“5. Halklararası Balkannarda Türkçä Üüredicilik hem Türkologiya Simpoziumu” kendi çalışma alannarına topladı 14 devlettän türkologları, bilim insannarını hem pedagogları, ani çalışêrlar Balkannarda türkçenin üüredilmesi hem türkologiyanın genişledilmesi uurunda.

Simpoziumun açılış programasına katıldılar Dışişleri Bakan yardımcısı hem Türkiye Maarif Vakfı bakım Sovetinin azası Hacı Ali ÖZEL, Türkiye Maarif Vakfı Başkanı Mahmut M. ÖZDİL, Poyraz Makedoniya Devlet Bakanı Zülfikar ZEYNULLAH, Poyraz Makedoniya üüredicilik hem bilim Bakan yardımcısı Driton SULEJMANİ, Halklararası Balkan Üniversitetın rektoru Prof. Dr. Mehmet BULUT, çok sayıda bilim insannarı hem buyur edilän musaafirlär.

Simpoziumda iki panel düzennendi: “Balkannarda sözlü kultura” hem “Balkannarda türkologiya çalışmaları”. Bundan kaarä Sipoziumun 5 oturumunda katılımcılar iki gündä kendi dokladlarını okudular.

Gagauziyadan “5. Halklararası Balkannarda Türkçä Üüredicilik hem Türkologiya Simpoziumu” iki dokladladlan katıldı Akademik Todur ZANET, angısı oturumnarın birisindä “Balkan kulturasının bir kısımı olan gagauz folklorunun Köroglu Destanın elementları” dokladını okudu hem, “Balkannarda türkologiya çalışmaları” panelinä dä nasaatçı olarak, “Balkannarda halk literaturası folklorunda iş birlii hem kaynaşma” temasında söz tuttu.

Ayırıca, gagauzları hem gagauzların folkorunu, dünnesini hem söz zenginniklerini göstermää deyni, Akademik Todur ZANET baaşladı Simpoziumu düzenneyän Türkiyenin “Maarif Vakfı”na kendi bilim hem türkologiya uurunda yaratmalarını – gagauz kulturasının altın fonduları olan 6 tomnuk ențiklopediyalı hem büünkü günädän benzerisi olmayan “Büük gagauzça-rusça sözlük” takımını hem “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” adlı 3 bilim kiyadını.

Simpoziumun sonunda katılımcılara deyni kultura gezisi yapıldı, taa osmannı vakıdında düzülän eski cämilä gösterildi hem Konyadan gelän artistlerin konțerti gösterildi.

«Депортация 6–7 июля 1949 г. в населённых пунктах МССР с преобладающим гагаузским населением» kiyadında toplu dokumental materiallar, patretlär hem dokumentlar, kaldırılan insannarın annatmaları, ani annadêrlar gagauz halkının, 1946-1947 yılların aaçlıından sora, en kara sayfalarından birisi olan – Sibirä kaldırmaları için.

Buluşmda, milli varlıın hem ruh zenginniin korumasınnan ilgili üüredicilik, kultura hem literatura uurunda derindän bir fikir paylaşması oldu.

Pek paalı o, ani Todur ZANET baaşladı Komrat Devlet Universitetına eni çıkan kiyatlarını hem “Ana Sözü” gazetasının taazä sayılarını. Hepsi bu zenginniklär universitetımızın kiyatlar fondunun payı olaceklar hem studetlarımıza, üüredicilerimizä hem dä aaraştırmacılarımıza kullanmak için açık olaceklar.

Komrat Devlet Universitetına şükür eder Todur ZANETä kulturamızın, üürediciliimizin ilerlemesindä hem literatura varlıın korunmasında zaametleri için.

https://www.facebook.com/share/p/1LPrhh9Lew/

“III-cü Makom incäzanaatında Halklararası Forumu”n açılışını yaptı Uzbekistan Respublikasının Prezidentı Şavkat MİRZİÖEV. Nedän sora söz aldılar UNESCO hem İSESCO temsilcileri. Festivalin tantanalı açılışı ilerledi büük hem gözäl bir konțertlan hem başarıldı şaşılacek feyerverklän.

