat için, ani islamdan öncä VI–cı asirdä sasinid Anuşiravan tarafındakı Buzurg–Mehru padişahın bibliotekasındaymış. [Not. İslam dini dünnääya yollandı VII–ci asirin başında – 610-cu yılda].

Ak sakallı Dedä Korkut ta oguz soyunun yaşlı hem saygılı adamı bütün kiyadın herbir annatmasında var.

Bu üzerä dä “Dede Korkut Kitabı”nı dinnerdän dışarı olarak bir bakışlan incelemeyä lääzım. Ozaman o halizdän bir dokumental istoriya kaynaa olêr. Başka türlü, ona din bakışlarınnan açıklamalar hem yorumnar yapılırsa – kiyat, istoriyalı dokumentlıını kaybedip, sadecä bir literatura yaratmasına döner hem onu yazan kişinin fikirlerini ortaya atêr.

GAGAUZ FOLKLORUNDA TEPEGÖZlär

Oguz türklerin en eski kahramannık epos dastanı “Dede Korkut Kitabı”nda yazılı olan kimi olaylar bü günkü Gagauzların folklorunda hem mifologiyasında da er almaktadır. Onnarın en önemnisi – Tepegözlär hem Tepegözün öldürülmesi legendaları. Gagauz türkçesindä Tepegöz taa çok Tepägöz (“tepä+göz” – demeli tepesindä bulunan bir göz) olarak sölener.

Gagauz mifologiyasına görä Tepegözlär – bu insannar gibi varlıklar, ani insannardan öncä dünnedä yaşarmışlar hem onnar devlär gibi büükmüşlär, uzun boylumuşlar, tülümüşlär hem tepelerindä bir gözleri olannarmış. Onnar taa sık gösterili nicä daalarda, kanaralıklarda, maralarda ya da er altında yaşayannar:

“Gele-gele, geliy büük balaban bir adam, Tepegöz (tepedä gözü var)”.

“Nändan çekiler Tepägözlär, kimsey bilmeer. … Yaşarmışlar onnar bayırlarda (türkçe: dağ), kanaralıklarda, tülüymüşlär, suya yakın yaşarmışlar”.

“Onnarın malları büük bu mallardan, ani biz kullanêrız, deyelim manda, öküz, sıır hayvanı, onnardan büük. Te nicä o büük kemiklär, ani bulêrlar deniz boylarında, te ölä mallar, olmalı. Mamont gibi mallar, balıkları da onnarın olmalı büüktü.

Tepägözdä sadem bir göz, önündä, tepesindä, ama duyarmış her taraftan, hem da görärmiş islää”.

“Bir vakıt üç adam neetlenerlär gitmää Hacilaa. … Gidärkan onnar yayan etişerlar bir daa (türkçe: orman) içinä, gün da yakınmış kauşmaa. O Hacilaa gidän adamlar görerlär bir Tepägöz. … Da o Tepägöz çıırayor o adamları, ani Hacilaa gidärmişlär. O adamlar da giderlar Tepägözün yanına. O Tepägöz götürer o adamları bir laama (türkçe: maara)”.

Marada yaşayan Tepegözler mutlaka maraların kapularını büük bir taşlan kaparmışlar:

“Şindi o Tepägöz kapayor koyunnarı o laam içinä, o adamlar da girer o laam içinä. Şindi o Tepägöz laamın kapusuna koyer bir büük taş, da yakayor bir büük ateş”

Gagauz mifologiyasına görä onnar etçilärmişlär. Etleri biraz çürüdüp tä iyirmişlär:

“İyärmişlär onnar sadem yahnı, çürüdüptä. Kaparmışlar onnarı yarıklara. Taş açıp – koyarmışlar orıy, onnarın nicä kladovkası (türkçe: kiler). Orda yakın yarıkta yaşêr, ordan sora iyärmişlär biraz geçtiynän. Toplêr orıy, götürer orıy, sora ordan iyer: balık, kuşlar, başka işlär”.

Ama bundan kaarä, Tepegözlär için annadılêr, ani onnar insan eti dä iyän varlıklardır. İnsannarı ya pişirip tä iyerlär yada çii yudêrlar:

“Tepägöz alayor o adamların birini da soyundurayor çıplak da koyer diri şişä. O adamı da çekeder pişirmää. O adam baara, baara pişmiş. Şindi adam piştiynän, Tepägöz iyer o adamı, da yatayor uyumaa”.

“Varmış iki kardaş da varmış koyunnarı da gitmişlär kıra. Tepägöz görmüş da çobannar braamışlar koyunnarı da kaçarmışlar. Da birini Tepägöz tutmuş da yutmuş çocüü. Biri da kaçmış koyunnar içinä”.

Nicä söledim yukarda, Gagauz mifologiyasına görä “Tepägözlär insandan ileri yaşamışlar” hem kendilerinin dünnä üzerindä kayıp olmalarını da annarmışlar:

“Bir Tepägöz karısı ava gitmiş, uzaklanmış evdän. Çıkmış daadan da görmüş uzaktan çiftçi adamnarı. Onnar sürürmüşlär merayı. Görüp onnarı, almış adamı, pulukları, öküzleri futasına. Götürmüş onnarı evä. Tepägözlerin taa büükleri demiş:

– Te bunnar insan, bizdän sora kalacek te bu kara erdä. Demää hepsinä, onnar olceklar çorbacı. Götür geer, işini yapsınnar”.

Tepegözlerin dünnä üzerindän kayıp olmaları kendilliindän olmuş:

“Yaşarmışlar aylelerinnän aralık–aralık, nicä insan. Varmış yalnız da yaşayan. Habanarmış hepsinä mallara. Te sora çeketmişlär kaybelmää onnar. Geçä-geçä vakıtlar, onnar kaybelmiş, da kalmış insan, bu insan. İnsannan ilişkileri yokmuş. İnsan onnara habanmarmış, onnar da siirektä sadecem habanarmış onnara”.

TEPEGÖZlerin ÖLDÜRÜLMESİ

Gagauz mifologiyasında Tepegözlerin öldürülmesi hem insannarın onnardan kurtulması hep bölä annadılêr: tek gözünü kızgın şişlän çıkarmak, tuzlan ya da haşlak suyşan haşlamak hem koyun derilerinnän örtünüp, ondan kurtulmak.

Burada önemni bir urgulamak lääzım: “Dede Korkut Kitabı”nda Tepegözü kör etmää deyni Basar şişi kızdırêr. Gagauz masallarında da insannar şişi kızdırêrlar hem kızgın şişlän Tepegözü gözünü çıkarêrlar. Neçin acaba mutlaka kızgın şiş? Bunun cevabını açık brakêrım.

“Açan Tepägöz uyeer, öbür adamlar yok näpsın alayor bir şiş da kızdırayorlar ateştä. Biri da alayor elinä bir şiş da Tepägözün gözünä uydurayorlar o şişi, biri da urayor şişä taşlan da çıkarayorlar Tepägözün gözünü. Tepägöz acıdan baarmış da hızlı kalkmış da çeketmiş aramaa o adamları. O adamlar sa alayorlar sırtlarna birär koyun derisi da karışayorlar koyunnar içinä. Şindi Tepägöz laamın kapusundan alayor o taşı da çekedeyor geçirmää koyunnarı o kapudan. Hem geçirimiş hem ararmış o adamları, o adamların sırtlarında varmış koyun derisi. Da Tepägöz annayamamış o derilerdän adamları da sanmış koyun da o adamlar öleliklan kurtulmuşlar Tepägözdän”.

Nicä söledim artık, kimi gagauz masallarında Tepegözü tuzlan, kimilerindä dä haşlak suylan kör ederlär:

“Tepägöz tanımamış çocüü, demiş: “Pişir bana ceer”. Çocük almış tuz da atmış onun gözünä da çıkmış gözü”.

“Kaynadıy bu suyu bir çölmek kalıncak, dökiy Tepegözün gözüne. Çocuk çıkıy koyunnar içinä, kesiy bir koyun da çullanıy derilen”.

“Dede Korkut Kitabı”nda annadılan tılsımnı üzük için, ani Peri annası, insan oolundan duuduran evladanın, Tepegözün parmaana takmış, angısı onu türlü silählardan, bütün zorluklardan hem kötülüklerdän koruyarmış, gagauz mifologiyasında da bulêrız. Aşaada okuyacam parçada Çocuk mutlaka “Dede Korkut Kitabı”n kahramanı Basar olmalıdır. Ama unutmayın, ani aradan bindän zeedä yıl geçmiş, adlar unudulmuş, ama olaylar, aazdan-aaza söleneräk, gagauz halkın aklısında kalmış:

“Tepägöz demiş sora çocää: “Na benim üzüümü”. O almış da o üzük başlamış barmaa: “Gel buyanı”. Çocük kaçarmış, Tepägöz – aardına. Çocük savaşarmış çıkarmaa üzüyü, çıkaramazmış da kesmiş parmaanı da atmış punara da Tepägöz atlamış punar içinä. Çoban kurtulmuş Tepägözdän”.

Nicä görersiniz, “Dede Korkut Kitabı”nda gibi, gagauz mifologiyasında Tepegözün öldürülmesinin bir yolu var – onun tek gözünü çıkarmak.

Gagauz legendalarında Tepegözdän kurtulmakta hem onun öldürmesindä çocaa yardım eder konuşan bir Kara koyun. Kara koyun Tepegözün ev içerisinin yapısını açıklêêr hem üüreder ne hem nicä yapmaa Tepegözün elindän kurtulmaa deyni:

“– Çocuk, – diy kara koyun, – aalama! Sesle şindi ne ben söleycem. Agala(rı)nı yidi Tepegöz, seni da iycek, seslemersen beni. Ben söyleycem te böyle. Onun evinde var dokuz oda, dokuz odanın dokuz kapusu, dokuz kilidi var, dokuz anatar(ı). Açan seni çaaracek içeri, uracak kilide anatarlan, sıbıdacak yere anatarı, al cebine koy. Dokuz anatar, dokuzun(u) da cebine koy. Gircen açan içeri, diycek: “Kaynat te bu çüvende suyu, yalını tavana urıncak”. A(ma) sen kaynat, bir çölmek kalıncak. Açan Tepegöz yatacek uyumaa, uyurkana dök bu çölmek suyu Tepegözün gözüne. Ozaman o görmiycek. Çıkacan ordan, te bu anatarlan kapuyu aç da sıbıt yere. Gir kounnar içine, kes bir koyun da çullan o deriylen. Tepegöz kapuda duracak da ayakla(rı)nın arasında(n) çıkaracak birer–birer koyunnarı, da yoklacak yapaalarnı”.

Bu okuduum parçadan üzä taa meraklı iş ortaya çıkêr: Türk mifologiyamızda ayozlu annamı taşıyan ölçü – 9 ölçüsü: iisiksizliin, tamamnıın hem evrenin simvoludur. Örnek olarak 9 ölçü simvolunu biz razgeleriz gagauzların “Kelcä hem Dev babusu” masalında da:

“Kelcenin da oku elindäydi, diredi ayaklarnı da basetti, düştü dokuz daa aşırı, dokuz su aşırı”.

“Dede Korkut Kitabı”nda annadılan tılsım üzüktän kaarä, gagauz mifologiyasında Tepegöz çocaa kırligasını hem bıçaa vermää isteer. Büülü kara koyun uyarêr çocuu onnarı almasın. Ama tılsım üzük için uyarmaa unudêr:

“Diycek sana: “Çocuk, ben şiretim, sen benden de şiret”. Diycek: “Na te bu kırligayı!” Alma o kırligayı, kırligaylan öldürecek seni. Sora diycek: “Na te bu bıçaa!” Alma o bıçaa, kesecek seni”.

“Tepegöz diy çocaa: “Ben şiretim, ama sen benden de şiretsin. Na sana te bu kırligayı, anarsın beni!” Çocuk diy: “Diil läzım senin kırligan, bende var bubamın kırligası”. “Na, – diy, – te bu bıçaa, anarsın beni!..” “Diil läzım, – diy, – var benim bıçaam”. “Na te bu üzüü, anarsın beni!..” Çocuk alıy üzüü, koyuy parmaana. Üzük barıy: “Burdayım, çorbacı (türkçe: zaabit)!” Çocuk başlıy kaçmaa. Kaça-kaça, geliy bir pınara. Tepegöz ep kuvalıy tutmaa. Çocuk kesiy üzüünnen parmaanı, sıbıdıy pınara. Çocuk çekiliy pınardan bir tarafa. Üzük pınar içinde barıy: “Burdayım!..” Tepegöz düşiy pınar içine. Çocuk ozaman öldüriy onu taşlan pınar içindä”.

Hem taa bir merkalı iş: gagauz mifologiyasında annadılêr, ani Tepegözleri öldürmektän kaarä, onnarlan varmış nicä kafadar da olmaa:

“Çingenelerä yaptırêr bir topuz, kırk halţuga aarlıını. Yollanêr bu çocuk uzun yola, gider nekadar gider, çıkêr Tepägözlärä. Tepägözlär sa tölä insannarmış, yaşarmışlar bizim gibi insannardan ayırı, tepelerindä dä varmış birär gözleri.

Çaarêr bu olan onnarı düüşmää. Tepägözlär deer buna geeri:

– Biz üfleciiz, da sän yok olacan bırdan, nicä bir tüü.

