Hepsini sesledim. Pek gözäl. Ama burada bir kuşkulu iş var: uşaa, teknedä yıkarkan, suylan bilä atmayalım!

Gözäl lafedersiniz, gözäl söleersiniz, ama siz esaba alêrsınız sade 6 türk respublikasının türkçä dillerini. Bizim türkçä dilimiz diil salt 6 respublikada. Türkçä dediimiz zaman – bu, avtomat olarak, Türkiye türkçesi dili diil. Bu – Balkannardan Sibirä kadar kardaş türkçä dillerin büük bir aylesidir! Bu ayledä 40-tan zeedä türkçä dil var! Türkçä dedik mi – bu Türkiye türkçesi dä, Azerbaycan türkçesi dä, Kazakistan türkçesi dä, gagauz tükçesi dä, çuvaş türkçesi dä, tatar türkçesi dä, yakut (saha) türkçesi dä h.t.b. Bu bir.

İkinci: LEHÇE (dialekt – nışan T.Z.) lafını kesin kabletmeerim. Bizim dilimiz Türkiye türkçenin dialektı diil! O kendisi türkçä bir dil!

Siz lehçe dediiniz zaman, gagauzları, çuvaşları, yakutları, tatarları h.t.b. – hepsimizi atêrsınız. Bunu bän kabletmeerim! Ne üzerä! Te bakın, “Ana Sözü” gazetası – 1988-ci yılda çıkmaa başladı. 14 avgust 1988 ylında ilk sayısı çıktı, kirilițada, Sovet vakıdında. Gelän nomerdän beeri, bän koydum latin alfavitını gazetaya da başladım üüretmää okuycularımızı latinițaya. Başlıklardan başladım.

Onnarlan işlärkenä Türkiye türkçesini izledim. Şaştım: Türkiye türkçesindä bizim haliz türk laflarını diiştirmişlär arab, pers, franțuz laflarınnan, da haliz türk laflarına deerlär arhaizma. Neçin benim türk lafıma siz deyeceniz “arhaizma”? Da sora da siz deersiniz, ani bizim dilimiz lehçeymiş.

Bakın, bu gagauzça kiyatları maasuz getirdim burayı. Bu benim 2024-tä Türkiye kultura ministerlii TİKA proektı olarak, 6 tom, içinä 56 bin laf alan, ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük”. İçindä bütün gagauz söleyişleri, bulmacalar, literaturadan örneklär, adetlär, sıralar, okumaklar h.b. verldi.

Bu Sözlük çıktıı gün, Türk Dili Kurumundan, sizä “bilgi” verän “dostlar”dan, ani gelip aldılar bizim kiyatları da gagauzça bilmeerlär, biri aaradı da hemen dedi: “Bana senin sözlüünü ver, çünkü bän gagauzça-türkçä sözlük yapêrım”. Gelin, benimcä gezin benim küülerimi, aaraştırın, 80, 90, 100 yaşında yaşlılarlan lafedin da haliz gagauz laflarını bulun. Türkçeyi bulun.

Bakın: bu Sözlük 56 bin laf. Bu da – 3 tom bilim kiyatları. Hepsi tomnar 4 dilli: gagauzça, angliyca, romınca, rusça. Birincisi – gagauz masalları. Bu masalları küülerdä buldum. En küçük küülerdä en gözäl masalları buldum. İkincisi – gagauz türküleri, maanileri, söleyişleri, bulmacıları. Üçüncüsü – gagauz yortuları, adetleri, sıraları. Bu proektı Kasım 2016 yılı hiçtän başlatım. “Sıfır” lafını kullanmêêrım, azetmeerim “sıfır” lafından. Gagauzça, türkçä “hiç” lafı var, “hiçtän” var. Nicä dedim, Kasım 2016 yılı hiçtän başlattım da bir yıldan sora, 2017 yılın Kasımı 3 tom yaratmaları insannarın önünä koydum. Bir yılın içindä!

Ne iş için bunu söleerim? Herliim bölä lafedärsäk, te o komisiyaya bunu koyalım, öbürünä – şunu, iş örümäz. Lääzım almaa da yapmaa! Ama yapmamaa 6 dillän, bütün türkçä dillerinnän yapmaa, lehçelerinnän diil.

Buradan Kirgiziyadan sayın Yazıcılar Birlii başkanı lafetti. Bän ona bişey sölemää isteerim. Bän yollamıştım dokladımı burayı. Sansın Göktä Boba bana dedi, ani “konuyu al latinițayı!”