“III-cü Makom incäzanaatında Halklararası Forumu” çerçevesindä Namanganda yapıldı “Dou makamatın eni tendențiyaları: adetlerin hem inovațiyaların uygunnuu” bilim-praktika konferențiyası. Bu konferențiyada pay alan hem doklad okuyan Amerika, Avstriya, Azerbaycan, Belarusiya, Bosniya-Gerțegovina, Bulgariya, Büük Britaniya, Franțiya, Golandiya, İndiya, İran, Kanada, Kazahstan, Latviya, Litva, Malaziya, Mongoliya, Nepal, Pakistan, Rusiya, Şvețiya, Tadjikistan, Turkmenistan, Türkiye, Uzbekistan, Üülen Koreya hem Vengriya devletlerindän bilim adamnarın arasında, Moldovayı hem gagauzları temsil ederäk, burada kendi dokladını “Gagauz folklorunda “Makáma” literatura janrasının örnää olan şalvir hem dolandırıcı Kösenin obrazı” okudu Akademik Todur ZANET.

Bundan kaarä Akademik Todur ZANET baaşladı bu konferențiyayı hazırlayan Yunus Racabi adına milli muzıka zanaatı institutun rektoruna İldar ŞERMANOVA kendi tarafından hazırlanan hem TİKA yardımınnan tiparlanan 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” takımını.

Forum zamanı unudulmadı kultura programası da. Ona görä ekskusiyalar yapıldı “Evelki Axsikent kasabası” gök altında açık muzeyä, Sırdarya derisinin kenarına hem Namanganın “Zahiriddin Muhammad Bodur başçası”na (“Güllük parkı”), neredä taman geçmişti Halklararası çiçek festivali.

“III-cü Makom incäzanaatında Halklararası Forumu” başarıldı büük bir kapanışlan, neredä pay aldı Uzbekistan Respublikasının kultura ministerliin ministrusu Ozodbek NAZARBEKOV. Kapanışta Makom incäzanaatında ustalıını gösterän hem ödül kazanannar kutlanıldı.

“XIII-cü Türk Dünnäsı aaraştırmaları Simpoziumu”n sırası, “Kökümüz bir, Türküz!” TÜDAS 2026 Halklararası Festivali” adınnan, olêr Kirez ayın 18-dä Komrat Kultura Evindä.

Hep Simpozium çerçevesindä Kirez ayın 19-da da “Türkçeylän var olmak: Mihail ÇAKİR hem Gagauz türklerinin kimnik savaşı” başlıklı bir panel düzennenecek.

“Moldova Respublikasının çokdilli ortamında gagauz dilini korumak, ilerletmäk hem geliştirmäk” Halklararası Konferențiyanın açılışından öncä, ona katılan hem onda pay alan musaafirlär, bilim hem cümne insannarı, ekspertlär, üüredicilär, aaraştırmacılar, devlet hem halklararası kuruluşların temsilcileri, diplomatalar, dil hem kultura zenginniin ilerlemesindä çalışan insannar, halklararası ekspertlär tanıştılar burada kurulan hem gagauz aydınnacılarını annadan sergiylän hem siirettilär gagauzlar hem gagauzluk için bir kino.

Vakıt geldiinän, açtı hem götürdü Halklararası Konferenţiyasının ofițial açılışını Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin zaametçisi İvan DUMİNİKA. Ofițial açılış başladı anılmış türkücüykamızın Olga PAÇİnin Gagauziya için türküsünnän hem bir gagauz halk oyununnan, angısını oynadılar körpä gagauz artistleri.

Ofițial açılışta selemnemä laflarınnan insannara danıştılar: Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin ministrusu Dan PERÇUN, Moldova Respublikasının Prezidentı Maya SANDU, Moldova Respublikasında Türkiye Kişinöv Bütün etkili Büükelçisi Uygar Mustafa SERTEL, Moldova Respublikasında Şveţiyanın Bütün etkili Büükelçisi Petra LÄRKE, Kişinövda Evropa Soveti ofisinin Bașı Falk LANGE, OBSEnin Milli azınnıklar işlerindä Baş komisarı Kristofe KAMP (onlain katıldı), Moldova Respublikasının UNESCO işlerindä Milli komisiyanın Baş sekretari Serciu MUSTEAŢȆ, CMI – Martti Ahtisaari Barış Fondun menecerı Nataliya CANCGAVA hem Komrat Devlet Universitetın rektoru Sergey ZAHARİYA.

Konferenţiya ilerledi “Gagauziyada gagauz dilinin durumu için soruşturmak çıkışların tanıtımı” açıklamasınnan, angısını yaptı Gagauziya Mariya Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezin direktoru İrina KONSTANTİNOVA.