– Siz beni üfleyciniz, – deer geeri çocuk, – ama benim var bir topuzum, bir kerä uracam da hepsinizi kaybedecäm er üzündän. Çıkarın benim agalarımı hem kakumu, zerä…

Bunnar düşünerlär, taa ii vermää bu olana ne o isteer, zerä belli, ani şakalaşmêêr. Çıkarêrlar zapadan kakusunu hem batülarını. Kardaşlar toplu sevineräk giderlär evä.

Te ozaman işidilmişti, ani Tepägözleri da var nicä ensemää.

Sora o olan o Tepägözlärlan taa düüşêr, birkaçını yok eder, birkaçı sa kalêr ona kafadar”.

SONUÇ

Nicä göreriz, “Dede Korkut Kitabı”nda annadılan olayların Gaguz folklorunda bulunması bir şüpesiz gösterer bizim hep onnarı geçirdiimizin, ortak köklerimizin hem bir atalarımızı olmasını.

O geçirdiimizin birisi da oldu o, açan 2012 yılında Bakü’de TÜRKSOY tarafından yapılan Türk Dünyası Teatrular direktorları toplantısında alınan karar üzerinä, “Dede Korkut Kitabı” Destanın “Bekil Beyin оolu Emran” bölümünä görä 2013 yılında gagauz dramaturgu hem rejisöru Todur ZANET “Dokuzuncu tümen” adlı 2 perdeli Teatru oyununu yazdı. Gagauz literaturasında bu oyun ilk hem tek yaratma oldu, ani bukadar derindän annadêr Dede Korkutu, gösterer onun derin fikirini, akıllı sözlerini, barışçı adımnarını, Vatan sevgisini hem milleti için yanmasını.

Bizi birleştirän “Dede Korkut Kitabı”nnan bizim zengin ortaklıımızı, diil salt simpoziumnarda hem toplantılarda ortaya koyalaım, ama ortak alfavitimizlän basılan kiyatlar hem toplumnar üzerindän dä türk halklarına onnarı paylaşalım.

Akademik Todur ZANET

KAYNAKLAR

MOŞKOV, V. 1904. Nareçiya Bessarabskih gagauzov. S–Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii nauk.

Zanet, T. 2010. GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär. Kişinev: Pontos.

Zanet, T. 2017. Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması. 1–ci kiyat. Kişinev: Pontos.

Zanet, T. 2025. Gagauz masalları: masaldan masala. 1–ci kiyat. Kişinev: Pontos.

Gagauziyadan bu konferențiyaya kendi dokladınnan “Serikbol Kondıbay aaraştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär” yollandı Akademik Todur ZANET, ama, Azerbaycandan eraplanın geç kalması hem vakıdında gelmesesi beterinä, Canabisi Kişinev aeroportundan geeri döndü.

Okuycularımızın meraklıı üserinä, büün “Ana Sözü” gazetasında tiparlêêrız Todur ZANETin bu konferențiyaya yollanan dokladını.

 “Serikbol Kondıbay araştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär”

Gagauz mifologiyasında DEVlär konusunun kısa incelemesini yaparkan TÜRKSOY tarafından hazırlanmış hem basılmış kazah mifologiyası hem folklor uurunda anılmış kazakistan bilgiçi hem aaraştırmacı Serikbol KONDIBAYın “ARĞIKAZAK MİTOLOJİSİ” kiyadına dayanmaa kararı aldım. Belliki, bölä büük hem derin yaratma önündä olduu zaman, kendin dä aaraştırmalarında Serikbol KONDIBAYın uuruna kalkınmalıysın, onun kazah mifologiyasını açıklama temellerinin koymasını hem yarattıı konțepțiyaları esaba almalıysın. Bu uurda da “Serikbol KONDIBAYın araştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär” kısa dokladımda bakışımı açıklamaa savaşacam.

İlkin lääzım annayalım, ani mifologiya personajı olarak, Serikbol KONDIBAYın bakışına görä dä, Gagauz mifologiyasında DEVlär – bunnar insan gibi varlıklar, taa doorusu masallı insannar varlıklarıdır, angılarına gagauzlar Dev ya da Dev Adamnarı deerlär. Bundan kaarä Dev Babusu (Dev Anası maanasında) sözleri dä kullanılêr. Lääzım urgulamaa, ani gagauz mifologiyasında Dev maanası rus dilinin “VELİKAN” maanasına da denk geler.

Serikbol KONDIBAY urgulêêr, ani Devlär bölüklerä toplu gezerlär, büük hazinelerä hem altınnara saabilär, hem dä dilber kızları hem padişah kızlarını kavrayannar. Bu fikirlerin örneklerini gagauz mifologiyasında da göreriz.

Onnarın NE hem KİM olduunu pek islää açıklêêr “Dimitraş-Pıtıraş” gagauz halk masalı. Bu masala görä Dev Adamnarı ulu daalarda yaşayan, boyda büük, pek kaavi, açık ürekli hem şiretlik bilmeyän insannardır:

“Dimitraş-Pıtıraş butakım dinnenirkana, çarşı yolundan birkaç Dev Adamı geçärmiş. Bunnar boyda büükmüşlär, elleri kaaviymiş, hani var bir laf, taşı sıksınnar suyunu çıkaraceklar, ama varmış tabeetleri daalarda bölüklen yaşasınnar hem şiretlik tarafını hiç bilmäzmişlär”.

Devlerin hazinesi hem altınnarı için hep “Dimitraş-Pıtıraş” gagauz halk masalında sölener:

“Pay edecez neyimiz var da alacez hepsimiz angı yolu isteeriz. Sade kurtulalım bu beladan. Ölä da yapmışlar. Çaarêrlar Dimitraşı, söleerlär, ani geldi vakıt kafadarlar ayırılsın. Devlerin büükü demiş: «Şindiyä kadar topladıımızdan herkezä düşer birär çuval altın. Alınız paylarınızı da, kim näänı gözü görürsä, gitsin!”’.

Ne düşer dilber kızları hem padişah kızlarını kavranmaları için, bunu da pek islää göreriz gagauz masalında “Devleri öldürän çocuk”:

“Anası demiş: “Vardı üç kakun, da onnarı kavradı Dev Adamnarı””.

“Devleri öldürän çocuk” masalında Gagauz mifologiyasında Devlerin insan olduunu hem binalarda yaşamaları gösteriler:

“Baksa, ileri dooru görüner bir bina. O punara da gelmiş bir dädu, sormuş Yuvan däduya: “Nası bina o orda görüner?” Dädu demiş: “Orda Devlär yaşayor. Dädu demiş: “Gitmä, zerä onnar seni kaybedir””.

Bundan kaarä, gagauz mifologiyasında inanılêr hem annadılêr, ani Devlär insan kızlarınnan yaşarmışlar hem evlenäbilärmişlär. (“Agasını öldürmäk isteyän kız” masalı):

“Gelmiş kıza bir Dev Adamı, da yatayor onunnan o gecä. Da demiş Dev kıza: “Ha öldürelim senin aganı, da ikimiz yaşaylım”.

Gagauz mifologiyası Devlerin insannık biçimindän kaarä, onnarın masallı kahramannar varlıkları olduu da doorudan açıklêêr, çünkü onnarın ecel tılsımı saklı erlerdä bulunêr. Bu iş “Kelcä hem Dev Babusu” gagauz halk masalında gösterili:

“Dev da genä gülümsedi. Kız da kendini erä urdu da başladı aalamaa. Dev da güldü, da dedi: “Karı, därsin, aklı kısa da saçı uzun hiç, Devin tılısımı olur mu evin dirää yaki da süprgä. Benim tılısımın faydası yoktur sana, söleycäm, ama: pek irak vardır bir Kaz daa, daayın içindä var bir göl, gölün içindä var üç ördek. İleri gider bir erkek ördek. O ördän katısında var bir oka taşı. O taşın içindä var üç sinek. Onnar benim tılısımım””.

“Serikbol Kondıbay araştırmaları kontekstında Gagauz mifologiyasında DEVlär” dokladımı başarırkan, isteerim urgulamaa, ani gagauz mifologiyasında Devlerdän kaarä, Tepegözlär dä var. Ama taa çok hem taa sık urgulanêr, ani Tepegözlär mifologiyalı varlıklar, angıları insannardan ileri yaşarmışlar hem Devlär gibi büükmüşlär hem uzun boyluymuşlar, ama insannara çok zarar yaparmışlar. Devlär sä insannaşmış hem insannar arasında bulunan varlıklar olarak kabul ediler.

Nicä görersiniz, gagauz mifologiyasında da Serikbol KONDIBAYın bakışı temelleşer ona, ani Devlär insannardan öncä dünnädä yaşayan varlıklar, angılarını insan oolları erlerindän kuudu, da onnara bişey kalmadı, nicä erin altında ya da erin dışında yaşamaa.

Akademik Todur ZANET

KAYNAKLAR

Baboglu, N. 1969. Gagauz folkloru. Kişinev: Kartä Moldovenäskê.

MOŞKOV, V. 1904. Nareçiya Bessarabskih gagauzov. S-Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii nauk.

Zanet, T. 2010. GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär. Kişinev: Pontos.

Zanet, T. 2017. Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması. 1-ci kiyat. Kişinev: Pontos.

Kongresin açılışı sırasında TBBB (Türkiye Parlamentı) 29-cu dönem Başkanı Prof. Dr. Mustafa ŞENTOP, AASTMT üürenci işleri Başkan yardımcısı Prof. Dr. Alaa A. ABDEL BARY, Türkiyenin eski üüredicilik ministrusu Prof. Dr. Mahmut ÖZER hem başkaları pay aldılar.

Kongresä kabledilän bilim adamnarın 290 dokladın arasında vardı Akademik Todur ZANETin ““Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” – Gagauzluu, Gagauz kulturasını, Folklorunu hem Dilini koruyan hem onnarın derinniini ortaya koyan bir kultura hazinesi” adlı dokladı da, angısını Canabisi Kongresä katılannarın önündä okudu.

Ayrıca Akademik Todur ZANET baaşladı Prof. Dr. Mustafa ŞENTOPa TİKA yardımınnan kendisinin hazırladıı 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” takımını hem “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” adlı 3 tomnuk bilim kiyatlarını.

Kongres sırasında katılımcılar için büük bir kultura programası da yapıldı. Aleksandriya gezisi programasında vardı: Egipet devletinin antikadan çekilän anılmış Aleksandriya bibliotekasınnan tanışmak, antika zamanın 7 büülü paalılıından biri olan hem günümüzä etişmeyän Aleksandriya deniz Feneri erindä kurulan geç Memlük yaratmalarından Kayıtbay Kale gezisi, Memlüklär hem Osmannı zamanı camilärlän Ebü’l Abbas Camii hem Osmannı gubernatorun Sarayınnan tanışmak gezisi.

Kayır gezilerindä dä: antika zamanın 7 büülü paalılıından biri olan Giza piramidaları (Heops, Hefren hem Mikerenos) hem Sfinks görülmesi, Papirus merkezinin gezilmesi, Egipetın Milli muzeyinnän tanışmak hem orada Ramzes, Tutanham, Nefertitti gibi faraonnarın mumiyalarını bakmak.

Bundan kaarä, katılımcılara deyni, Nil derä gezisi yapıldı hem Kayır Kalesinnän, camilerinnän hem çarşısınnan tanışmak kolaylıı da verildi.

Zaman hayır olsun, hepsinä!

Bän istärdim çekettirmää bu kiyatlardan (“Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” adlı 3 bilim kiyadı: 1-ci kiyat (“Gagauz halk masalları”, “Gagauz Folk Tales”, “Poveşte populare găgăuze”, «Гагаузские народные сказки»); 2-ci kiyat (“Gagauz türküleri, söleyişleri, bilmeceleri”, “Gagauz songs, Proverbs, Riddles”, “Cântece, proverbe, ghicitori găgăuze”, «Гагаузские песни, пословицы, загадки»); 3-cü kiyat (“Gagauz yortuları, adetleri, sıraları”, “Gagauz Holidaays, Customs, Riters”, “Sărbători găgăuze, tradiţii, obiceiuri”, «Гагаузские праздники, обычаи, обряды»)), ama şindi sesledim önümdeki nasaat edän insanı da, açan Canabisi dedi, ani bizdä sade XX-ci üzyıldan buyanı var pamätniklär, düşündüm, ani bundan giriş yapacam, çünkü çok yannış bir fikir.

Şindi biz bulunêrız Baş küüyündä, ama bu küüyä büün deerlär Kirsova. Haliz Kirsova küüyü orada, iki kilometra uzklıktaydı. Burası taa eveldän, siz kaldırarsanız eski kartaları, ikiüz yıllık, üçüz yıllık, dörtüz yıllık kartaları – burası Baş küüyüdü. Sora ne oldu?

Kirsovada yaşardı tukannar, burada yaşardı gagauzlar. Onnar kendi küüyündän kalktılar, bizim küüyümüzä geçtilär, da büün Baş küüyü oldu Kirsova. Üz yıldan sora deyeceklär, ani gagauzların can zenginnii burada yoktu! Zerä can zenginnii – o orada neredä biz yaşadık hem naşey biz yaptık.

Geçeriz geeri. Gidelim Balkannara. Bän herkerä söleerim, ani bir halkın istoriyası toprak altından. içindän çıkêr. Siz bin kerä var nicä söleyäsiniz: “Biz bu dünneydä bilmäm kaç üz yıl”. Bana ne! Ne çıkêr toprak içindän – o aslısı.