Bakın: gagauz dilini latinițaya çevirmää 1988-ci yılda başlattım. 1992-dä geldim Gagauziyanın başkasabasına Komrata gagauz dili üüredicilerin önündä annatmaa, ani lääzım latinițaya geçmää. Bana güüsümä, sizä Türkiyeyä gelän ozamankı gagauz liderleri “Kalaşnikov” avtomadını dayadılar. Tetii açtılar. Bunun yazısı var, bunun dokumentları var. Dedilär: “Git buradan! Bizä latinița diil lääzım! Sän bizi ne Türkiyeyä çekersin?!” Onnar Türkiyeyä geldiinän kendilerinä türk därdilär, ama kafaları – rus kafasıydı.

Şindi Gagauziyada kuruldu bir merkez – bilim merkezi: gagauz kulturasına karşı işleer. Deer ki: Hederlez bu gagauzların diil, Canavar yortuları – uydurma bir iş, Kasım – uydurma, biz rusçayı bakalım.

Ne iş için bunu söleerim?

Ozaman, 1988-ci yılda, benim arkamda bişey yok. Bişey! Sade bir gazeta. Ama 1993-tä bän şansora bu gazetayı bütünnä latinițaylan çıkardım. Sovet vakıdında başladım, 1993-tä latinițada çıkardım. Ondan sora Moldova Parlamentı, ofițial olarak, kabletti gagauz yazısına latinițayı hem eni orfografiyayı.

Herkeziniz, burada olannar, bütün türk dünnäsından, ilkin kendi canınıza sorun: “İsteersiniz mi latinițaya, istämeersiniz mi?” Bu soruşa olumnu cuvabı verdik mi, kalanı örüyecek. Zor olacek. Bu vakıtta “Kalaşnikov”u dayamayaceklar, ama gidecez ileri.

Herliim bu soruşa cuvapsa, ani “istämeeriz” da çekeeriz, af edäsiniz, “tekenin sakalını”, ozaman biz bu toplantıları boşuna yapêrız. Hiç vakıdımızı kaybetmeyelim.

Hem bitki. Bän buluştum sizin, Türk Akademiyasının, başkanınızlan sayın Prof. Dr. Şahin MUSTAFAYEVlan, konuştuk biz bunu, bir üç ay geeri. Söledim, ani siz, Türk Akademiyası olarak, gözäl iş yapêrsınız, ama siz alınmêêrsınız türk dilini türkleştirmää. Siz türk dilinä arapçayı sokêrsınız, farsçayı sokêrsınız, franțuzçayı, angliycayı. Termin sözlüklerini siz yapmışınız. Gagauzçadan termin sözlerini kim sizä verdi? Gagauzçayı bilmeyennär mi? Örnek olarak, çıkêr adam da deer: “Gagauz dilindä 150 botanika termini var”. Bu 6 tomnuk ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” içindä 1472 botanika termini var.

Gagauziyada çıkarêrlar termin sözlüü. Alêrlar Türkiye türkçesindän. Şindi medițina terminnerini çıkardılar. Almışlar Türkiye türkçesindän, kopiya yapmışlar hem gagauz termin sözlüünä koymuşlar. Bana ne lääzım Türkiye türkçesindän medițina terminneri, açan burada, Sözlüktä, 800 taanä gagauz türkçesindä medițina terminı var. Onnar arhaizmaymış. Diil! Herlicäm halk arasında kullanılırsa “sıtma” – o “sıtmadır”, ama ngliycanın “maläriya”sı diildir. Diil lääzım çıkarmaa başka.

O üzerä pek yalvarêrım: “Cuvap ederiz, lääzım mı ortak alfavit, diil lääzım mı?”

Ortak alfavita etişmää deyni lääzım olsun latinița yolu herbir türk respublikalarında. Ondan sora da kaynaşmaa, pişirmää “eti” gözäl, çii kalmasın. Kemikleri atmayalım! Nekadar çok kemik var, okadar taa gözäl manca olêr. Manca gagauz dilindä “ana imäk” demäk.

Ortak alfavit kurularkan bana da sordular. Bän dedim: “Siz bilersiniz, ani gagauz dilindä iki ek bukva var: iki noktalı a – “ä” hem şapkalı e – “ê” var. “Ä” bukvasını ortak alvavita kablettilär, koyuldu. Ama “Ê” bukavasını kabletmedilär. Örnek: bakêr, kaçêr, suvazlêêr. Herliim biz atarsaydık bu sesi, bu bukvayı, gagauz dilin özelliindän bişey kalmêêr.