Bu Halklararası Konferenţiyada iki dartışma paneli da yapıldı.

Bakmadaan ona, ani gagauzlar azınnık diil, birinci dartışma panelindä, angısının moderatoru oldu İrina KONSTANTİNOVA, azınnıkların dilleri için lafedildi. Bu konuylan ilgili olan “Üürdiciliktä azınnıkların dilini ilerletmäk hem kullanmak” dartışma panelindä pay aldılar hem dokladlarını okudular:

Korina LUNGU, Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin Genel üüredicilik bölümün Başı: “Gagauz dili hem literaturası disţiplinasına kurikulum: adetlär hem eniliklär”;

Nadejda KOÇANCI, Aydar küüyün Födor Angeli adına gimnaziya Cümne Kuruluşun direktoru, üüsek didaktika uurunda gagauz dilindä hem literaturasında üürediciyka: “Gagauz dilindä üüredicilik: politikalar, zorluklar, perspektivalar”;

Sergey ZAHARİYA, Komrat Devlet Universitetın rektoru: “Üüredicilerin profesional uurda hazırlanılması – gagauz dilinin gelişmesinin temelidir”;

Matias ŞTUFLESSER, İtaliyanın Üülen Tirol Avtonomiya bölgesinin Ladin üüredicilik hem kultura departamentının direktoru: “Üç dildä hem yabancı dilerdä üüredicilik sistemasının kurulması: üçdilli ladin üüredicilik sistemasını ilerletmäk görgüsü”;

Şavket UMAROV, Uygur şkolalar asoţiaţiyanın başı, Kazahstan halkın asambleyası azası, Almatı, Kazahstan Respublikası: “Kazahstan Respublikasında uygur dilinä yardım sistemasının payı olan çokdilli üüredicilik modeli” (onlain katıldı);

Bu panelin soruşlar hem dartışmalar payında pay aldı hem selemnamaylan nasaat etti Akademik Todur ZANET.

İkinci dartışma panelin “Dil hem kultura kimniin korunması – en ii praktikalar hem zorluklar” moderatoru oldu Moldova üüredicilik hem aaraştırma ministerliin gagauz dili uurunda zametçiykası Yuliya BELANCİUC hem o paneldä pay aldılar hem dä dokladlarını okudular:

Anna POMETKO, Gagauziyanın Kultura upravleniyasının İncäzanaata hem halk yaratmalarında yardımcılık bölümün Başı: “Dil hem kultura kimniinin korunmasında ana gagauz dilin rolü”;

İrina KONSTANTİNOVA, Gagauziya Mariya Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezin direktoru: “Țifralı hem innovația tehnologiyaların zamanında gagauz dilinin korunması, dirilmesi hem geliştirilmesi”;

Měto NOWAK, aaraştırmacı, Cottbus/Chóśebuz Sorblar institutu, Germaniya: “Dil plannamasının sinergiyası: Aşaakı luțiya dilinin korunmasında (Brandenburg, Germaniya) devlet hem cümne ortaklıı”.

Taa bir dokladı “Azınnıklar dillerin yardımnamasında halklararası standartlar hem devletlär praktikası” lääzımdı yapsın CMI – Martti Ahtisaari Barış Fondun juridikada baş nasaatçıykası Zdenka MACHNYIKOVA, ama Canabisi hastalandıı için bu Konferențiyaya katılamadı.

Bütün konferențiyanın baş uurunu var nicä açıklamaa Gagauziyanın Kultura upravleniyasının İncäzanaata hem halk yaratmalarında yardımcılık bölümün Başı Anna POMETKOnun bir fikirinnän: “Halkımızın dili – gagauz dili. Bu dil – bizim ana dilimiz. O bizä en paalı, çünkü bu dildä dädularımız, malilerimiz, analarımız hem bobalarımız, kardaşlarımız hem kakularımız lafederlär. Bizim borcumuz – onu korumaa, ona yardım etmää, onu ilerletmää, kaldırmaa taa üüsek uura. Bir halkın gözellii çekiler onun istoriyasından, dilindän, angısında o lafeder, kulturasından, binnärcä yıllardan gelän hem evlatboyundan evlatboyuna geçän adetlerindän hem sıralarından”.

Konferențiyanın çıkışlarının hem tekliflerinin kabledilmesindän sora o kapandı.