Şindi pamätniklär için. Bilersiniz Bulgariyada, neredä biz yaşadık – Varna, Kavarna, Balçık – orada gagauzların izi da kalmadı, yok. Sildilär. Küülerin adlarını diiştirdilär. İnsannarın adlarını diiştirdilär. Gagauzları, zorlan, bulgar yazdırdılar. Büün da deerlär bizim orada bişeyimiz yokmuş hem bişey kalmamış pamätnik. Bizim pamätniklär orada. Gidin kazın! Gidin kazın da bakın!

Bir on-onbeş yıl geeri Moldovanın azınnıklar departamentında oldu prezentațiya Bulgariyadan Prof. Dr. Georgi ATANASOVun “ДОБРУДЖАНСКОТО Деспотство. Към политическата, церковната, стопанската и културната история на Добруджа през XIV век” kiyadına. Bu adam bizim devletimizin, gagauzların Balkannarda devletinin (Karbunlu devleti, Dobruca devleti) Karbuna (Kavruna) baş kasabasında kazı yaparkan, gagauzların bitki padişahın Dobrotiçin damgazını (peçati) bulêr. O adam ne yapêr? Çıkarêr onu patredä, da saklêêr o patredi, zerä o damgada yazılı ga-ga-uz-ça! Da açan Georgi ATANASOV çıkarêr bu kiyadı, o kiyada koyêr o patredi. Da o kiyadı Bulgariyada brakmêêrlar tanıtsın. Da o geldi, da burada tanıttı.

Bu ne düşer Can zenginnii için!

Bän isteerim siz annayasınız bir iş – Can hem Ruh arasında çok inçä bir iş var! Can – o, ne bizi insan yapêr: giyinimiz, yapılarımız, yollarımız, insannara davranışımız. Neçin can?! Neçin, zerä ana taşıyêr evladını can altında. Hiç bir ana demeer: “Bän şkembedä seni taşıdım!” O deer: “Can altında taşıdım!” Can altında taşıdıysaydı, canınnan verdi ona hepsini, ne o binnärlän yıl toplamış içindä.

Da bana açan deerlär: “E-e-e, gagauzlar ikiüz yıl var!” Bän deerim: “Diil ölä! Biz ikiüz yıl geeri göklerdän düşmedik! Biz binnärlän yıl bu topraktayız!”

Taa bir iş. Dün buluştum bir adamnan. Sölämeyecäm kim hem naşey. O dedi: “Biz binärlän yıl bu topraklarda varız hem fişmannarın evlat boyuyuz!” Dedim: “Bakın, sizin dilinizdä, sizin istoryasnızda fişmannardan kalmış sade bir laf! Bizim dilimizdä, dünneyin ilk țivilizațiyasından Sumerlerdän (Şümerlerdän) ikiüz laf büün var gagauz (türk) dilindä. Bän bunu söleerim bileräk. Sizdä fişmannardan bir laf var da siz sayersınız onnarın boyları kendinizi. Bizdä sä ikiüz laf şümerledän var, da kim ilkin varmış bu dünnääda: siz mi: biz mi?”

Söledim, Can – ne biz yapêrız. Ruh – ne yollamış bizä Göktän Boba.

Bän pek sevinerim, ani 2016-cı yılda, Komrat muzeyinnän hem Moldova Respublikasının Etnografiya hem dolaylı tabiat istoriyası Milli muzeyindän Varvara BUZİLAnın ortaklıında da bir proekt hazırladık. Bu proekt çerçevesindä biz bir (!) yılın içindä gezdik hepsi gagauz küülerini burada, Ukraynada, Bulgariyada. Bir yılın içindä biz yazdık videoya, bir yılın içindä biz o videoları çevirdik Worda, bir yılın içindä biz çevirdik o gagauz ruh zenginniini hem can zenginniini taa üç dilä. Bu kiyatlar (“Gagauz halk masalları”, “Gagauz Folk Tales”, “Poveşte populare găgăuze”, «Гагаузские народные сказки»); 2-ci kiyat (“Gagauz türküleri, söleyişleri, bilmeceleri”, “Gagauz songs, Proverbs, Riddles”, “Cântece, proverbe, ghicitori găgăuze”, «Гагаузские песни, пословицы, загадки»); 3-cü kiyat (“Gagauz yortuları, adetleri, sıraları”, “Gagauz Holidaays, Customs, Riters”, “Sărbători găgăuze, tradiţii, obiceiuri”, «Гагаузские праздники, обычаи, обряды»)) 2017-ci yılda gagauzça, romınca, angliyca hem rusça çıktıkar. Bir yılın içindä!

Burayı gelärkän, hep düşünärdim: “Naşey söleyim sizä, muzeycilerä?” Bilerim, ani sizdä çok problema var, pek çok. Atın bir tarafa onnarı – onnar hepsi geçici.

Bizim istoryamız – bizim folklorumuzda. Bizim folklorumuzda büün bizim istoriyamız! Küüdä, kasabada var insannar, yaşlı insannar, ani bilmeerlär pek rusça, ani bilmeerlär moldovanca, romınca. Onnar lafeder gagauzça. Lafederlär ölä, nicä üürenmişlär ana südündän.

Hepsinizdä var mobilnıy, hepsinizdä kamera var. Gidin, gezin, yazın o insannarı, toplayın da çıkarın. Te o te olacek haliz kalıcı zenginnik – Can hem Ruh zenginnii!

Can zenginnii deyärkän, annêêrız – ne biz yaptık. Siz ona deersiniz – mal kulturası: yapılarımız, maazalarımız,mezarlarımız, eski kalelerimiz. Bizdä kalelär vardı! Varna, Kavarna kaleleri bizim!

(Bu arada zaldan Todur Zanetin lafını kesmää savaşannara Canabisi cuvap verdi) Bän burada lafedecäm gagauzça, kim annamêêr, sora alsın da çevirsin. Saygı. Bän hepsinä saygı güttüm: kim lafetti romınca – lafetti romınca, kim lafetti rusça – lafetti rusça, bän büün isteerim lafetmää benim zengin hem şıralı ana dilimdä, angısında toplu elli beş bin laf. Elli beş bin lafımız var bizim, elli beş bin! Onun için, te o lafları bulmaa hem dilimizi zenginnetmää deyni lääzım gezmää, yazmaa o türküleri.

Todur Zanet adına lițeyin direktoru Mariya Dimitriyevna ÇEBANOVA büün burada, aramızda. Canabisi verdi bana bir ad Kırlannarda. Bän o insana üç mü, dört kere mi gittim. İki kameraylan stereo yazdık. Zaman gelecek bän o videoları üzä çıkaracam. Ne türkülerimiz var! Bir dä o türkülerin derinnii var! Türkü, sade hava diil, onun lafı var.

En gözäl türküleri, en gözäl adetleri, en gözäl masalları biz yazdık küçük küülerdä.

Ukraynaya gittik. Aleksandrovka küüyün kenarında bir kufnä. Afedäsiniz yaşlı insan, içersi – nicä içersi. Yok ne isin – yapmış foşaf. Biz açan girdik, bu da kultura, insan daldırdı çölmää, uzattı da dedi: “Buyurun, yoldansınız!” Bän, iirenmedim. İçtim o çölmektän foşafı, ama sora yazdım ölä masalları, ani bizdä hiç yoktu.

Onun için yalvarêrım sizä, muzeycilerä, yalvarêrım üüredicilerä, gidin, yazın. Bän bilmeerim küüleri. Bana sölärselär bir insanı, bän toplanêrım da giderim, yazêrım. Sora analiz yapêrım, eni laflar çıkarêrım.

Siz erindäysizini. Kapanmayın muzeyin içindä sade, ani bu sergiyi yaptık! Te onnarı beş yılın içindä toplamarsanız, ne Can zenginniimiz kalacek, ne Ruh zenginniimiz kalacek.

Bizi gagauz yapan, bizi gagauzluk verän – Can hem Ruh zenginniimiz!

Büün Komrat Regional iştoriya hem tarafı aarştırma muzeyi için pek sevinerim, zerä bän taa gençkän o muzeyä çok kerä gittim, gezdim, gördüm. Ne bän bilmärdim, Todur Zanet olarak, oradan üürenärdim.

Ama isteerim sölemää, ani ilk muzey kurulmadı Komratta, ilk muzey kurulmadı Beşalmada! Gagauziyanın ilk muzeyi kuruldu Kongazda hem kurdu onu Nikolay BABOGLU. Sora daatılar o muzeyi da o muzeydän eksponatları taşıdılar Başalmaya.

Komrat muzeyi için. Bän şükür ederim muzeyin büünkü direktorun Vladislav MARİNOVun anasına-bobasına – herkerä kablettilär gözäl, istediimi açıkladılar, annattılar, açtılar arhivı. Ama sevinerim taa bir işä dä: açan bän şindän sora büüdüm-tülendim e, bän onnara şansora yardım ederim.

Pek sevinerim, ani Komrat Regional iştoriya hem tarafı aarştırma muzeyi bizdä var. İsteerim, ani hepsi muzeylerimiz bu uura etişsin. Bunun için işi yapmaa lääzım. Yapêr te o te, kim kaavi, kim kendisini inanêr. Baka bizim, raametli, bana hep däärdi ölä: “Todi, ya yapêrsın işi, ya hiç tutunma!” Onun için, tutundusaydınız – yapın işi!

Bän küçükkän, Tabak küüyündä vardı balballar – onnarı söktülär, götürdülär. Bän küçükkän, Kongazda açtılar bir kurgan. Bän gördüm kendi gözümnän: iki beygir skeleti, adam giimni zengin rubalara, kılıcı-mılıcı – hepsi var. Bän büün dä bulamêêrım o kurgan için yazıyı. Neşey orada vardı? Neyi bizdän saklêêrlar? O kurgan üstündän yaptılar bir yol – da bitti. Onnar hepsi saklı. Onnar var, ama saklı! Zerä, açılarsaydı hepsi e, dünnää başlka türlü olacek. Dünnää bizim olacek.

Todur ZANET, akademik, yazıcı, poet, türkolog, ențiklopedist, dramaturg, folklorcu, aaraştırmacı, çevirici, “Ana Sözü” gazetasının hem “Kırlangaç” jurnalın baş redaktoru.

İnsanın moral kaliteleri çekiler küçüklüündän. Kimin arasında büüyecek, kalkınacek evlad, işidecek büüklerdän, dolayında bulunan insannardan iilik için, dooruluk için, sevda için halkına, dilinä, topraana. O bilgilärlän adımnayacek yola, angısının adı ömür.

Aylä – soţial bölümü, angısınnan baalı insanın fizika ilerlemesi, eni evlatboyların  duuması hem gelişmesi, onnarın kendibaşına yaşamaya hazırlanması.

Aylä – o bir istoriya kategoriyası, angısının diişilmesi cümnenin gelişmesinnän barabar olêr.

Burada olur açıklayalım aylenin funkţiyalarını:

a)         Reproduktiv funkţiyası – uşak duudurmak, soyu zeedelemäk.  Büüyän uşakların saalıını hem yaşamasını korumak.

b)         Terbietmäk funkţiyası – uşaan kişiliini oluşturmak.

c)         Üüretmäk  funkţiyası – ayledä üürederlär lafetmää, gezmäa, okumaa, saymaa. Komunikativ funkţiyası – aylenin herbir kişinin kontaktı türlü informaţıyalarınnan, literaturaylan, incäzanaatlıklan.

d)         Emoţional  funkţiyası – saygı biri-birinä duymak, biri-birini korumak.

e)         Ekonomik funkţiyası – birliktä çorbacılıı götürmäk. Biri-biri arasında kaavi ekonomik baalantılarını oluşturmak. Biri-birinä yardımcı olmak.

f)         Korumak funkţiyası – götürer fizik, ekonomik, psiholocik korumayı aylenin herbir azasını.

Aylä pek önemni uşaa deyni, çünkü o cuvapçı o atmosfera için, angısında uşak lääzım büüsün, zeedelesin becermeklerini, olsun kişi. Terbiyetmää uşaa – o bir büük iş, zor iş. Belli ki, en büük örnek uşaan terbiedilmesindä, kendi ana-bobanın yaşaması. Büüklerin davranması biri-birinä aylä içindä baalı uşaan psiholocık oluşturmasına.

Aylä – o ölä bir kolektiv, angısı oynêêr uşaan terbiedilmesindä en önemni, en uzun vakıtlı rolü. İzleyelim bu sincircii: aylä-uşak-moral. Uşaan moral dünnesini var nicä payetmää üç uura:

1. Yaptıkların motivaţiyası – uşak kendi isteer olmaa islää, dooru götürer kendisini. Biler ne o iilik hem ne o prostluk, ne o fayda hem ne o zarar.

2. Emoţional-duygu uuru – bu uura  girer duygular hem emoţiyalar.  Emoţiyalar var iki türlü:

a) olumnu duygular (islää emoţiyalar) (sevinmäk, yalpaklık, şükür etmäk, sevda,  hodullanmak h.b);

b) olumsuz duygular (prost emoţiyalar) (fenalık, çök görmäk, küsü, azetmemäk).

3. Bilim uuru – bilgilär.

Uşaan emoţiyalarını lääzım terbietmää. Moral duygularsız ii insan olmayacek.