Onun için buna lääzım pek kuşku bakmaa! Buna saygıylan bakmaa!

Bundan “ağabilik” istämeerim, çünkü Türkiyedän sözdä “bilim doktorları” gelerlär Gagauziyaya da bizä savaşêrlar “ağabilik” yapmaa. Sora aarştırêrsın da çıkêr bilmäm ne universitetın bilmäm neyin doktorluk tezini yazêr – adamın türkçedän haberi yok.

“Ağabilik” diil lääzm! Hepsimiz eşitiz! İş yaparsak, iş yapalım!

Benim raametli bobam herkerä deyärdi ölä: “Todi, ya bir işi iş gibi yapacan, ya da hiç tutunma!”

Hadiyin tutunalım da iş yapalım.

Hem taa bir iş. Burada hazırlanan yazıda bizä, Türkiyedä yaşamayan türk halklarına azınnık dersiniz. “Azınnık” – bu bir politika terminı. Onu ortak alfavit hem dil konusunda hiç kabletmeerim. Biz gagauzlar, yakutlar, çuvaşlar, tatarlar h.t.b. azınnık diiliz! Biz gagauz türküyüz, yakut türküyüz, çuvaş türküyüz, tatar türküyüz h.t.b. Dillerimiz da bizim lehçe diil, ama gagauz türkçesidir, yakut türkçesidir, çuvaş türkçesidir, tatar türkçesidir h.t.b.

Bunnar tanınsın hem kabledilsin lääzım. Türk Respublikaların bunun tanınmaması – bizi yok etmektä duşmanın dermeninä su dökülmesidir.

Akademik Todur ZANET

Gagauziyanın kultura için ayırılan bücetından ayırılan paraya görä, Gagauziya kultura Upravleniyasıtarafından hazırlanan hem diktirilän bu gözellii ansambliyä baaşlamaa deyni, Tomay küüyünä maasuz geldi Gagauziya kultura Upravleniyasının başı Marina SEMÖNOVA.

Ansamblinin artistlerindän kaarä, kostümnarı kabletmäk sırasına katıldı Tomay küüyün Kultura evin direktoru Pötr KUȚAROV.

Tomay küüyün “Vesölıe devçata” örnekli horeografiya studiyası kuruldu 2009-cu yılda. Onun öndercisi – Galina KOÇANCI.

Bu yaslı anma sırasında pay aldılar sıradan insannar, aaraştırmacılar hem bilim insannarı, muzeycilär, erindeki hem merkez kuvetlerin temsilcileri, üüredicilär hem üürencilär.

Yas sırasından sora hepsi yollandılar küüyün “Acı köşesi” Memorialına, neredä Aaçlıın kurbannarın anmak taşlarına çiçek koyuldu. Bundan sora da yapıldı “Moldova SSRında aaçlıın (1946-1947) başlama gününün 80-ci yılı: anmak, büünkü aaraştırmalar hem geçmişin urokları” adlı bilim konferențiyası.

Başlayıp iki aftada bir kerä 15 minutluk kolverimnerdän, redaktor hem götürücü jurnalist Todur ZANETin hem onun yanında çalışan tele-radio kompaniyasın rejisörlarının, operatorlarının hem bütün teknik personalın zaametlerinnän, “Bucaan dalgasında” tele-radio kolverimneri aftalık 45 minuda etişti hem en islää vakıtta efirä çıkmaa başladı – pazarlarda, açan hepsi siiredicilär hem sesleycilär vardı nicä aylelerinnän bilä siiretsinnär hem seslesinnär onnarı.

Eridir sölemää, ani gagauzların devletlik için çalışmalarında, bu uurda insannarın gözlerini açarak, “Bucaan dalgasında” televideniye kolverimneri en büük rolü oynadı.

Hodulluklan urgulêêrız hem açıklêêrız, ani gagauzların radiosunun hem televideniyasının (büünkü Gagauziya Radio hem Televideniye (GRT) cümne Kompaniyası) kökleri çekiler o uzak 1986-cı yıldan, “Bucaan dalgasında” tele-radio kolverimnerin efirä çıkmak başlamasından.

PATRETTÄ: “Bucaan dalgasında” studiyasında Todur ZANET hem Kazayk küüyündän Danacilar aylesi ansamblinin başı İvan DANACI.