Eridir urgulamaa, ani bu Halklararası Konferențiya pay aldılar Türkiye Kişinev Büükelçiliin diplomatları hem Türkiye Komrat Başkonsulu Eda GÜÇ.

Konferențiya dört dildä geçti hem o dillerdän çevirmeklär yapıldı.

Patretlär: “Ana Sözü” hem Gagauzia Dialogue facebook sayfasından

Bu işin ana sırası geçti Komradın “Şan Aleyası”nda, neredä Mihail ÇAKİRin anması için kurulu bir uydurma taş da hepsi o taşın dolayında toplandılar, popazlar liturgiya yaptılar, öndercilär gözäl laflar söledilär hem o taşa çiçek koydular.

Sora da, bu 165 yıl yıldönümünü bakmak sırası ilerledi Gagauziyanın Mariya MARUNEVİÇ adına bilim-aaraştırma Merkezindä yapılan bir tombarlak masaylan – “Mihail ÇAKİR – inan hem aydınnatmak temeli, epohalar hem kulturalar arası köprü / Михаил Чакир – опора веры и просветительства, мост между эпохами и культурами”.

Tomparlak masada pay aldılar bilim insannarı, popazlar, üüredicilär.

Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİRin duuma gününün 165 yıl yıldönümünü bakılan bu tantanalı hem yortulu sıralarda bukadar insan pay aldı da hiç birisini aklısı ermedi o BÜÜK GÜNDÄ Mihail ÇAKİRin mezarına barliim birisini yollamaa da o mezara makarki bir dalcaaz çiçek koymaa. Bölä sä Mihail ÇAKİRin mezarı erinä bir uydurma taşa çiçek koydular. Ne bu? Saygısızlık mı, osaydı saygısızlık saygı mı? Yazık.

Akademik Todur ZANET

Patretlär: “AS” hem gbm facebook sayfasından

Hepsini sesledim. Pek gözäl. Ama burada bir kuşkulu iş var: uşaa, teknedä yıkarkan, suylan bilä atmayalım!

Gözäl lafedersiniz, gözäl söleersiniz, ama siz esaba alêrsınız sade 6 türk respublikasının türkçä dillerini. Bizim türkçä dilimiz diil salt 6 respublikada. Türkçä dediimiz zaman – bu, avtomat olarak, Türkiye türkçesi dili diil. Bu – Balkannardan Sibirä kadar kardaş türkçä dillerin büük bir aylesidir! Bu ayledä 40-tan zeedä türkçä dil var! Türkçä dedik mi – bu Türkiye türkçesi dä, Azerbaycan türkçesi dä, Kazakistan türkçesi dä, gagauz tükçesi dä, çuvaş türkçesi dä, tatar türkçesi dä, yakut (saha) türkçesi dä h.t.b. Bu bir.

İkinci: LEHÇE (dialekt – nışan T.Z.) lafını kesin kabletmeerim. Bizim dilimiz Türkiye türkçenin dialektı diil! O kendisi türkçä bir dil!

Siz lehçe dediiniz zaman, gagauzları, çuvaşları, yakutları, tatarları h.t.b. – hepsimizi atêrsınız. Bunu bän kabletmeerim! Ne üzerä! Te bakın, “Ana Sözü” gazetası – 1988-ci yılda çıkmaa başladı. 14 avgust 1988 ylında ilk sayısı çıktı, kirilițada, Sovet vakıdında. Gelän nomerdän beeri, bän koydum latin alfavitını gazetaya da başladım üüretmää okuycularımızı latinițaya. Başlıklardan başladım.

Onnarlan işlärkenä Türkiye türkçesini izledim. Şaştım: Türkiye türkçesindä bizim haliz türk laflarını diiştirmişlär arab, pers, franțuz laflarınnan, da haliz türk laflarına deerlär arhaizma. Neçin benim türk lafıma siz deyeceniz “arhaizma”? Da sora da siz deersiniz, ani bizim dilimiz lehçeymiş.

Bakın, bu gagauzça kiyatları maasuz getirdim burayı. Bu benim 2024-tä Türkiye kultura ministerlii TİKA proektı olarak, 6 tom, içinä 56 bin laf alan, ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük”. İçindä bütün gagauz söleyişleri, bulmacalar, literaturadan örneklär, adetlär, sıralar, okumaklar h.b. verldi.