Ayledä uşaan terbiedilmesindä problemaları açıklamaa deyni, A. S. Makarenko çok kuvet koymuş. O sayardı, ani bütün aylä – önemni  bir şart uşakların terbiedilmesindä, neredä ana hem boba yaşêêrlar birliktä hem biri-birinnän, hem uşaklarlan, neredä var sevda hem saygı biri-birinä, neredä var er rejima hem birliktä çalışmaya. O sölärdi, ani analar-bobalar lääzım namuzlu hem dooru terbietsinnär kendi uşaklarını hem annasınnar, ani onnar cuvapçı cümnenin önündä uşakların terbiedilmesi için.

Ana-boba evi, aylä uşaa deyni – şkola, neredä uşaa  hazırlêêrlar yaşamaya.  Evdä lääzım olsun herkerä sevda, dooruluk, dayanmak diil sade uşaklara, ama aylenin başka kişilerinä dä. Duyguların terbiedilmesinä girer can acımak terbiedilmesi. Can acımak duygusu gösterer uşaan insannıını. Ama, büük gücenmeyä, büünkü günda bulunamêêr herbir ayledä ana da, boba da evdä, da adım-adım üüretsinnär uşaklarını iileri ayırmaa kötü işlerdän. Neçin sä ruh zenginniini insan diiştirdi çöp zenginniinä.

Burada olur söleyelim gagauzların aylesindä uşakların terbiedilmesi için.

Gagauzların aylesi patriarhat aylesiydir. Bu gösterer, ani gagauzlarda aylenin başı – bobaydır. Gagauzların aylelerini var nicä iki grupaya bölmää:

1. Var aylelär, angılarında hepsi üç evlad boyları da barabar yaşêêrlar:  dädu- babu, ana-boba hem uşaklar. O büük aylelär sayılêrlar.

2. Sadä aylelär, angılarında analar-bobalar hem uşaklar yaşêêrlar. Bölä ayledä aylä başı – boba. O küçüräk aylä sayılêr.

Seftä aylä adetlerini aaraştırdı gagauz etnografı S. S. Kuroglu. O yazêr, ani gagauz aylesi başında durardı en yaşlı adam. Bu adam ayledä işlerin sırasını gözledärdi. O bütünnä varlıın saabisi sayılırdı. Ayledän kişilär hiç bir lafsız da kayıl olardılar onunnan. Aylä başı vardı nicä takazalasın kabaatlıları, koolasın onnarı evdän, braksın onnarı averiyasız, kendi bakışına görä eversin onnarı h. b. İnsanın arasında o aylesi için cuvap edärdi, saabiliini götürärdi hem işleri pay edärdi evcimannarın arasında, alarak esaba onnarın becermeklerini. En zor hem önemni çiftçilik işlerini adamnar yapardılar. Bu üzerä adamnarın eri ayledä taa önemnniydi. Karıların bütünnä yaşaması ilgiliydi kocasının yaşamasınnan. Bu beterä karılar kocaların kararlarını lafsız gerçeklärdilär. Karının ayledä eri baalıydı etika normalarınnan, adetlärlän.

Gagauzların aylesindä küçüklär lääzımdı danışsınnar büüklerä buluştuynan, küçüklär diil sade seläm verärdilär büüklerä, ama ellerini dä öpärdilär. Evcimannarın arasında ilişkilär baalıydı diil sade patriarhat adetlerinnän, ama onnarın varlıklarınnan, varlık payınnan. O üzerä, ani aylenin varlıı saabinin elindä bulunardı, hepsi evcimannar onunnan baalıydı. Evi hem varlıın bir payını taa sık küçük ooluna brakardılar, büüklär sa kabledärdilär varlıın taa küçük paylarını. Buna görä peydalandı adet, ani en küçüün yoktu hakı büüklerdän ileri evlenmää.

Büünkü günnerdä büük aylelär azalêr, sadä aylelär zeedelenerlär. Ama şindiki vakıtta yaşamak diişildi, neçinki uşaklar büüyerlär yarı aylelerdä. İşsizlik beterä çoyu, brakıp uşaklarını, giderlär para kazanmaa başka devletlerdä.

Çoyu aylelerdä analar-bobalar birliktä giderlär kazanca. Te ozaman zor olêr ihtärlara, çünkü onnarın yufka omuzlarına asêrlar uşakları hem onnarın hepsi problemalarını. Ozaman bu problemalar zeedelener şkolada da, çünkü sade şkola uşaan her tarafça terbiedilmesini tamannayamayacek.

Biz çok kerä göreriz, ani uşaklar diil sınaşık çalışmaa, saymêêrlar paranın paasını, bekleerlär hepsini hem hemen şindi anasından-bobasından. Kim burada kabaatlı? Aylä mi? Şkola mı? Sokak mı? Olmalı, herbiri ayırı-ayırı hem hepsi barabar.

Gagauz aylesinin tematikasını pek derin hem geniş açıkllêêr gagauz yazıcıları. Yok ölä bir yazıcı, ani dokunmasın bu temaya. Bundan biz annêêrız, ani herzaman, herbir devlettä, insanın herbir yaşamak periodunda insanın yaşaması sıkı baalı ayläylän hem herzaman insan  yaşêêr aylenin içindä.

Üürenärkän gagauz yazıcıların yaratmalırını, biz şkolada, elbetki, üüreneriz onnarın biografiyalarını, yaşamak, yaratmak yollarını. Uşaklar meraklanêrlar yazıcıların aylelerinnän, onnarın uşaklarınnan.

Burada olur söleyelim, ani bizim yazıcıların yaşaması ayledä küüçüklüündä, büüdüynän kendi aylelerini kurmakta – örnek gelecek evlatboylarına. Kendi yaratmalarında onnar real, olmuş, görmüş, geçirmiş olayları yazdırêrlar hem hepsi onnar alınma yaşamaktan. Yaşamak ta, nicä yukarda sölendi, sıkı baalı ayläylän, taa dooru deyelim, yaşamak geçer aylenin içindä. Şkolanın programasına girer çok yaratma, angıları yazılı aylä tematikasına.

Durgunalım folklorda. Gagauz halk türküleri hem masalları, dastannarı, söleyişlär, bilmeycelär – bu dedelerimizin anıt taşı, angısına biz arada-saatta lääzım danışalım, baş iildelim. Dedelerimizin ariflii, onnarın olduu hem onnarın girginnii yardımnamış istoriya oluşlarını geçermää dä, koruyup, büünkü günnerädän etiştirmää zengin dilimizi hem adetlerimizi, käämil kutluramızı hem ruhumuzu. Gagauz masalların çoyu acıklêêr aylä tematikasını. Onnar girerlär yaşayış masalların bölümünä. Te birkaçı: “Trak-trak susacıım”, “Kardaşlar”, “Däädunun hem babunun evi”, “Cuca Todur”, “Delicä”, “Kül pepeleşkası”, “Kelcä-Külcä’’. Örnek erinä alalım masalı “Cücä Todur”.

Masalın çeketmesindän bir abzaţ: “Varmış bir däduylan babu. Yaşarmışlar bir üstü suvalı bordeyciktä, angısının bacasında leleklär yuva yaparmışlar da her yılın lelecik cıkararmışlar. Varmış onnarda iki öküz – biri topal, birisi dä kör; bir da çöl tarlaları varmış, ani iki yılda bir kerä bereket verärmiş. Sadece onnarın uşakları yokmuş, da bu iş onnarı pek gücendirärmiş”.

Belli ki o diil aylä, nereda yok uşak. Ama türlü zorları geçirip, Allaaya çok yalvarıp, Allaa verer onnara bir evlad.

“Dädu kapêr nacaa, babu suvacıyı da öldürerlär yabanıyı. Derisini tuluma soymuşlar da dädu onu tuzlamış, bir çatal pardıya germiş, kurusun.

– Nasıl yaşêêrsınız burada? – sormuş Cücä, bıyıklarını kıvradarak.

– Pek islää, – deer ihtärlar, – özledik seni, bekleeriz.

Babu o deridän dikmiş ooluna bir kürkcääz hem bir çift tä meşincik. Sora taa da kalmış deri. Kalanından da babu yapmış bir güüslücäk, olsunmuş hem kış için, hem da güz-yılkyaz için. Babuylan da däduya birär çift terlik çıkmış. Tä ölä tülü yabanı derisindän sıcak terliciklär olmuş da şindi da onnarı hep taşıyarmışlar’’. [Ana dili hem literatura okumakları. 2010, 5-inci kl., 136.].

Masalda gösterili, ani hepsi isteer olsun onun bütün aylesi hem herbir ayledä lääzım olsun uşak evlad. Nicä  dä bu masalda kısmetli sonunda göreriz, nicä, türlü seremceleri gecirip, bütün aylä kalêr yaşamaa birliktä.

Aylä tematikası söleyişlerdä da açıklanêr.

Yukarkı masala olur uyduralım te bu söleyişleri: “Aacın yoksa kökleri – kuruyêr”,  “Ayledä yoksaydı uşak – kaybeler”, yada  “Aylenin gözellii – uşak”,  “Uşaklar – yaşamanın çiçeklii”. [Folklor. 2010. 5-inci kl., 182.].

Durgunalım gagauz yazıcıların yaratmalarında. S. Kuroglunun anntmasında “Kemençeci” baş teması dostluk, ama o dokunêr burada aylä temasına da.  Annatmanın baş kahramanı, Petika, pek istärdi onun, nicä dä hepsinin olsun aylesi, karısı, uşakları.

“Yalnızdı Petika, ne karısı vardı, ne da hısımı. Sınaşmıştı o bölä yaşamaya: topraa yoktu sürsün, eksin, malı yoktu büütsün, baksın….”

“Çaler Petika düündän düünä vakıdı geçirer, birär-birär ley toplêêr, bir kat rubacık almaa isteer, iki-üç partalcık ta içeri getirmää isteer. O da isteer insana benzemää, kendini giidirmää, suva görmemiş evceezini düzmää da bir insancık içeri almaa”. [Kuroglu S. 2010. 5-inci kl., 205.].

Olga TABAKARİ, Gagauz dili hem literaturası üürediciykası, I -ci didaktika kategoriyası üüredicilik bilimindä master, Komrat “Suleyman Demirel” adına gimnaziya-uşak başçası Publika Kurumun direktoru

Bibliografiya

1. Ana dili hem literatura okumakları: 3-cü klas / Konstantin Vasilioglu, Ana Stoletnäya. -Ch: Ştiinţa, 2012. -269.

2. Gagauzlar: istoriya, adetlär, dil hem din / Ay Boba, Mihail Çakir; concepţie: Stepan Bulgar; – Ch.; Pontos, 2007. -220

3. Baboglu İ.İ., Baboglu N.İ. Gagauzça- rusça hem rusça- gagauzça şkola sözlüü. Chışınặu’’Ştiinţa’’,1996.

4. Baurçulu L. Gagauz artistik literaturasında ortodoks hristiannık ruh zenginniklerin gösterilmesi // Gagauz dili hem literaturası, Komrat-2010.

5. Çakir M. Gagauzların Allaha inanması için. // ’’Sabaa yıldızı’’. -51- 2011,Komrat, 64s.

6. Çebanova M. Üürenicilerin üüsek moral kalitelerini terbiyetmäk gagauz dili hem literatura uroklarında. // gagauz dili hem literaturası Komrat // 2009, № 2, s.45-49.

7. Gagauz dili hem literatura okumakları: Bankova İ.D., Baboglu İ.İ., Stoletnäya A.İ., Vasilioglu K.K., Baboglu N.İ.,  5-inci klas, Ştiinţa, 2010. -260s.

8. Gagauz dili hem literatura okumakları:  Bankova İ.D., Baboglu İ.İ., Stoletnäya A.İ., Vasilioglu K.K., Baboglu N.İ.,  6-ncı klas, Ştiinţa. 2011. -320s.

9. Педагогические идеи К.Д. Ушинского.1971,23.

Bu masterat işini hazırlamaa deyni, onun avtoru Günger Özgür DURAN (öndercisi – Doç Dr. Özgür ÇELİK), Gagauziyaya gelip, gagauz halk muzıkasınnan ilgili materialları topladı. Başlayıp halk türkülerindän hem gagauz halk instrumentlerindän taa gagauz milli imekleri için bilgilerä kadar.

Canabisi Gagauziyayı küü-küü gezip hem türkücülerimizlän buluşup, onnarın aazlarından işidilän türküleri yazdı hem Türkiye halk türkülerinnän karşılaştırdı. Sonunda da 223 sayfalık bir bilim çalışmasını Masterat işini kabledän jürinin önünä sürdü hem işini korudu.

Lääzım urgulamaa, ani masterat işin adı Gagauz halk muzıkası hem Türkiye alanı halk muzıkası: Benzer hem ortak türkülär” olsa da, masteratı hazırlayan ona başlık adı “Gagauz halk muzıkasının söz hem muzıka önündän Türk halk muzıkasınnan kariılaştırması” da vermiş.

Dünnedä herzaman olardı hem büün dä olȇr türlü diişilmeklär. Bitki 20-30 yılın diişilmekleri okadar derin, ani  diil sade girerlär yaşamanın herbir sferasına, ama kimi sıra temeldän diiştirerlär oluşmuş bakışları.