IGSU ödülleri verildi türlü nominațiyalarda: en islää kurtarıcı, yangın sündürmektä önderci, maasuz tehnikaların şöförü, dispetçer, paramedik, gazdan-tütündän korumada usta, profilaktika ofițerı hem menecer.

O Galada “2025 yılın yangıncısı” ödülünü kabletti Gagauziyanın Valkaneş kurtarıcı hem yangıncı bölüün üst yangıncısı Dimitriy Olegoviç GERMEK.

Moldova Üstolan Durumnarı Baş İnspekțiyası (IGSU) “IGSU ödül Galası” sırasında pay aldılar Moldova Premyer-ministrusu Aleksandr MUNTEANU, Moldova içişleri ministrusu Daniella MİSAİL-NİCHİTİN, IGSU direktoru Baciu AUREL, Türkiye Kişinev Büükelçisi Uygar Mustafa SERTEL hem başkaları.

Patretlär: IGSU facebook sayfasından

Sözlüü hazırlayan İ. D. RİŞİLÄN hem prezentațiyada pay alannar söledilär, ani bu yaratma faydalı olacek hepsinä kim gagauz dilinnän ilgilener hem zanaatlanêr.

Bekim da ölä. Şindi bu işi kantarlamaa pek zor. Kiyadın faydalı olmasını şüpä altına koymaa büük bir yannışlık olacek. Ama, nicä var bir gagauz lafı, ani popazın kızında da kusurluk var, bu kiyatta da taa ikinci sayfasında büük bir kusurluk gözünüzä ilişer.

Bu kusurluk ufak bir kusurluk diil! Bu kusurluk – karı kulluunu adam kulluuna çevirmäk. Bu kusurluk – gagauz dilin özünü yok edilmäk yoluna sokmak da sonunda gagauz karılarını en azdan adam kulluuna çevirmäk, en çok ta – germafrodit, ani dişi erkek yapmak. Bu iş Moldovada Evropanın erkekleri dişi yapmak hem dişileri erkek yapmak politikasına uymak mı acaba? Ölä sä – bu iş oyuncak diil!

Gagauz dilin en önemni özelliindän birisi – femintivlar. Onnar da gösterer okuycunun önündä kim var – karı mı, osa adam mı. Feminitivlar gagauz dilindä lafların sonunda “=ka” ya da “=yka” eklemesinnän oluşêrlar da biz annêêrız, ani laf karılar için gider: asçıyka, bakıcıyka, başkanka, berberka, pipiciyka, üürediciyka h.t.b.

Bu eklentilär verer kolayını kimi laablardan da feminitiv kurmaa: çakirka, barganka, dukalka, kürkçüyka, yasıbaşka, yularcıyka, zanetka h.t.b.

Herliim gagauz dilindän feminitivlar atılırsa, ozaman, dilimizin başka temel lafların arasından, atılêr iki pek önemni laf ta: “gözelinka” hem “gagauzka”!

Şindi dönelim yukarda adını açıkladıım kiyadın 2-ci sayfasına da savaşalım çözmää bir bulmayca.

Orada yazılı, ani kiyadın işindä pay almışlar aaraştırıcılar, üüredicilär hem zaametçilär da verili o insannarin sade inițialları: İ. D. Rişilän, P. A. Çebotar, E. N. Kiosa, E. S. Soroçanu, V. İ. Sırf. Şindi sizlerä sorêrım: söläyin, “aaraştırıcı”, “üüredici” hem “zaametçi” laflarına görä, bu Canabilerdän angıları karı, angıları da adam? Acı aslı o, ani onnarı kendiniz tanımarsanız, buna cuvap verämäzsiniz!

Şindi, gagauz dili özellii olan feminitivlar “aaraştırıcıyka”, “üürediciyka” hem “zaametçiyka” yazılı olaydılar, siz, en aazından, annayaceydınız, ani İ. D. Rişilän, E. N. Kiosa hem E. S. Soroçanu – bu karı kulluundan insannar. Bölä sä nesoysa germafroditlik olêêr.

Hem taa da bir iş. Kiyatta, neçin sä gagauz “kuruluş” lafın maanasında “kurum” lafı kullanılêr? Onnara, kim bunu yapêr, açıklêêrım, ani agagauz dilindä “kurum” lafın «учреждение» maanası yok. Bu lafı gagauz dilimizä Türkiye türkçesindän sokêrlar onnar, kim bilmeer, ani “учреждение” ya da “организация” lafların gagauz dilindä karşılıı “kuruluş” lafı. Ama gagauz dilindä “kurum” lafın maanaları başka: 1. сажа, нагар, копоть; 2. заносчивость, важность, чванство.