Bu Sözlük çıktıı gün, Türk Dili Kurumundan, sizä “bilgi” verän “dostlar”dan, ani gelip aldılar bizim kiyatları da gagauzça bilmeerlär, biri aaradı da hemen dedi: “Bana senin sözlüünü ver, çünkü bän gagauzça-türkçä sözlük yapêrım”. Gelin, benimcä gezin benim küülerimi, aaraştırın, 80, 90, 100 yaşında yaşlılarlan lafedin da haliz gagauz laflarını bulun. Türkçeyi bulun.

Bakın: bu Sözlük 56 bin laf. Bu da – 3 tom bilim kiyatları. Hepsi tomnar 4 dilli: gagauzça, angliyca, romınca, rusça. Birincisi – gagauz masalları. Bu masalları küülerdä buldum. En küçük küülerdä en gözäl masalları buldum. İkincisi – gagauz türküleri, maanileri, söleyişleri, bulmacıları. Üçüncüsü – gagauz yortuları, adetleri, sıraları. Bu proektı Kasım 2016 yılı hiçtän başlatım. “Sıfır” lafını kullanmêêrım, azetmeerim “sıfır” lafından. Gagauzça, türkçä “hiç” lafı var, “hiçtän” var. Nicä dedim, Kasım 2016 yılı hiçtän başlattım da bir yıldan sora, 2017 yılın Kasımı 3 tom yaratmaları insannarın önünä koydum. Bir yılın içindä!

Ne iş için bunu söleerim? Herliim bölä lafedärsäk, te o komisiyaya bunu koyalım, öbürünä – şunu, iş örümäz. Lääzım almaa da yapmaa! Ama yapmamaa 6 dillän, bütün türkçä dillerinnän yapmaa, lehçelerinnän diil.

Buradan Kirgiziyadan sayın Yazıcılar Birlii başkanı lafetti. Bän ona bişey sölemää isteerim. Bän yollamıştım dokladımı burayı. Sansın Göktä Boba bana dedi, ani “konuyu al latinițayı!”

Bakın: gagauz dilini latinițaya çevirmää 1988-ci yılda başlattım. 1992-dä geldim Gagauziyanın başkasabasına Komrata gagauz dili üüredicilerin önündä annatmaa, ani lääzım latinițaya geçmää. Bana güüsümä, sizä Türkiyeyä gelän ozamankı gagauz liderleri “Kalaşnikov” avtomadını dayadılar. Tetii açtılar. Bunun yazısı var, bunun dokumentları var. Dedilär: “Git buradan! Bizä latinița diil lääzım! Sän bizi ne Türkiyeyä çekersin?!” Onnar Türkiyeyä geldiinän kendilerinä türk därdilär, ama kafaları – rus kafasıydı.

Şindi Gagauziyada kuruldu bir merkez – bilim merkezi: gagauz kulturasına karşı işleer. Deer ki: Hederlez bu gagauzların diil, Canavar yortuları – uydurma bir iş, Kasım – uydurma, biz rusçayı bakalım.

Ne iş için bunu söleerim?

Ozaman, 1988-ci yılda, benim arkamda bişey yok. Bişey! Sade bir gazeta. Ama 1993-tä bän şansora bu gazetayı bütünnä latinițaylan çıkardım. Sovet vakıdında başladım, 1993-tä latinițada çıkardım. Ondan sora Moldova Parlamentı, ofițial olarak, kabletti gagauz yazısına latinițayı hem eni orfografiyayı.

Herkeziniz, burada olannar, bütün türk dünnäsından, ilkin kendi canınıza sorun: “İsteersiniz mi latinițaya, istämeersiniz mi?” Bu soruşa olumnu cuvabı verdik mi, kalanı örüyecek. Zor olacek. Bu vakıtta “Kalaşnikov”u dayamayaceklar, ama gidecez ileri.

Herliim bu soruşa cuvapsa, ani “istämeeriz” da çekeeriz, af edäsiniz, “tekenin sakalını”, ozaman biz bu toplantıları boşuna yapêrız. Hiç vakıdımızı kaybetmeyelim.