Yaşamakta olan en büük diişilmeklerin arasında informativ-komunikativ tehnologiyaların üüsek uurda ilerlemesi, geniş yayılması hem aktiv kullanılması bulunȇr. Ţifra tehnologiyaları gittikçä ilerleerlär. Onnar derin bir er kapladılar hem önemni rolä geçtilär cümnenin ekonomika,  politika, soţial hem ruh yaşamasında.

Dolay yaşamakta hepsi diişilmeklär mutlak getirer diişilmeklerä üüretim sistemasında da. Üüretim sisteması lääzım cuvap etsin cümnenin isteyişlerinä. Diişilärsä isteyişlär, diişiler üüretim sisteması da.

Başlayarak geçän asirin bitkisindän, Moldovanın üüretim sisteması çok reforma geçirdi: üürenmäk plannarın erinä kurikulum geldi, bilgilerin erinä – kompetenţiyaların oluşturulması önä koyuldu; üürenicilerin rolü diişildi – onnar üüretmäk-terbietmäk proţesin “obyekti” olmasından “subyekt” erinä geçtilär.

Üüretim sistemasının eni yaklaşımnarın taa biri – ţifra tehnologiyaların  üüretmäk-üürenmäk  proţesinä girmesi, aktiv hem hertarafça kullanılması. Üüredicilerin profesionallık standartlarında becermäk işlemää ţifra tertiplerinnän gösteriler, nicä önemni bir kompetenţiya.

Kompyuter, İnternet – bu kolaylıklar şansora pek aktiv kullanılȇr üüretmäk-terbietmäk  proţesindä.  Bespalko V.P. yazȇr: “Üüretim sistemasının gelecää – o üüretim sisteması, angısında kompyuter tehnologiyaların pay alması gittikçä zeedelener”.

İnformativ dünnedä yaşamak üüretim sistemasının hem herbir üüredicinin önündä eni istemeklär koyȇr – informativ becermekleri edenmää, onnarı çalışmakta geniş hem dooru kullanmaa. Bu üzerä üüredici lääzım islää becersin işlemää kompyuterdä, dayma tanışsın hem katsın kendi çalışmasına o enilikleri, angıları peydalanȇr ţifra dünnesindä.

Üüretim sistemasının öz daavası – şkolaları başaran üürenicileri hazırlamaa yaşamaya zamandaş cümnedä. Büünkü cümnä – o ţifra dünnesi. Yaşamanın herbir sferasında geniş kullanılêr türlü ţifra teripleri. Gün-gündän bu tehnologiyalar ilerleerlär. Bundan kaarä, büünkü gündä ön plana çıkȇr becermäk bulmaa lääzımnı informaţiyayı hem işlemää onunnan. Bunu yapmaa en kolay yol – kullanmaa ţifra tertiplerini. Onuştan bütün dünnenin üüretim sistemalarında aktiv kullanılȇr zamandaş tehnika tertipleri.

Nicä nışannȇȇr Kremen V.G., “XXI-inci asir diil sade koyȇr eni isteklär insanın, bununnan da barabar üüretim sistemasının önündä, ama yaradȇr eni, ileri olmayan kolaylıkları üüretim sferasında. En ilkin, bu baalı zamandaş informativ tehnologiyalarınnan, kompyuter tertiplerinnän, angıları büük ölçüdä genişleder bilgileri kazanmak kolaylıklarını”.

Üüretim kompyuter tehnologiyaları – bu informaţiyayı toplamak, işletmäk, korumak hem üürenicilerä etiştirmäk proţesleri. Büünkü gündä en geniş kullanmak kabletti ölä tehnologiyalar, angılarında kompyuter olȇr:

• üürenilän materialını göstermää deyni kolaylık;
• ek bilgi kaynaa, üüretim proţesinä informativ tarafından yardımnamak için;
• üürenicilerin bilgilerini kantarlamaa kolaylıı;
• kabledilmiş bilgileri praktikada denemäk hem kaavilemäk trenajoru;
• üüretmäk eksperimentleri hem iş oyunnarı geçirmäk için kolaylıı;
• önemni bir element üürenicilerin gelecek profesional çalışmasında.

Kompyuter üüretim kolaylıkları sayılȇr interaktiv, çünkü onnar sansın “girer dialoga” üürediciylän hem üürenicilärlän, ne kurȇr kompyuterın yardımınnan gerçekleşän üüretim metodların en önemni özelliini. Kompyuter var nicä kullanılsın üüretmäk proţesin herbir etapında: eni materialı üürenärkän, tekrarlarkan, kaavilärkän, kontrol edärkän bilgileri.  Bu sırada o oynȇȇr türlü funkţiyaları: o olȇr üüredici, çalışmak instrumenti, üürenmäk obyekti, işbirlii grupası, dinnenmäk ortamı.

Üüredici funkţiyasında kompyuter olȇr:

-          bilgi kaynaa;

-          gözletmäk materialı;

-          individual informativ  meydanı;

-          trenajor;

-          diagnostika hem kantarlamak kolaylıı.

Çalışmak instrumenti funkţiyasında kompyuter olȇr:

-          tekstleri yazmak hem korumak  kolaylıı;

-          tekst redaktoru;

-          grafika düzücüsü, grafika redaktoru;

-          saymaa maşinası;

-          modellemäk kolaylıı.

Üüretim obyekti funkţiyasınnda kompyuter kullanılȇr:

-          programalamakta;

-          programa mallarını yaratmakta;

-          türlü informaţion ortamnarını kullanmakta.

İşbirlii grupası kurulȇr İnternettä konferenţiya, vebinar düzennemektä.

Dinnenmäk ortamı düzennener bu formaların yardımınnan:

-          oyun programaları;

-          kompyuter oyunnarı soţial baalantılarında;

-          kompyuterdä video.

Kompyuter üüretim tehnologiyalarıni kullanarkan,  üüredicinin bu funkţiyaları var:

-           üüretim proţesini düzennennemäk;

-          üürenicilerin ardına individual gözletmäk; individual yardım, individual kontakt üürenicilärlän;

-          üürenilän materiala baalı informaţion ortamını düzennemäk.

Yok nicä sölemää, ani tehnika tertipleri sade şindi peydalandı şkolalarda. İleri dä  kullanılardı kimileri – diaskop, kodoskop, magnitofon. Büünkü gündä onnarın erinä geldi taa gelişmiş, taa zamandaş tehnologiyalar: kompyuter, proektorlar, proekţiyalı ekrannar, interaktiv tablalar, interaktiv masalar, soruşturma sistemalar h.b.

Moldovada taa çoyunda gimnaziyalarda, liţeylerdä may herbir klasta var kompyuter, seslendirmä sistemaları, kimilerindä – proektor proekţiyalı ekrannan, taa siireendä – interaktiv tablalar. Üüredicilerin taa çoyu becerer işlemää kompyuter tehnikasınnan. Kimi üüredicilerdä bu becermeklär taa yufka, ama  taa çoyu geniş kullanȇr bu tertipleri kendi çalışmasında.

Kompyuterlerin üüretim sistemasına ilk girdiindä, üüredicilär üürendilär işlemää WORD, Excel, PowerPoint programalarınnan, tanıştılar İnternetlän, başladılar kullanmaa türlü materialları İnternettän, zenginnetmää deyni uroklarını, uyandırmaa üürenicilerdä merak üürenilän materiala.  Uroklar oldu taa dolu gözletmäk materialınnan, aktiv başladı kullanılmaa audio hem video kontent. Üüredicilerin yarattıı materiallar geçti el yazısından kompyuter yazısına: kalendar plannarı, urok için hazırlanmış daadılma materiallar. Çoklaştırma tehnika (printer, kseroks) verdi kolaylık bu materialları lääzımnı sayıda çıkarmaa, daatmaa üürenicilerä. Peydalandı eni yol biri-birinä informaţiyayı etiştirmää, geeri kabletmää – E-mail poştası.

Proektor, proekţiya ekranın üüretim sistemasında kullanması açtı eni kolaylıklar – hazırlanmış prezentaţiyalar, video materiallar, başka gözletmäk materialları bütün klasa ii görünän bir formada gösterilmää başladı. Üüretmäk-terbietmäk proţesi zenginnedi türlü grafika, tabliţa, model, diagrama, shema, video hem audio kontentlän. Prezentaţiyaları hazırlȇȇr hem üüredici, hem üürenicilär.

İnteraktiv tablaların peydalanması yarattı eni bir olay üüretim sistemasında. Enilii hem paalılıı üzerä, bu tertip taa geniş kullanılmȇȇr, ama kullanannar onun çok kaavi tarafları olduunu söleer.

Kompyuterin İnternetlän baalantısı üüredicilerä hem üürenicilerä deyni gittikçä taa çok yollar açmaa başladı.

Peydalandı türlü servislär hazır interaktiv işlärlän, angıları verer  kolaylık diil sade kullanmaa  hazır materialı, ama kurmaa bölä  işlerikendibaşına da: LearningApps, Quizlet, Thinglink h.b.  Gagauz dili üüredicileri da havezlän kullanȇr bu servisleri, ama hazır material onnar için yok. Bu üzerä hazır olan materialın temelindä onnar yaradȇr kendi interaktiv işlerini, uygun o temalara, angıları üüreniler “Gagauz dili” predmetin içerisindä.

• Quizlet – servis, angısının yardımınnan üüredici kısa vakıtta var nicä hazırlasın flȇş-kartoçkaları (söz materialı resimnän ya da resimsiz) üürenmää ya da kaavilemää deyni lääzımnı leksikayı.

Bu servisin özellii – sade bir sıra yazılmış leksikaylan, programa kendibaşına yapȇr 7 türlü variant interaktiv iş. Aralarında var: test, dönär kartoçkalar, üürenilän materialı yazmak, seslemäk tä yazmak, çiftleri bulmak, oyun “Gravitaţiya”.

Testleri var nicä çıkarmaa printerdän. Programa diiştirer soruşları hem onnarın tiplerini herbir sıra, açan enidän açılȇr test.   Çıkȇr, ani hep o leksikaya görä bilgileri var nicä bakmaa birkaç varianta görä. Bu pek uygun. Bir variant var nicä kullanılsın temayı üürendiktän sora, ikinci – bilgileri kaavilärkän ya da bütünneştirärkän, üçüncü – bilgileri kantarlarkan. Üürenicilär var nicä kendibaşına, kendi personal kompyuterlerindä yapsınnar bu işleri dä, testleri dä, seçeräk kendilerinä uygun üürenmäk tempını hem formatını. Urokta üürenicilär var nicä baalansınnar servisä kendi telefonnarından. Yufka eri: parasız versiyada seslendirilmiş kartoçkalarda laflar tanınmȇȇr. Satın alınmış versiyada üüredici var nicä kendisi seslendirsin kartoçkaları.

• LearningApps – servis, kurmaa deyni interaktiv üüretmäk işleri, viktorinaları, testleri.  Servis işleer parasız. Onun vatanı Germaniya, ama o “tanıyȇr” diil sade nemțä, ama başka dilleri dä. Bu en sık kullanılan servis interaktiv işleri yaratmaa deyni.

Burada var büük arhiv hazır interaktiv işlärlän türlü predmetlerdä, bu predmetlerin türlü temalarına görä. LearningApps servisindä var nicä yapmaa 20 türlü interaktiv iş oyun formasında: “Bul çiftini”, “Klasifikaţiya”, “Hronologiya”, “Sadä sıralık”, “Tamanna teksti”, “Resimneri grupalara böl”, “Dooru cuvabı seç”, “Doldur boşlukları” h.b. İş hazır olduktan sora, onu lääzım korumaa. İstediynän, interaktiv işi var nicä açık halda korumaa, ani  başka üüredicilär dä kullanabilsin.  Bölä yaptıynan, eni iş peydalanȇr “Hepsi işlär” bölümündä. Eer üüredici istemärsä paylaşmaa kendi işlerinnän, o var nicä korusun materialı elektron kiyadı gibi iBooks formatında, ya da nicä urok SCORM formatında. Bu formatlarda materialları açȇr distanţion üüretim sistemaların taa çoyu. Bundan kaarä, üürenicilerä var nicä yollamaa sılka işlerä. LearningApps servisin var başka da kolaylıkları, ama onnar kullanılȇr siirek. Bu kolaylıklar açılȇr bölümdä “İnstrumentlär”.

1. Oy vermäk.  Verer kolaylık oylamayı geçirmää. Yazılȇr soruş birkaç cuvaplan.  Oylamanın çıkışlarında üüredici görer, angı variant için hem nekadar üürenici verdi sesini.

2. Çat. Var nicä kurmaa çat,  yollamaa sılkayı bu çatta lääzımnı insannara da sözleşmää onnarlan.    Registraţiya diil lääzım. İşleer kusursuz, ama interfeysi nemțä dilindä.

3. Kalendar. Geniş funkţiyaları yok. Bir plüsu var: kalendardä var nicä işlemää başka insannarlan barabar.  Öbür insannar registraţiyayı var nicä yapmasınnar.

4. Not tefteri. Özellii – onda yazabiler  sade eklentinin avtoru.

5. Bildirim tablası. Tablada yazı var nicä yazsın hepsi kullanannar, ama siläbiler sade eklentinin avtoru.

Bu servisin bir büük kusuru var: eer yoksa İnternet, hazırlanmış işleri üüredici urokta açamȇȇr.

