Artık geçti may iki yıl, nicä o yolda peydalandı iki dildä bu yazılar da: “EUROPEANĂ MOLDOVA CONSTRUIM ÎMPREUNĂ” hem, bezbelli, romıncadan, ölä demäk gagauzçaya, çevirili “EVROPA MOLDOVASINI KALDIRÊRIZ BIRLIKTA”. Da bu iki yılın içindä, nekadar geçerim bu çevrä yoldan, tüflanıp, hep şaşêrım bu, ölä demäk, gagauzça denilän yazıya. Nekadar yufka çevirmäk hem nekadar saygısızlık gagauz dilinä, gagauz dilin stilistikasına hem orfografiyasına.

Gagauz dilin orfografiyasına görä, sade bir lafta “BIRLIKTA” 3 yannışlık yapılmış – “BİRLİKTÄ”.

Şindi çevirmäk için. Romıncayı bilmeyän okuycularımıza deyni romınca yazısını rusçaya çevirmesini vereriz: «ЕВРОПЕЙСКУЮ МОЛДОВУ СТРОИМ ВМЕСТЕ». Bütün yannışlıkları esaba alıp, bunun gagauzça yazısından çevirmesini yaparsak, olêr: «ВМЕСТЕ ПОДНИМАЕМ ЕВРОПЕЙСКУЮ МОЛДОВУ». Zerä romın dilindä gagauz “KALDIRÊRIZ” lafın maanası – “RIDICĂM” (not. – поднимаем).

Neçin bölä olêr? Neçin zerä çevirän ya gagauz dilini bilmeer, ya da robotun yardımını kullanêr.

Gagauz dilindä “KALDIRMAA” lafın bu maanaları var: 1) прям., перен. (при)поднимать; 2) убирать; уносить; 3) перен. увозить, отправлять; 4) ссылать; депортировать; 5) мобилизовывать; 6) будить, поднимать; 7) уничтожать, устранять, отменять; ликвидировать; смещать; 8) выносить, выдерживать, переносить, претерпевать; 9) мутить, вызывать тошноту; 10) открывать; 11) заносить, выносить (покойника); 12) хоронить; 13) вызвать (спросить) (ученика, студента); 14) арго уволочь, спереть, стащить; 15) поднимать, настраивать (против кого-чего).

Nicä görersiniz “CONSTRUIM” (not. – строим) maanasına yakın hiç bişey yok. Var nicä “ev kaldırmaa”, “duvar kaldırmaa”, ama onnarın maanası “CONSTRUIM” diil, ama “RIDICĂM” olacek.

Şindi bakalım “CONSTRUIM” (not. – строим) lafı gagauz dilindä ne olêr: 1) düzmää (ev düzmää – собирать (строить) дом); 2) yapmaa (yapı yapmaa строить, сооружать).

Hiç küsmesinnär gagauzça “EVROPA MOLDOVASINI KALDIRÊRIZ BIRLIKTA” yazısını hazırlayannar, ama esaba alarak gagauz dilin orfografiyasını hem stilistikasını bu cümnä gagauzça bölä olmalıdır: “EVROPA MOLDOVASINI BİRLİKTÄ DÜZERİZ”.

Bölä işlär hiç ufak işlär diil. Bölä esapsız yapılan işlär, gagauz dilin üzünä tükürmäk işlärdir. Ayıp olsun.

Akademik Todur ZANET, 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” yaratmanın avtoru

Gagauziya hem gagauz halkı çoktan beklärdi, ani gelecek o gün, da Gagauziyamızın devlet, saalık, üüredicilik hem kultura kuruluşların duvarlarında peydalanacek gagauzça yazıları tabliçkalar. Gagauz küülerin hem sokakların adları yazılaceklar GAGAUZÇA.

Da te etiştik o günä. Yapıldı hem asıldı 314 tabliçka (Komrat rayonunda – 174, Çadır rayonunda – 140). Valkaneş rayonu için da 63 tabliçka yapılêr. Ama tabliçkalara ilk bakışta sevinmelik erinä can acısı peydalandı. İş genä sayılsın deyni yapılmış.

Taa ilk peydalanan yazılarda bir tepä orfografiya hem stilistika yannışlıkları. Lafların maanası yannış kullanılmış. Haliz gagauzça lafları türlü uydurma laflara diiştirilmiş.

Bunu patretlerdän da görersiniz. Yapalım sade bir kısa analiz.

Alêrız lafı “upravleniye”, ani girdi gagauz dilinä hem temelleşti orada rus dilindän. Nelär salt yapılmêêr o lafı diiştirmää deyni? Onu yazdılar (hepsi fotolar var!) müdürlük ta, bakannık ta, başbakannık ta şindi kurum da.

Hadiyin bakalım gagauz dilindä sadä “kurum” lafın maanasını, ölä nicä biz bileriz, hem nicä vererlär onu bilinmiş hem tanınmış bilim insannarı:

Kurum – I. заносчивость, важность, чванство. II. сажа, нагар, копоть. (ГАЙДАРЖИ Г.А., КОЛЦА Е.К., ПОКРОВСКАЯ Л.А., ТУКАН Б.П.. Гагаузско-русский-молдавский словарь. // «Советская энциклопедия» // Москва, 1973 г., с.298).

Onuştan, «управление» lafı, angısını istedilär yazmaa burada gagauzça lääzım olsun “kuruluş” – “kurmaa” lafından geler, ama diil “kurum”, ani geler «заносчивость, важность, чванство» laflarından. Küsmeyin, ama açan gagauz dilini bilmeerlär, bölä olêr!

Sanmêêrım, ani bu işlär maasuz yapılêr. Sayıklêêrım, ani onnarın yapılması baalı “kurum” lafın gagauz dilindä I. maanalarınnan. Zerä biz, “Ana Sözü” gazetası olarak, oldu 29 yıl bu işleri için yazêrız, yardım için elimizi uzadêrız. Ama işidän yok, işitmää isteyän yok, elimizdän yardımı kabledän yok. Bizi saymêêrlar, barliim halkımızı hem Gagauz Dilini saysınnar hem acısınnar.

Akademi hem, poet Todur ZANET, Gagauziya Millli Gimnanın avtoru

Not. Patretlär alındı gagauzinfo.md saytından, da redakţiyamız tarafından işlendi.

MOLDOVA RESPUBLİKASI

GAGAUZİYA (GAGAUZ YERİ)

KULTURA HEM TURİZMA BAŞ UPRAVLENİYASI

Dooru lääzım bölä yazılsın:

MOLDOVA RESPUBLİKASININ İÇİŞLERİ MİNİSTERLİİ

ÜSTOLAN DURUMNARIN UPRAVLENİYASI

GAGAUZ YERİ

(açıklama – Todur ZANETin)

Dooru lääzım bölä yazılsın: GAGAUZİYANIN, DOLAYI, GENÇLİK, MERKEZİ

(açıklama – Todur ZANETin)

Dooru lääzım bölä yazılsın: GAGAUZİYANIN, GENÇLİK, İŞLERİNDÄ (yannışlıklar kırmızıylan doorudulmuş).

Hem taa bir iş: “BAKANNIK” lafın maanası “ministerlik”. Gagauziyada ministerlik yok, ama Upravleniye  var.