Hem bitki. Bän buluştum sizin, Türk Akademiyasının, başkanınızlan sayın Prof. Dr. Şahin MUSTAFAYEVlan, konuştuk biz bunu, bir üç ay geeri. Söledim, ani siz, Türk Akademiyası olarak, gözäl iş yapêrsınız, ama siz alınmêêrsınız türk dilini türkleştirmää. Siz türk dilinä arapçayı sokêrsınız, farsçayı sokêrsınız, franțuzçayı, angliycayı. Termin sözlüklerini siz yapmışınız. Gagauzçadan termin sözlerini kim sizä verdi? Gagauzçayı bilmeyennär mi? Örnek olarak, çıkêr adam da deer: “Gagauz dilindä 150 botanika termini var”. Bu 6 tomnuk ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” içindä 1472 botanika termini var.

Gagauziyada çıkarêrlar termin sözlüü. Alêrlar Türkiye türkçesindän. Şindi medițina terminnerini çıkardılar. Almışlar Türkiye türkçesindän, kopiya yapmışlar hem gagauz termin sözlüünä koymuşlar. Bana ne lääzım Türkiye türkçesindän medițina terminneri, açan burada, Sözlüktä, 800 taanä gagauz türkçesindä medițina terminı var. Onnar arhaizmaymış. Diil! Herlicäm halk arasında kullanılırsa “sıtma” – o “sıtmadır”, ama ngliycanın “maläriya”sı diildir. Diil lääzım çıkarmaa başka.

O üzerä pek yalvarêrım: “Cuvap ederiz, lääzım mı ortak alfavit, diil lääzım mı?”

Ortak alfavita etişmää deyni lääzım olsun latinița yolu herbir türk respublikalarında. Ondan sora da kaynaşmaa, pişirmää “eti” gözäl, çii kalmasın. Kemikleri atmayalım! Nekadar çok kemik var, okadar taa gözäl manca olêr. Manca gagauz dilindä “ana imäk” demäk.

Ortak alfavit kurularkan bana da sordular. Bän dedim: “Siz bilersiniz, ani gagauz dilindä iki ek bukva var: iki noktalı a – “ä” hem şapkalı e – “ê” var. “Ä” bukvasını ortak alvavita kablettilär, koyuldu. Ama “Ê” bukavasını kabletmedilär. Örnek: bakêr, kaçêr, suvazlêêr. Herliim biz atarsaydık bu sesi, bu bukvayı, gagauz dilin özelliindän bişey kalmêêr.

Onun için buna lääzım pek kuşku bakmaa! Buna saygıylan bakmaa!

Bundan “ağabilik” istämeerim, çünkü Türkiyedän sözdä “bilim doktorları” gelerlär Gagauziyaya da bizä savaşêrlar “ağabilik” yapmaa. Sora aarştırêrsın da çıkêr bilmäm ne universitetın bilmäm neyin doktorluk tezini yazêr – adamın türkçedän haberi yok.

“Ağabilik” diil lääzm! Hepsimiz eşitiz! İş yaparsak, iş yapalım!

Benim raametli bobam herkerä deyärdi ölä: “Todi, ya bir işi iş gibi yapacan, ya da hiç tutunma!”

Hadiyin tutunalım da iş yapalım.

Hem taa bir iş. Burada hazırlanan yazıda bizä, Türkiyedä yaşamayan türk halklarına azınnık dersiniz. “Azınnık” – bu bir politika terminı. Onu ortak alfavit hem dil konusunda hiç kabletmeerim. Biz gagauzlar, yakutlar, çuvaşlar, tatarlar h.t.b. azınnık diiliz! Biz gagauz türküyüz, yakut türküyüz, çuvaş türküyüz, tatar türküyüz h.t.b. Dillerimiz da bizim lehçe diil, ama gagauz türkçesidir, yakut türkçesidir, çuvaş türkçesidir, tatar türkçesidir h.t.b.

Bunnar tanınsın hem kabledilsin lääzım. Türk Respublikaların bunun tanınmaması – bizi yok etmektä duşmanın dermeninä su dökülmesidir.

Akademik Todur ZANET

Sözlüü hazırlayan İ. D. RİŞİLÄN hem prezentațiyada pay alannar söledilär, ani bu yaratma faydalı olacek hepsinä kim gagauz dilinnän ilgilener hem zanaatlanêr.

Bekim da ölä. Şindi bu işi kantarlamaa pek zor. Kiyadın faydalı olmasını şüpä altına koymaa büük bir yannışlık olacek. Ama, nicä var bir gagauz lafı, ani popazın kızında da kusurluk var, bu kiyatta da taa ikinci sayfasında büük bir kusurluk gözünüzä ilişer.