• Thinglink – servis, angısının yardımınnan üüredicilär hem üürenicilär yaradȇr interaktiv infografika, plakat, karta, tabliţa, shema.

Kompyuterın peydalanması enilik getirdi kantarlamak-notalamak sistemasına da. Kompyuter testlerini yaratmak servisleri: Kahoot, Quizizz, Socrative, Online Test Pad, verdilär kolaylık üüredicilerä kendibaşına düzmää test üürenilän temalara görä, ya da seçmää hazırı testlerin arasından, angıların sayısı İnternet meydanında gittikçä zeedelener. Gagauz dili üüredicileri bölä testleri kendibaşına hazırlȇȇr. Büünkü gündä yok bir sayt, neredä toplu olacek bu işlär. Herbir üüredici kendibaşına toplȇȇr hem düzer kendi materialların arhivini.

• Kahoot – test, soruşturma, üüretmäk oyunu yaratmaa deyni servis. Hazırlanmış material var nicä kullanılsın hem kompyuterlerdä, hem smartfonnarda. Bunun için mutlak lääzım olsun baalantı İnternetlän. Servisin var parasız hem paralı versiyası. Parasız versiyada var 4 variant iş: viktorina, oyun karışık soruşlarlan, diskusiya, soruşturma. Paralı versiyada funkţional taa geniş. Hazırlanan işlerä var nicä eklemää diil sade tekst, ama patret tä, videofragment tä. Var nicä belli etmää tamannamak vakıdını. Üüredici istärsä, var nicä koysun bal dooru cuvaplar için. Çıkışları üüredici görer kendi kompyuterindä. Testlemeyä katılmak için, üürenicilär lääzım açsınnar bu servisi da yazsınnar PİN-kodu, angısını verer üüredici kendi kompyuterından.
• Quizizz – taa bir servis yaratmaa deyni türlü testlär, viktorinalar. Onun özellii – biri-birinnän yarışmak kolaylıı. Pek efektiv bilgileri kantarlamak etapında. Var nicä ev işi gibi verilsin.
• Sokrative – test yaratmaa hem testlemeyi geçirmää deyni taa bir servis. Bu servistä dä var nicä bulmaa büük sayıda hazır test. Bu servisin özellii – iş 3 rejimdä: İnstant Feedback – üürenicilär cuvap eder soruşlara o sıralıklan, angısınnan onnar verili, atlatmayarak; Open Navigation – üürenicilär var nicä cuvap etsinnär soruşlara istenilän sıralıklan, var nicä diiştirsinnär cuvapları, dönsünnär kimi soruşlara; Teacher Paced – üüredici ayırȇr, angı soruş olacek sora, angı soruşu atlatmaa, angı soruşu tekrarlamaa. Testlemäk sırasında üüredici görer, angı üüredicilär  şansora verdi cuvap, nesoy cuvap verdi.

Eni bir olay, angısı hızlandırdı kompyuter tehnologiyaların kullanmasını üüretim proţesindä –2020-nci yılda, epidemiologiya durumundan dolayı, onlayn üürenmeyä geçiş. Skype İnternet-telefoniya  baalantısı erinä videokonferenţiyaları geçirmäk için Zoom,  Meet, TrueConf Group, GlickMeeting h.b. servislär peydalandı.

Ţifra tertipleri dünnesindä eniliklär peydalanȇr dayma, hem, nicä şansora ii belli olȇr, olacek ileriyä dä. Onnarın taa çoyu er bulȇr üüretim sistemasında da.

Kompyuter büünkü gündä sık kullanılȇr üüretmäk-terbietmäk proţesindä, ama gelecektä,  bilim adamnarın bakışına görä, olacek eri doldurulmaz bir üürenmäk tertibi. Bu fikiri aşaada sıralı argumentlärlän var nicä açıklamaa:

– uroklarda, ev işindä, kendibaşına çalışmakta kompyuterı kullanmak oluşturȇr becermäk kullanmaa bu tertibi. Büünkü gündä bu önemni bir kalite, çünkü yaşamak gittikçä taa sıkı baalanȇr kompyuter tehnologiyalarına.

– kompyuterın İnternetä baalantısı açȇr yol bütün insannıın bilgilerinä hem denemelerinä, ne büünkü globalizaţiya zamanında olȇr önemni bir başarı faktoru insana hem milletä deyni.

– kompyuter açȇr yol elektron üürenmäk kiyatlarına, programalarına, üüretim saytlarına hem platformalarına h.b.

– kompyuter aşırı başladı kurulmaa onlayn baalantı üüredicilerin hem üürenicilerin arasında, bakmayarak ona, neredä onnar bulunȇrlar. Bunun için lääzım sade İnternetä baalantı, neylän büünkü gündä şansora problema duyulmȇȇr. Geniş başladı kullanılmaa video baalantılı sistemalar Google Meet, Zoom h.b.

İnternetä baalantı hem üüredicilerä, hem üürenicilerä çok eni kolaylıklar açtı.

1. İnternet resurslarını kullanmak. Üüretmäk-üürenmäk proţesindä Web resurslarını var nicä kullansın üürenicilär, üüredicilär, öndericilär, analar-bobalar. Üürenicilerä deyni bu ek bilgi kaynaa, üürediciyä – büük yardım uroklara hazırlanmakta hem geçirmektä, üüretim-metodika informaţiyası kaynaa; öndericilerä – üüretmäk-terbietmäk proţesini taa efektiv önderlemäk  kolaylıı, normativ dokumentlerä hem çalışmanın düzenini kurmak informaţiyası kaynaa, analara-bobalara – informaţiya kaynaa uşakların başarıları için (elektron jurnallar), normativ, informativ  dokumentlärlän tanışmak eri (üüretmäk merkezin saytı), uşaklarına yardımcı olmak için eni bilgilerä hem terbietmäk materiallarına yol.

Büünkü gündä İnternettä var çok hazır üüretmäk materialı: tradiţional hem interaktiv işlär, prezentaţiyalar, tematik video hem audio materiallar h.b. Onnarın taa çoyu Rusiyanın üüretim plannarına görä yaradılmış, ama büük yardım vererlär bizim dä üüredicilerä, çünkü çoyu temalarda benzerlik var. Elbetki, gagauz dili uroklarına hazır materiallarlan resurs büünkü günädän taa pek az yaradıldı, ama üüredicilär başka dillerä hazırlanmış materialların temelindä başarıylan yaradȇrlar kendi materiallarını.

Hep İnternettä üüredicilär, üürenicilär var nicä bulsunnar üüretim saytlarını. Onnar taa çok sıra bir üürenmäk disţiplinasına baalı (matematika, geografiya, biologiya h.b.). Gagauz dili predmetinä deyni dä bölä saytların lääzımnıı duyulȇr, ama taa yaradılmadılar.

Büük yardımcı olȇr üüredicilerä ek üüretim-metodika hem bilim-pedagogika informaţiyaları, angıları erleşik üüretim sistemasınnan baalı saytlarda. Lääzımnı informaţiyayı var nicä bulmaa aaraştırma servislerin yardımınnan istenilän öz lafları yazarak. Bir minus – var nicä karşılaşmaa  yannış olan informaţiyaylan da.

Globalizaţiya proţesleri getirdi bizim yaşamamıza çok eni termin, proţes, tehnologiya. Onnarı tanımaa, sökmää yardım eder elektron enţiklopediyaları hem başka yardım resursları: Vikipediya, Yandex- enţiklopediyaları hem sözlükleri, megaenţiklopediyalar h.b.

2.İnternet baalantısı temelindä sözleşmäk. Bu yapılȇr türlü sözleşmäk servislerin yardımınnan: elektron E-mail poştası, internet-telefoniya baalantısı Skype, soţial baalantılarlan (VKontakte, Facebook, MoyMir h.b.), angıları geniş kullanılȇr türlü kategoriya kullanıcıların arasında.

Üüredicilär kendileri dä kurȇr maasuz İnternet-cümneleri, deyni paylaşmaa biri-birinnän kendi materiallarınnan (urokların didaktika proektlerinnän, PowerPoint, SMART Notebook prezentaţiyalarınnan, didaktika materiallarınnan, klastan dışarı yortuların sţenariyalarınnan h.b.).

2.Distanţion üüretmäk sisteması verer kolaylık hem üüredicilerä, hem üürenicilerä istedii zaman kabletmää eni bilgi ya da üüseltmää kendi bilgilerini istenilän temaya ya da predmetä görä. Büünkü gündä distanţion üüreneräk, var nicä kabletmää sertifikat türlü kurslarda. Çok sıra bu kurslar diil sade Moldovada düzennenän, ama ya dünnäarası, ya da başka devletlerdä  geçän kurslar.

Yaparkan bir çıkış, var nicä nışannamaa, ani kompyuter tehnologiyalarını kullanmanın var çok kaavi tarafları:

– yaradȇrlar eni yollar  üürenilän materialın içindeliini açıklamaa. Multimediya görüntüleri, animaţiya, ses, video kontent, interaktiv işlär yardım ederlär taa dolu hem derin vermää üürenmäk materialını, üürenicilerä dä – taa ii annamaa hem aklında tutmaa üürenilmişi.

– üüselderlär üürenicilerin  havezini üürenmää, çünkü üürenilän obyektlär, natura olayları taa real gösteriler, onnarlan tanışmak  türlü eni metodların, tehnikaların, oyunnarın yardımınnan  kompyuter aşırı olȇr.

– genişlederlär üürenicilerin üürenmäk çalışmasını bu eni işlerin yardımınnan: modellemäk, proekt yaratmak, kompyuterdä krosvord hem test düzmäk, multimediya programalarınnan hem enţiklopediyalarlan işlemäk, İnternet sayfalarında informaţiyayı aaramak.

– vererlär kolaylık üüretmäk proţesinin taa geniş diferinţaţiyasına hem individualizaţiyasına.

– katȇrlar üürenmäk proţesinä eni kantarlamak-notalamak strategiyalarını, angıları, bir taraftan, hızlandırȇr kantarlamak proţesini, öbür taraftan, yapȇr onu taa obyektiv; hemen belli eder, angı uurda bulunȇr üürenicilerin bilgileri, var mı problema, angı üürenicilerdä, üürenilän materialın angı payında.

– yardım ederlär geliştirmää ayırı fikir kalitelerini: aklında tutmak, dikatlık, analitika vergilerini türlü kompyuter trenajorları, oyunnarı yardımınnan;

– açȇrlar yol ek kaynaklara (üürenmäk kiyatlarından kaarä), angılarına üürenici var nicä danışsın diil sade üüredicinin yardımınnan, ama kendibaşına da.

Statyada sıralı kompyuter tehnologiyaların sade kimi kolaylıkları, ama onnar da açık gösterer, nekadar taa zengin, taa efektiv oldu üüretmäk proţesi kompyuter tehnologiyaların peydalanmasınnan.

Elena Födorovna KARAMİT,
Komrat Devlet Universitetın masterantkası, Avdarma küüyün gagauz dilindä üürediciykası

Является ли ямная (буджакская) культура ранней протоиндоевропейской культурой? Протоиндоевропейцы или прототюрки?

Ямная культура – археологическая культура эпохи позднего энеолита – раннего бронзового века (3600-2300 года до н. э.), которая занимала территорию от Южного Приуралья на востоке до Днестра на западе, от Предкавказья на юге до Среднего Поволжья на севере. Л. С. Клейн в 1975 году выделял западное крыло «ямников» в отдельную нерушайскую культуру (Клейн Л. С., 1975). Затем и другие археологи стали так поступать, только дали другое название – буджакская культура (Иванова С. В., 2012).

Ямная (буджакская) культура была преимущественно кочевой, с элементами мотыжного земледелия вблизи рек и на некоторых городищах. Мотыги при этом изготавливались из костей (рогов). Ямники создавали колёсные повозки (телеги). Самые ранние находки в Восточной Европе остатков четырёхколёсных повозок обнаружены в подкурганных погребениях ямной культуры (например, «Сторожевая могила» на территории Днепра, могильник у с. Ясски в Одесской обл., Шумаевский могильник в Оренбуржье и т. д.) (Ямная культура, 2017).

Характерной чертой ямной (буджакской) культуры является захоронение умерших в ямах под курганами в положении лёжа на спине, с согнутыми коленями. Тела посыпались охрой. Захоронения в курганах были множественными и зачастую производились в разное время. Обнаружены также захоронения животных (коровы, свиньи, овцы, козы и лошади). В степной полосе от реки Дунай на западе до верховьев реки Маныч на востоке насчитывается примерно 160 погребений ямной культуры с остатками колесного транспорта (колёс, возов), а также их глиняные модели и остатки рисунков. Древнейшие из находок датируются по калиброванной шкале 32 веком до н. э. (Кульбака В., Качур В., 2000). Четырехколёсные повозки были обнаружены на берегу реки Ялпух на юго-западе Молдавии, у села Маяки на левобережье Нижнего Днестра, у села Софиевка на реке Ингулец, ещё в одном погребении на Ингуле. Остатки двухколесной повозки происходят из ямного погребения кургана Сторожевая могила у города Днепр. Еще одна повозка обнаружена в могильнике Первоконстантиновка у Каховки, а остатки двухколесной повозки  у села Аккермень на Мелитопольщине. По одному колесу найдено в ямном погребении у города Ростова, в погребении кургана 7 могильника Герасимовка I, Шумаево II в Приуралье. В Шумаево ОК II/2 найдено 3 колеса, Изобильном I 3/1 – 4 имитации колёс (Моргунова Н. Л., 2014). Оба колеса двухколёсной деревянной арбы из Сторожевой могилы ямной культуры под городом Днепр (III тысячелетие до н. э.) были сделаны из сплошного куска дерева, рассечённого продольно, с круглыми отверстиями для оси и толстыми ступицами (Третьяков Н. Н., Монгайт А. Л., 1956).

