2010-cu yılda Gagauz kulturasını aaraştırma hem açıklama bilimi uurunda pek büük hem önemni bir iş oldu, tipardan çıktı gagauz kulturasının en zengin ențiklopediyası – “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” kiyadı, angısını hazırladı Akademik, poet, yazıcı, dramaturg, araştırmacı, folklorcu, rejisör, sţenarist, publiţist, çeviici, “Ana Sözü” gazetanın baş redaktoru, “Gagauzluk” cümne Birliin başı, Gagauz Milli Gimnanın avtoru Todur ZANET. Büün, paalı okuycularımız, Canabisinnän bu konuda konuşmamızı önünüzä süreriz.

Bay Todur, Valentin MOŞKOVun “Gagauzı Benderskogo Uezda (Etnografiçeskie oçerki i materialı)” kiyadından sora, sizin “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” kiyadınız gagauz folklorunu aaraştırmak bilimindä, son üz yılda, en önemni kiyadı oldu. Bölä bir kiyat hazırlamaa fikir neredän peydalandı?

Bu kiyada yolum pek uzun oldu. Lääzım sölemää, ani Valentin MOŞKOVdan kaarä gagauz folkloru aaraştırmasında derin izleri braktı başkası da, ölä nicä büük adamnarımız Nikolay BABOGLU hem Dionis TANASOGLU, bulgar aaraştırmacısı Atanas MANOV, poläk türkologu Vladimir ZAYÇKOVSKİ (Włodzimierz ZAJĄCZKOWSKİ) h.t.b.. Bän da, studentkana, büük bir bobinalı magnitofonnan, bana kalsa 20 kilalık bişeydi, gezärdim küüleri hem yazardım folkloru. Ani bölä bir kiyat hem taa da başka folklor kiyatlarını hazırlayacam hiç bir kerä düşünmäzdim da. Ama 2007-ci yılda büük bir avariyaya düştüm da bundan hepsi başladı.

O da nicä oldu?

Nicä avariyalar olêr – alatlamaktan. Ama bakmadaan ona, ani yaşamada bän hep nereyi sa alatlardım hem alatlêêrım, bu kerä benim kabaatım yoktu. Bän lääzımdı Kırım ayın (dekabri) 14-dä İstanbula uçayım, I-ci Türk Dünääsı Literatura Dergileri (Jurnalları) Kongresinä, angısını hazırladıydı hem büünkü günädän yaşadêr büük dostum hem türk dünnääsın aydını Yakup ÖMEROĞLU. Biletim da cebimdäydi. Ama bu gündän birkaç gün ileri uuradım Nikolay BABOGLUnun yanına, onun biraz iillii yoktu. Uuradım diktofonsuz hem fotoaparatsız. Beki işittiniz, o büük hem incä bir şakacıydı. O, aslı şakası olarak, başladı çok işleri bana annatmaa bizim sözdä bilim insannarı hem sözdä yazıcıları için. Birisi için dedi: “Geldi o tembel kız. Gezer odamın köşesindän köşesinä da baarêr: “Ya sostoyalasy! Ya sostoyalasy! – bän da dedim: Sostoyalasy, ananın körüü, sostoyalasy!” Öbürü için da dedi “Ondan yazıcı, nicä benim nestemdäm domkrat!” Belli ki, “nestä” lafın erinä lafın doorudan maanasını kullandı. Biz güldük da bän teklif ettim birkaç gün sora buluşalım da hepsini bunnarı diktofona yazayım. Annaştık cumaası, Kırım ayın (dekabri) 13-dä, buluşmaa. Sabaalen yollandım Canabisinä, ama unutmuştum fotaparadı da yoldan geeri döndüm. Aldım fotoaparadı da genä yolu çıktım. Moldova Devlet Universitetın yanında, Allahtan bezbelli, eşimi zorlan maşinadan indirdim. O da istärdi benimnän gelmää, zerä Nikolay BABOGLUya büük saygısı vardı, çok kerä onunnan buluştu hem evimizdä konakladı. Bän annardım, ani karım gelärsa, Nikolay İgnatyeviçlän lafımız olmayacek ölä, nicä beklärdim. Zorlan hem küsüylän indirdim karıyı maşinadan da yollandım ecelä karşı.

Ama burada bir incelik var. Hep o vakıtta bana telefon açtı başka bir insan da dedi, ani pek lääzım buluşalım. Birkaç sekund ikiliktä kalıp, saptım o yola, ani götürärdi Nikolay BABOGLUnun evinä. Taa ilk çatrakta, bir mikroavtobus, kırmızıya geçip, urdu maşinamın saa tarafına, orayı, neredä birkaç kıpım geeri oturardı eşim. Kendimä geldim, açan artık polițiya hem skorıy gelmiştilär.