Bir iş taa sorayım: Bekim, kendilerinä gagauz deyän kimilerdä gagauz dilin pak tutulması için hodulluk duygusu uyanır mı acaba?

Akademik Todur ZANET

“Sergey FİLİOGLU adına I-ci fortopiano hem kamera muzıkasında Respublika festivali” adandı raametli anılmış muzıkacı, pianist, konțertmeyster hem pedagog Sergey Vasilyeviç FİLİOGLOnun (07.04.1976 – 05.11.2025) duuma günün 50-ci yıldönümünä hem onda pay aldılar universitetların, konservatoriyanın, muzıka şkolaların üüredicileri hem studentları.

Festivalin şannı musaafirleri oldular Kişinev A.Stırça adına İncäzanaat şkolasının direktoru, “Maestru în Artă” İ. V. BOGATAYA hem Respublikadakı S. Rahmaninov adına lițeyin pedagogu Dr. V. İ. STOYANOVA.

“Sergey FİLİOGLU adına I-ci fortopiano hem kamera muzıkasında Respublika festivali” sırasında oldu “Muzıka, teatru hem resimcilik incäzanaatları Akademiyası”nın fortopiano kafedrasının başının, Moldovanın halk artistın, “Maestru în Artă” Prof. Anatoliya LAPİKUSun master-klası, neredä Canabisi festifalä katılannarlan paylaştı kamera muzukasında kendisinin üstolan ustalıınnan.

“KURAN” oyununu dicital biçimindä yaratmak için, Dimitriy PAÇİ ilktän bu oyunun özelliini inceledi hem kavradı, sora da, bir yılın içindä, bu oyunun dicital kalubunu yarattı. Gagauz “KURAN” oyunu, gagauz dilindän kaarä, yapılı rusça, romınca hem angliyca dillerdä dä.

Bu işlän Dimitriy PAÇİ hem gagauz adetlerini hem oyunnarını korumaa deyni bir adım yaptı, hem dä “KURAN” dicital oyununnan bütün dünneyä gagauzları annatmada hem annamada taa bir yol açtı.

Bölä, Dimitriy PAÇİ tarafından başarılan bu proekt, verer kolayını “KURAN” oyunumuz daymaların daymalarında kalsın, zerä, herkezi onu internet yardımınnan mobilnıy telefonuna indirip, herbir gagauz (hem diil salt gagauz) bulunduu erdä hem aylak vakıtta, raat hem havezlän oynasın, şahmata uurunda olan, akıl hem fikir “KURAN” oyunumuzu.

Eridir urgulamaa, ani, kendi üürencilerinin dicital uurunda programaların yapılmasında başarılı olduklarını göreräk, Kongaz Todur Zanet adına teoretik lițeyin angliycada üürediciykası Svetlana Dimitrievna DUŞKOVA attı ortalaa bir fikir, ki gagauz akıl oyunarın birisini dä dicital kalubunda yapmaa. Dimitriy PAÇİ bu fikirdän yan oldu.

Svetlana Dimitrievna hem Todur Zanet seçtilär angı oyun bu iş için uygun da, durgunup gagauz milli akıl hem fikir “KURAN” oyununda, iş başladı.

“KURAN” oyununu dicital biçimindä programasını yapmakta Dimitriy PAÇİya arka oldular Svetlana Dimitrievna DUŞKOVA hem onun dostu İvan GREKU, angısı programanın grafikasını yapmakta omuzunu koydu. Bundan kaarä, iş zamanında hepsinä üüredicilik hem danışmannık yaptı Akademik Todur ZANET.

Oyunu var nicä buradan indirmää: https://onelink.to/4cdwse

Aydın hem Ayozlu Paskellemiz kutluca olsun hem Kurtarıcı İisus Hristoz versin hepsimizä saalıklan bereket, kısmetlän selemet hem uzun ömür!

Saalık Allaa versin!

Hristoz dirildi! Hakına dirildi!

Valkaneş primarınnan Nikolay PASMAKLAN buluşup, TİKA koordinatoru Murat ZELAN Canabisinnän birliktä Valkaneş Kultura evin enilenmesi proektında yapılan işleri inceledi hem Valkaneşin 3-cü uşak başçasının aulunun iişeştirmä proektın başıralmasının sonuçlarını baktı.