Металлическое сырьё ямники получали на Кавказе.

В рамках ранней версии курганной гипотезы Марии Гимбутас ямная культура связывалась с поздними протоиндоевропейцами. По её мнению, ареал ямной (буджакской) культуры был территорией распространения праиндоевропейского языка в позднеевропейский период, наряду с более ранней среднестоговской культурой. В настоящее время ямная культура связывается с носителями индоиранских языков (Ямная культура, 2017; Арии, 2005, с. 209), что полностью опровергается результатами антропологических исследований и ДНК анализов костных останков из  курганных погребений данной культуры.

Для населения ямной (буджакской) культуры характерны черепа с низким и ортогнатным лицом, низкими орбитами, сильно выступающим носом, сильно наклонным лбом и мощными надбровными дугами. Население культуры в целом не было однородным. У ряда находок выражены резко европеоидные особенности. На севере волго-уральского ареала население могло быть родственным волосовскому и гаринско-борскому, на востоке – терсекско-ботайскому. Также наблюдается сходство с черепами днепро-донецкой и среднестоговской культур. Предположительно носители ямной культуры были потомками пришельцев с запада и местных жителей хвалынской культуры. Носители ямно-полтавкинской культуры отличаются большей долихокефальностью, высоким и узким лицом, чем ранне-ямной (Шишлина Н. И., 2007).

В частности, антропологи отмечают, что часть носителей ямной культуры имела тип «долихокранный узколицый и высоколицый», причем с резкой горизонтальной профилированностью и сильным выступанием носа, аналогичный типу, широко распространённому на Северном Кавказе и в Закавказье (куро-аракская и майкопская культуры) (Алексеева Т. И., Круц С. И., 2002).

Другая часть носителей ямной (буджакской) культуры (а именно оставившее могильники Чограй, Лола-Архара и Кривая Лука) имели резко противоположный тип суббрахикранный, с тенденцией к брахикрании, широколицый и высоколицый, с чётко выраженными европеоидными чертами тип (который ещё сохраняется в Прикаспии), аналогии – краниологическая серия из могильника Джарарат (Алексеева Т. И., Круц С. И., 2002) в Западном Азербайджане (с 1918 г. Республика Армения).

По данным на 2017 год представители ямной (буджакской) культуры имели митохондриальные гаплогруппы H, H15b1, U5, T2, T1, T1a1, U4, K, W, N1a, J, U2, I, X, R0a1. У 11 человек была обнаружены Y-хромосомная гаплогруппа R1b (субклады R1b1a2a2-Z2103 (8), R1b1a2-M269 (1), R1b1a2a-L23* (1) и R1b1a-P297* (1)) и гаплогруппа I2a2-S12195 (данный образец из местонахождения Улан IV в Ростовской области скорее всего относится к западноманычской катакомбной культуре) (Ямная культура, 2017; Haak et al., 2015; Morten E. Allentoft et al., 2015.). Субклада I2a2a1b1b обнаружена у западного ямника из болгарского Медникарово (Iain Mathieson et al., 2017). У образцов из местонахождений Любаша и Ревова выявлены митохондриальные гаплогруппы C4a2 и U5 (Alexey G. Nikitin et al., 2017). Также были обнаружены Y-ДНК гаплогруппы R1a и J (Iain Mathieson et al., 2015).

Такой же генетический расклад гаплогрупп существует у тюркоязычных гагаузов, которые проживают в исторической области Буджак (болг. и укр. Буджак, рум. Bugeac, гаг. Bucak; в пер. с тур. bucak – «угол») на юге Бессарабии, занимающая южную часть междуречья Дуная и Днестра, которая на востоке омывается Чёрным морем. На севере историческая граница Буджака проходила по Верхнему Траянову валу. На его территории расположена Буджакская степь, включает в себя часть дельты Дуная. Ныне это юго-западная часть Одесской области Украины и южные районы Молдавии (Гагаузия, Тараклийский, Каушанский и Штефан-Водский р-ны (Каширин В. 2017; Территориальное.., 2018). Характеризуется пёстрым национальным составом. Один из самых своеобразных регионов современной Украины и Молдавии в языковом, культурном, географическом отношениях.

Современная территория компактного проживания тюркоязычного народа гагаузов (тюр. Gagauzlar) сконцентрирована преимущественно в Бессарабии (юг Молдавии и Одесская область Украины). В небольшом числе проживают также в Болгарии, Греции, Румынии и других странах. Общая численность современных гагаузов – около 250 тысяч человек. В составе Молдавии существует автономное территориальное образование Гагаузия.

История гагаузов до сих пор является предметом спора у историков. Однако, генетические исследования дают полное основание считать этот народ автохтонным населением данного региона и прямыми наследником ямной (буджакской) культуры.

С целью определения генетического положения гагаузов среди других тюркоязычных и сопредельных популяций, был применен метод генетических расстояний по Nei. Информация о частотах генов в сравниваемых группах была извлечена из публикаций (Romualdi et al., 2002; Xiao et al., 2002; Хитринская и соавт., 2003; Comas et al., 2004; Varzari et al., 2007). Полученная матрица попарных генетических сравнений (не представлена) была использована для обобщающей визуализации взаиморасположения популяций методом многомерного шкалирования. Результаты анализа представлены на рисунке 1. Балканские популяции формируют на графике плотный кластер, в то время как среднеазиатские популяции демонстрируют значительный межпопуляционный разброс. Среди среднеазиатских тюркоязычных популяций наибольшую близость по отношению друг к другу обнаруживают казахи и киргизские популяции. Между ними и балканским кластером популяций расположены узбеки. Наиболее обособленное от всех популяций положение занимают уйгуры.

Внутри балканского кластера, который также вмещает турецкие и гагаузские выборки, популяции кластеризуются гармонично, с видимой лингвистической и географической закономерности.

Гагаузы входят в состав балканского кластера, внутри которого прослеживается четкая связь с ямниками (буджакцами).

В 2017-м году этногеномико-историческим проектом «Суюн» были протестированы представители гагаузской фамилии Дудогло (Муратов Б. А., 2017). Ранее этногеномистом А. Варзари уже были исследованы гагаузы (41 человек c села Етулия, 48 людей с Конгаза) (Varzari A., 2009, с. 4), и с учётом тестирования Дудогло с Комрата в 2017-м г. на сегодня в открытых базах известно около 90 гагаузских гаплотипов (Муратов Б. А., 2017). Анализ Y-DNA линий гагаузов проделал также А. А. Клёсов (Клёсов А. А., 2009, с. 69-80, 152-176).

Основные гаплогруппы гагаузов, как и ямников (буджакцев) это R1b (субклады R1b1a2a2-Z2103, R1b1a2-M269, R1b1a2a-L23 и R1b1a-P297), R1a и J2. J2 среди гагаузов, с учётом тестирования фамилии Дудогло около 8% (данные на 2008 год). Исходя из ДНК-тестирования фамилии Дудогло, можно сделать вывод, что предки этого клана – коренное население Балкан.

Данные ДНК-генеалогии косвенно указывают, что носителями гагаузского языка (огузская группа тюркских языков),  с его незначительными кипчакскими элементами были представители субкладов R1b-M269 и R1a-Z93,  характерных для древних тюркоязычных бурджан, печенегов и огузо-кипчаков (Муратов Б. А., 2017).

И так, доминируюшей гаплогруппой у гагаузов, как и у ямников (бурджакцев) являяется R1b, что родняет их с турками, азербайджанцами, туркменами и т. д., которые так же говорят на огузском наречии тюркского языка, и у которых так же доминируют гаплогруппы R1b и R1a.

Бахтияр Тунджай

Литература

Алексеева Т. И., Круц С. И. Глава XV. Древнейшее население Восточной Европы Антропологические типы и время их бытования на территории Восточной Европы // Восточные славяне. Антропология и этническая история. / Под ред. Т. И. Алексеевой. — М.: Научный мир, 2002.

Арии / Вигасин А. А. // Анкилоз — Банка. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005, с. 209. — (Большая российская энциклопедия: [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2)

Иванова С. В. Об истоках формирования Буджакской культуры // Древности Степного Причерноморья и Крыма. Вып. XVI. Запорожье, 2012.

Каширин В. Вступление русских войск в Бессарабию и ликвидация Буджакской татарской орды в начале русско-турецкой войны 1806-1812 гг. – ИА REGNUM. Архивировано 12 марта 2017 г.

Клейн Л. С. Рецензия на: Курганы степной части междуречья Дуная и Днестра. МАСП. Одесса, 1970. Вып. 6 // Советская археология. 1975, № 1, с. 297-304.

Клёсов А. А. Анализ Y-DNA линий гагаузов // Вестник Академии ДНК-генеалогии, Том 2, № 1. 2009 январь, с. 69-80, 152-176.

Кульбака В., Качур В. Індоєвропейські племена епохи палеометалу. – Маріуполь: Рената, 2000. 80 с.

Моргунова Н. Л. Приуральская группа памятников в системе волжско-уральского варианта ямной культурно-исторической области. Оренбург: Издательство ОГПУ, 2014. 348 с.

Муратов Б. А. ДНК-генеалогия гагаузских фамилий // БЭИП «Суюн»; Том. 4. Апрель 2017, № 4 (1, 2).

Территориальное разграничение между МССР И УССР в 1940 году: политологический подход к историческим событиям (Статьи ) eNews, eNews.md. Архивировано 20 мая 2018 года. Проверено 20 мая 2018.

Третьяков Н. Н., Монгайт А. Л. (ред.) Очерки истории СССР, М.: Академия наук СССР, 1956. 633 c.

Хитринская И. Ю., Степанов В. А., Пузырев В. П., Спиридонова М. Г., Воевода М. И. Генетическая дифференциация населения Средней Азии по данным аутосомных маркеров // Генетика. Москва, 2003, Т. 39, № 10.

Шишлина Н. И. Северо-западный Прикаспий в эпоху Бронзы (V-III тысячелетия до н. э.). Монография. М.: ГИМ, 2007. 400 с.

Ямная культура // БРЭ. Т.35. М., 2017.

Alexey G. Nikitin et al. Subdivisions of haplogroups U and C encompass mitochondrial DNA lineages of Eneolithic–Early Bronze Age Kurgan populations of western North Pontic steppe, 2 February 2017.

Comas D., Schmid H., Braeuer S., Flaiz C., Busquets A., Calafell F., Bertranpetit J., Scheil H.-G., Huckenbeck W., Efremovska L., Schmidt H. D. Alu insertion polymorphisms in the Balkans and the origins of the Aromuns // Annals of human genetics. Vol. 68. England, 2004, Pt. 2.

Haak et al. Massive migration from the steppe is a source for Indo-European languages in Europe // bioRixiv, Posted February 10, 2015 (///https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK “013433%22https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%222015HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2202HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2210HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22013433″2015HYPERLINK “013433%22https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%222015HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2202HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2210HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22013433″/HYPERLINK “013433%22https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%222015HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2202HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2210HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22013433″02HYPERLINK “013433%22https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%222015HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2202HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2210HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22013433″/HYPERLINK “013433%22https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%222015HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2202HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2210HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22013433″10HYPERLINK “013433%22https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%222015HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2202HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2210HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22013433″/HYPERLINK “013433%22https://www.biorxiv.org/content/early/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%222015HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2202HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%2210HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22/HYPERLINK%20%22https://www.biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433%22013433″013433).

Iain Mathieson et al. Eight thousand years of natural selection in Europe // bioRixiv, Posted March 14, 2015.

Iain Mathieson et al. The Genomic History Of Southeastern Europe, 2017.

Morten E. Allentoft et al. «Population genomics of Bronze Age Eurasia», 2015.

Romualdi C., Balding D., Nasidze I. S., Risch G., Robichaux M., Sherry S. T., Stoneking M., Batzer M.A., Barbujani G. Patterns of human diversity, within and among continents, inferred from biallelic DNA polymorphisms // Genome research. Vol. 12. United States, 2002, nr. 4.

Xiao F. X., Yang J. F., Cassiman J J., Decorte R. Diversity at eight polymorphic Alu insertion loci in Chinese populations shows evidence for European admixture in an ethnic minority population from northwest China // Human biology. Vol. 74. United States, 2002, nr. 4.

Varzari A. Searching for the Origin of Gagauzes: Inferences from Y-Chromosome Analysis // American Journal of Human Biology, 2009.

Gagauzlara deyni Canavar yortuların en büük hem en maanalı olmasını gösterer o iş, ani o yortular diil bir günnük yortu, ama 6 gün bakılan bir yortu: 3 gün yaalıdan 3 gün da oruçtan (laf Kolada orucu için, ani başlêêr Kasım ayın 28-dä). Canavar yortuları, Kasım ayın (noyabri) 25-dä çekedip, bu ayın 30-da da biterlär. Eskidän kimi insannar Canavar yortularını aftaylan bakarmışlar, zerä bu yortuları “bakêrlar Canavarlara, hayvannarı yabanılardan korumaa deyni”.