Bilmeerim, nedän Allaa beni korudu, sapıdark bu yola? Bekim hızlılıımı yavaşatmaa deyni? Bekim bu kiyat hem taa sora hazırladıım kiyatlara deyni vakıdım olsun? Bekim “Gagauzlar hem gagauzluk” hem “Gagauz milli yortuları” bilim kinolarını çıkarayım deyni? Bilmeerim! Nicä ömürüm ileri dooru gideceydi, yollanaydım o öbür insannan buluşmaya? Onu da bilmeerim. Ama, bezbelli, Göktä Boba istedi beni durgutmaa da bu folklorculuk uuru yoluna heptän çevirmää, zerä ötää dooru işlär buna getirdi.

Ozaman İstanbula uçtunuz mu?

Uçamadım. Doktorlar brakmadılar, zerä iyelerim kırıktı hem belimdä da nesa vardı. Canım acıyêr, ani Nikolay BABOGLUylan da ozaman buluşamadım, çünkü iki aftadan sora onda insult oldu da birtaan adam ölä da doorulamadı.

Dönelim kiyadın hazırlamasına. Tekrar sorêrım – fikir neredän peydalandı?

Fikir benim diil hem kiyat ilktän hiç bölä düşünülmäzdi da. Saa olsun büük hem eski dostum Ali ŞAMİL Hüseyin Oğlu, Azerbaycan Milli Bilimnär Akademiyasının Folklor İnstitutun baş zaametçisi. O beni dolaştı da dedi: “Todur, hep okadar yatêrsın, al da hazırla bir “Gagauz Masalları” kiyadı, biz da onu, İnstitutumuz olarak, Bakuda yayınnayacez. Bän kayıl oldum. Annaştık kiyat kaç sayfa olacek hem kaç vakıtta yapılacek.

Lääzım urgulamaa, ani avariyadan sora bana zordu döşektän kalkmaa. Taa doorusu kendim kalkamardım, ama karım yardım edärdi oturayım, da birtaan, ötää dooru, kendim kalkardım hem gezärdim, hem maşinayı kullanırdım, hem oturudum, ama bütün gün yatmazdım, zerä genä yardımsız kalkamayaceydım.

Kiyadı hazırlarkana yardımcınız çok tu mu?

Yardımcılarım yanımdaydı hem canımdaydı. Belli ki, ayläm hem en yakınnarım. Canımda daymaların-daymalarında olan raametli malim Ekaterina İvanovna göklerdän bana kuvet verärdi – bunu pek islää duyardım! Onuştan kiyadın kabına onun patredini koydum. O patredä bakarsanız, onda hepsi var, neyä Gagauzluk deniler.

Gagauz dili uurunda en büük yardımcılarımdı anamnan-bobam. Nicä bän hep deerim: benim en büük bilim konsultantlarım. Bişéyi bilmäzdim mi, bir lafı annamázdım mı, hemen onnarı telefondan aarardım da açıklamalarını alardım. Lafetmemizi da diktofona yazardım, o yazılar şindi da bendä durêr.

En meraklı iş oldu ozaman, açan hazırladım “Gagauz yortuları” bölümünü da, alıp noutbuku, yollandım Kongaza. Kurdum masayı, bakaylan mamuyu yannaşık oturttum, masanın bir tarafında, kendim da, açıp noutbuu, oturdum onnara karşı. Koştum diktofonu da koydum önnerinä, ama noutbuun yanında. Mamu hemen sordu: “Bu ne?” Lääzım sölemää, ani mamu pek sakınêr kameralardan hem diktofonnardan, hemen başlêêr sıkılmaa hem utanmaa. Allaa prost etsin, ama ölä cuvap ettim: “Bu bişey, mamo, bu – kompyutorun edek akumulätoru”. Bana gelsä, o pek inanmadı, ama tezicik onu unuttu, zerä başladım yazılarımı okumaa, onnar da ikisi, sık-sık aralarında dartışıp, neylän sä kayıl olardılar, neleri sa doorudardılar.

Mamu şindi da gagauz dilindä hem kulturasında benim en büük bilim konsultantım. Saa olsun! Bakanın da topracıı ilin olsun, anêrız şindi. Belli ki, saa olsun karım da Olga Stepanovna, ani bukadar yıl benim yanımda, saburlan dayanarak, izmet eder gagauz kulturasına. Kiyatlarımı hazırlarkana da bana faydalı fikirleri hem nasaatları verer.

Örnek olarak, bu kiyatta neyi üzä çıkardınız, ani sizädän gagauzlarda kimsey açıklamadı?

Çok işleri, ama en önemnisi “Hastalıklar hem onnarın ilaçlaması” materiallarını. Ama benim işimi çok görän, sözdä bir bilim insanı, ani maamilä surat gagauz kulturasını aaraştırêr, ama halizdän, “hepsini bulgarlardan almışlar” maanalarına getireräk, kulturamızı yok eder, hemen bu fikirimi çaldı da kendi kiyatlarında, kaynaa vermedään, kullandı.

Annadıym kadar “Masal kiyadı” olmadı.