Bu kusurluk ufak bir kusurluk diil! Bu kusurluk – karı kulluunu adam kulluuna çevirmäk. Bu kusurluk – gagauz dilin özünü yok edilmäk yoluna sokmak da sonunda gagauz karılarını en azdan adam kulluuna çevirmäk, en çok ta – germafrodit, ani dişi erkek yapmak. Bu iş Moldovada Evropanın erkekleri dişi yapmak hem dişileri erkek yapmak politikasına uymak mı acaba? Ölä sä – bu iş oyuncak diil!

Gagauz dilin en önemni özelliindän birisi – femintivlar. Onnar da gösterer okuycunun önündä kim var – karı mı, osa adam mı. Feminitivlar gagauz dilindä lafların sonunda “=ka” ya da “=yka” eklemesinnän oluşêrlar da biz annêêrız, ani laf karılar için gider: asçıyka, bakıcıyka, başkanka, berberka, pipiciyka, üürediciyka h.t.b.

Bu eklentilär verer kolayını kimi laablardan da feminitiv kurmaa: çakirka, barganka, dukalka, kürkçüyka, yasıbaşka, yularcıyka, zanetka h.t.b.

Herliim gagauz dilindän feminitivlar atılırsa, ozaman, dilimizin başka temel lafların arasından, atılêr iki pek önemni laf ta: “gözelinka” hem “gagauzka”!

Şindi dönelim yukarda adını açıkladıım kiyadın 2-ci sayfasına da savaşalım çözmää bir bulmayca.

Orada yazılı, ani kiyadın işindä pay almışlar aaraştırıcılar, üüredicilär hem zaametçilär da verili o insannarin sade inițialları: İ. D. Rişilän, P. A. Çebotar, E. N. Kiosa, E. S. Soroçanu, V. İ. Sırf. Şindi sizlerä sorêrım: söläyin, “aaraştırıcı”, “üüredici” hem “zaametçi” laflarına görä, bu Canabilerdän angıları karı, angıları da adam? Acı aslı o, ani onnarı kendiniz tanımarsanız, buna cuvap verämäzsiniz!

Şindi, gagauz dili özellii olan feminitivlar “aaraştırıcıyka”, “üürediciyka” hem “zaametçiyka” yazılı olaydılar, siz, en aazından, annayaceydınız, ani İ. D. Rişilän, E. N. Kiosa hem E. S. Soroçanu – bu karı kulluundan insannar. Bölä sä nesoysa germafroditlik olêêr.

Hem taa da bir iş. Kiyatta, neçin sä gagauz “kuruluş” lafın maanasında “kurum” lafı kullanılêr? Onnara, kim bunu yapêr, açıklêêrım, ani agagauz dilindä “kurum” lafın «учреждение» maanası yok. Bu lafı gagauz dilimizä Türkiye türkçesindän sokêrlar onnar, kim bilmeer, ani “учреждение” ya da “организация” lafların gagauz dilindä karşılıı “kuruluş” lafı. Ama gagauz dilindä “kurum” lafın maanaları başka: 1. сажа, нагар, копоть; 2. заносчивость, важность, чванство.

Bir iş taa sorayım: Bekim, kendilerinä gagauz deyän kimilerdä gagauz dilin pak tutulması için hodulluk duygusu uyanır mı acaba?

Akademik Todur ZANET

Dr. Ali ŞAMİLin “QAQAUZLAR: yol qeydləri, məqalələr və sənədlər” (gag.: “GAGAUZLAR: gezi notları, statyalar hem dokumentlar”) kiyadı derin fikirli hem gagauzlar hem türk dünnäsı için pek önemni hem paası olmayan bir yaratmadır.

Canabisi 352 sayfalık kiyadını 55 bölümä payedip, yaratmasında gagauzların istoriyasını, kulturasını, literaturasını hem baamsızlık için çalışmalarını annadêr. Belii ki, gagauzların hem Azerbaycanın ilişkilerinä, gagauzların dünnäda erinä hem onnarın literaturaylan bilim sferasında pay almalarına taa derindän aarlık vereräk.

Kendimin hem gagauzların adından avtora saa olsun deerim hem Canabisinin türk dünnäsı halkların hem gagauzları uurunda çalışmalarının önündä başımı iilderim. Şükür sizä, Dr. Ali ŞAMİL!

Akademik Todur ZANET

Kiyadın PDFı burada: 2. Əli Şamil. Qaqauzlar yol qeydləri, məqalələr, sənədlər