Yortunın bukadar gün bakılması gösterer onu, ani evellär gagauzlar, hayvancı oldukları için, yaşamaları da, aaçlıktan ölmemeleri da ev hayvannarın saalıına baalıymış. Belliki, hayvannarın da en büük duşmanıymış canavarlar. Onuştan Canavarlara bukadar saygı gösterilirmiş hem büük maana verilirmiş.

Ama gagauzlarda Canavar yortuların bakılması hem sayılması başka bir sebeplän da ilgili: Gagauzların (Oguzların[4]) peydalanmasını annadan legen­daylan. Te o legenda: “Varmış bir halk. Pek akkılıymış hem pek çalışkanmış. Hayvancılıı da, zanaatları da becerärmiş. Kaavi bir halkmış. Komuşularınnan da barışta yaşarmış, kavga etmäzmiş.

Ama gel-git vakıt, ansızdan gelmiş onun üstüna bir duşman ordusu. Büük bir cenk başlamış. Gecä-gündüz düüş gidärmiş. Oklar tolu gibi yaayarmış. Süngülär çivi gibi kırılarmış. Kılıçları etiştirämärmişlär bilemää. Alçak­larda kan gölleri pihtilenärmiş. Köşä-bucak ölü askerlän doluymuş. Yavaş-yavaş duşman ensemää başlamış. Hiç birini esir almaa istämemiş. Büüyünü-küçüünü kıymış.

Salt bir çocuk kurtulmuş. O çocuu da, ayaklarını hem kollarını kesip, duşmannar bir ulu daa içinä atmışlar. Pek canabet duşmanmışlar onnar.

Hep ozaman daa içindä, uluyup, gezärmiş bir dişi Canavar. O uluyarmış, zerä hep o duşmannar kıymışlar onun yavrularını. Gezä-gezä razgelmiş bu Canavar çocuun üstünä. Sürüyer çocuu bir zapa, saklı erä. Başlêêr bakmaa onu kendi yavrusu gibi. Besleer hem büüder çocuu.

Geçer yıllar. Çocuk büüyer. Başlêêr o Yabanının yardımınnan daa kenarına çıkmaa, dolayları siiretmää. İnsannarı gördüünän, Canavar çekärmiş olanı daa içinä.

Ama bir günü, Yabanı ava çıktıı zaman, olan, tukurlana-tukurlana, daa kenarına yalnız çıkêr. Görerlär onu duşmannar. Da, bir ok atıp, öldürerlär onu.

Yabanı, avdan döndüünän başlêêr aaramaa olanı. Bulêr onu ölü. Kahırdan çekeder ulumaa. Bu ulumaktan duşmannar titremää başlêêr. Korkudan kaçêrlar bu topraklardan.

Geçer bir parça vakıt da duudurêr Canavar oniki uşak: onbir çocuk bir da kızçaaz. Büüdüynän, çıkêrlar onnar daadan kırlara. Kurêrlar bir senselä, da koyêrlar ona ad – OGUZ. Kendi bayraklarına da Canavar kafasını altın şiritlän dikmişlär”[5].

Bekim bu legenda beterinä da Canavar yortularında diil lääzım kullanmaa kesän, delän, deşän, yaran, saplayan (makaz, buçak, nacak, diiren, tırpan h.b.) gibi tertipleri. Ama, binnärlän yıl geçtiktän sora, açan Canavar yortusunun aslı sebepi unudulmuş, bu yortuyu hayvancılık adetlerinä iliştirmişlär.

Canavar yortuları hatalı sayılêr, onuştan bu yortularda kimi maasuz işlär yapıl­mêêr. Karı işlerindä ne yapaa işlener, ne yorgan doldurulêr, ne düzendä dokunêr, ne ruba dikiler. Bıçak kullanmamaa deyni ekmekleri hem başka kesilecek imek­leri ilerdän kesärmişlär. Ev makazlarını hem koyun kırkmaa makazlarını baalar­dılar iplän yada tasmaylan – “yabanıların aazları gerilmesin (açılmasın) deyni”.

Bundan kaarä karılar o günnerdä sobanın aazını suvarmışlar – “canavarın gözle­rini hem aazını suvamaa deyni”. Ozaman turşu da kurulmêêr, “zerä laanalar da, turşular da uzanaceklar nicä liga hem kokmaa başlayaceklar”.

Adamnar aul işlerini yapmêêrlar: odun yaarmêêrlar, yonmêêrlar, bıçakları hem başka avadınnıkları bilämeerlär hem düümeerlär.

Canavar yortularında bişey yapılmaardı – “onu bakardılar, nicä büün Paskelleyi bakêrlar!”

Canavar yortuları bakılêr insannara da zarar olmasın deyni: taa çok adam kulluuna, sora da karı kulluuna. Adamnara hem çocuklara taa çok bakılêr, zerä evellär evin dirää adammış, bütün kır işleri, hayvancılık hem ayleyi bakmaa üklär adamnarın omuzlarındaymış. Adamnarlan bişey olarsaydı – aylä batarmış. Onuştan karı kulluu için Canavar yortularında sade bir-iki gün karı işi yapılmarmış, ama adam kulluu için bir aftaya kadar karı işi yapılmarmış: ruba, gölmek dikilmäärmiş, don, kuşak hem sargı dokunmaarmış. Kimi aylelerdä bu karı ilerinä zapalar aftaylan sürtärmiş.

Gagauzlar inanêrlar, ani bu yortularda yapılan rubalara giimni insanın üstünä, mutlaka, yabanı abanacek. O abanmaktan kurtulmak için insan lääzım soyunsun, da rubaları canavara atsın. Ozaman, canavar rubaları paralayıncak, insan etiştirecek, kaçıp, kurtulmaa. Hep bölä lääzım yapmaa yorgançiylän da, herliim kundakta uşak ona sarılısaydı da kırda canavarlara uurlarsan: “Bir karı doldurêr yorgançi uşaa Canavar yortusunda. Karı baurçuluykaymış, ama evli Kongazda. Bir pazar günü deer kocasına: “Ha, yollancez Baurçuya!” Çeke­derlar gitmää Baurçuya, etişerlar bayır tepesinä. Baksalar nelärsa geler. Karı därmiş: “Ya bak, be, iki köpek geler, yuvarlanarak!” “Mari, onnar diil köpek, mari! Onnar yabanı. Yabanı örümeer, o geler yuvarlanarak. Naşêy siz yaptınız Canavar yortusunda, mari?” “Bişey, te bu yorgançiyi doldurdum“. Alêr o uşaktan yorgançiyi, da sıbıdêr, da gederlar ileri. Gelmişlär yabanılar, alêrlar o yorgançiyi, da paralêêrlar. Yapmışlar buka-buka! Ozaman, o vakıt Canavar yortularında bişey yapılmazmış, bakarmışlar nicä Paskelleyi!”

İnanılêr, ani herliim Canavar yortuları bakılmadısalar hem o günnerdä karı­lar hem adamnar iş yaptısalar, ozaman, kıra sürmää çıktıynan, yabanılar bey­girlerin şkembelerini deşeceklär hem, kırdan küü içinä gelip, bulaceklar o evi, neredä Canavar yortuları bakılmadı, da paralayaceklar küçük hem da büük baş hayvannarı: “İlkyaz açıldıynan dädunnar giderlar kıra öküzlärlän, beygirlär­län. Çırak var. Puluk iki demirli[6]. Biri tutêr puluu, biri eder öküzleri, biri da bey­girleri. İki demirli puluu çekämeer iki beygir, iki da öküz koşêrlar. Beygirlär pek duyarmış yabanı kokusunu hem korkarmışlar ondan. Öküz sa yabanının koku­sunu duymêêr hem ondan kormêêr. O tarlada bizim alçak. Giderlar, bir kerä dönerlar, iki kerä dönerlar. Açan giderlar üçüncülää, etiştiynän alçaa, beygir­lär gitmeer. Därmiş baçi: “Tätü bo, lääzım olsun burda yakın yabanı!” “Eh, var yabanı!” Açan geçerlar alçaa, beygirlär – nekadar gidäbilärsa! Dönerlär geeri – genä hep ölä! Açan baksalar – üç yabanı! Açan gelerlär – beygirlär dikinä kalkêrlar. Alêrlar, koyêrlar puluu, borna, sürgüyü[7] taligaya. A yabanılar artık çıkmışlar alçaktan, çalılıktan buyanı. Beygirleri koşêrlar, da evä! Aaz mı, çok mu gitmişlär, gelmiş o yabanıların üçü da, nerdä taligaymış ye, orasını toz-duman eşerlar. Hem uluyêrlar, hem eşerlar orasını.

Açan etişerlar evä, mamu yaparmış imää, babu da açmış tokadı: “Ne, be?! Ne bu vakıt geldiniz?” “Sus, mari! Biz neyä donandık büün! Şükür et Allaha, ani biz kurtulduk!” “Naşêy oldu?” Därmiş dädu: “Açan bän sizä söledim, ani Canavar yortusunda yapmaasınız iş! Siz ne yaptınız? Bizä çorap ördünüz! Yabanılar aklında tuttu, da üstümüzä geldilär, da bizi kooladılar kırdan. Te onun için karılar da, adamnar da diil lääzım Canavar yortularında iş yapsınnar!”

Taa inanılêr, ani Canavar yortularında adamnar ev işlerini yaptısalar, yada örtüyü düzdüsalar, “yabanı gelecek, ta örtünün sazlarını yolacek” yada yapılan işi paralayacek: “O vakıt vardı çok yabanı. Canavar yortularında bişey yapıl­mêêr. Bizimkilär Canavar yortularında yapêrlar bir ahır. Ozaman hayvan­nara, öküzlerä yapardılar ahır. A babu çıkêr da därmiş: “Näbêrsınız siz, be?! Dursanız ye aylak, be! Siz yapêrsınız ahırı, bizä baarêrsınız iş yapmayalım! Brakın o ahırı, be!” Alêrlar, da yapêrlar o ahırı. Da koyêrlar onu iki ambar arasına. Vardı bir ambar büük, bir da küçük vardı.

Avşam olêr. Oturêrlar ekmek imää. O vakıt hepsindä köpek var. Köpeklär – saklı erdä. Avşam oldu, ekmek idilär – köpekleri salveridilär. Oturduunan ekmek imää, köpek salêr. Mamu da kenarda oturmuş, patın kenarında. Dädu därmiş: “Gelin mari, ya çık ta bak kimä salêr o köpek, mari. O boşa salmêêr!” Açan mamu çıkêr, da bakêr sokaa – yok kimsey. Açan bakêr ambarın yanına – yalabêêr iki göz, nicä batariya! O yabanı – pek yalabarmış onun gözleri. A köpek paralêr ortalıı. Däduylan babu da ikisi baarışêrlar içerdä. Babu därmiş: “Yaptınız ahır Canavar yortusunda!” Açan dädu çıkêr, da bakêr, dooru da babu söleer – iki yabanı geler, da alêrlar o ahırı, yapêrlar tiftik-tiftik. Daadêrlar. Koparêrlar, da giderlar. Açan sabaa olêr, bakêrlar – hepsini koparmış yabanılar. “Yaptın mı ahırı? Bän açan söledim sizä! Baarêrsınız biz iş yapmaylım, kendiniz sa ne yaptınız?!” – därmiş babu. Onuştan Canavar yortularında bişey yapılmêêr – oturacan iicän, yatacan dinnenecän, gicän lafa duracan. O vakıt öläymiş!”

Evel gagauzlarda canavara “kurt” deyärdilär. Bu lafın “canavar” lafından taa aar hem korkucu maanası var. Şindi bu laf sade betvalarda (“Kurtlar kafanı işin!”, “Kurtlar isin seni!”) kaldı. Sayılêr, ani bundan betva taa aar hem çarpıcı tutulêr. Eminnerdä sa (“Canavar ursun!”) kullanılêr taa yımışak laf – “canavar”.

Gagauzların Сanavara okadar büük saygıları var hem ondan okadar korkar­mışlar, ani üzlärcä yıl “kurt” lafını seslän kullanmaa korkarmışlar – “canavar işitmesin hem gelmesin deyni”. Hep bu sebeplän, canavar için laf gidärkana, insannar, taa sık karılar, fisirdemeyä geçärmişlär. Yıllarlan “kurt” lafı zapa altına alınmış. Onuştan bu lafın erinä başlamışlar kullanmaa “canavar”, “yabanı”, “boz bey”, “boz kumi”, “aaz kitlenecää” gibi lafları.

Lääzım urgulamaa, ani gagauzlarda “Canavar yortuların” bakılması, Cana­vara bukadar saygı gösterilmesi, gagauz Milli Bayraanda Canavar kafasının olması hem Gagauzların (Oguzların) peydalanmasınnan ilgili hem Canavara baalı legandanın var olması, gösterer onu, ani onnar gagauzların HALİZ MİLLİ ADETLERİ. Onnar diil “Balkan-Tuna bölgesinin hem bütün Balkan adeti”[8], nicä yannış sayêrlar kimi aaraştırmacılar, bununnan koparıp gagauz­ları onnarın HALİZ KÖKLERİNDÄN – kardaş türk dünnäsı halkların yortu­larından, adetlerindän hem sıralarından.

Akademik Todur ZANET