Neçin olmadı? Oldu, ama “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” kiyadın içindä, zerä Tanrı bölä düşünmüştü.

Bän topladım hepsi gagauz folklor kiyatlarını, ani nezaman sa çıktılar tipardan. Hepsini buldum! Da aaraştırmalarımı hem bilgilerimi koşup, işä başladım. Ama nesoy işä!

İlkin, dedim, okuyayım hepsini da en gözellerini seçeyim. Başladım okumaa, bakêrım, iş sade masallarlan bitmeyecek: legendalar var; fıkralar, porezennär, dastannar var; türkülärlän baladalar, maanilär var; adetlärlän hem sıralarlan ilgili türkülär var; dizmelär hem okumalar var; bilmecelär var; imeklär hem içkilär var; hayvannarın, kuşların, otların, aaçların adları var…

Şükür, ani kompyuter var. Çekettim hepsini ayırı-ayırı yazmaa, elemää hem sıraycasına dizmää. Kiyat – masal kiyadından bir incelemä kiyadına dönmää başladı. Vakıt su gibi akardı. Ali bey durmamayca aarardı hem sorardı nezaman kiyadı yollayacam. Bän sa, sansın düş içindä, hep işlärdim, elärdim, dizärdim. Geçti bir yıl, geçti – iki. Kiyat bitmeer. Bölüm aardına bölüm peydalanêr. Bir da bir sürü süümäk laflarınnan masallar hem fıkralar var. Onnarı ne yapacam?

Bir gün baktım: bölümnär 50 olmuş, süümäk laflarınnan masallar hem fıkralar da koca eri kaplêêr. Karı dedi: “Durgun, zerä bu iş sonsuzlaadan bitmeyecek!” Bakêrım kiyadın sayfaları bir bini geçti. Lääzım durgunmaa, ama durgunamêêrım – iş bilim monografiyasına döndü. Son-sonunda karar aldım iki tom yapmaa: birincisi – “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär”, ikincisi da – “Süümäk laflarınnan gagauz folkloru”.

İki tom dediniz: ikincisi neredä çıktı?

Birerdä çıkmadı, zerä peydalandı türlü kösteklär. Söz gelişi, birinci kiyadın hazırlanmasınnan hem çıkmasınnan ilgili kösteklär da vardı. Ama, nicä yazıdım kiyadın başında, o kösteklär kuvedimi iki okadar, üç okadar, büüttülär da kiyadı çıkardım.

Demeli duşmannarınız da vardı?!

Onnar duşmanım diildilär, zerä onnar benim duşmannarım olsunnar deyni lääzımdı benin uurumda olsunnar. Bu laflar benim diil, ama pek beenerim kızıl derililerin bu laflarını.

Pek meraklı bir bakış. Bütünnä açıklaması o lafların nesoy?

Bütünnesi onun bölä: “Senin uurundan aşaa olan duşmannan düüşmä – ensärsän, gülümseyeräk deyeceklär, ani bir kuvetsizi ensedi. Duşmanını beslä, kendi uuruna, kendi kuvedinä kadar kaldır da ozaman düüş onunnan. Ensärsän, hodulluklan deyeceklär, ani kendisi gibi büük bir duşmanı ensedi”.

Onuştan yoktu vakıdım, şindi da yok hem hiç istämeerim da o palilärlän düüşmää hem onnara kuvedimnän vakıdımı harcamaa. Canım çekmeer boşuna vakıt kaybetmää, zerä sän onunu üzünä tükürersin, o da deer – Valkaneştä yaamur yaayêr.

Duşmannarı Allaa prost etsin, zerä kinniktän hem çok görmektän çıldırardılar. Ama yoktu naşey yapsınnar, çünkü kervan onnarsız ileri gidti, onnar da ölä salarak hem yalan gezdireräk yol boyunda kaldılar.

“GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” kiyadı bu ne – ențiklopediya mı, monografiya mı, disertațiya mı?

Deyecäm ölä: hem disertațiya, hem ențiklopediya, hem monografiya. En ilkin bu benim doktorluk disertațiyam. Ozamannar vardı zakon, ani bölä bir kiyat çıktıynan sana bilim doktoru gradını vererlär. Onuştan Ali ŞAMİL Hüseyin Oğlunun hem dünnää uurunda büük bilim adamı Akademik Mihay ÇİMPOYun teklifleriinä görä, kiyadı bilim uurunda hazırlamaa başladık.

Kiyadın bilim redaktoru hem ön yazısının “Gagauz türklerin halk yaratması” avtoru oldu raametli Prof. Dr. Hüseyn İSMAYILOV, Azerbaycan Milli Bilimnär Akdemiyasının Folklor İnstitutun direktoru. Bilim konsultantı oldu Ali ŞAMİL Hüseyin Oğlu, Azerbaycan Milli Bilimnär Akademiyasının Folklor İnstitutun baş zaametçisi. Reţenzentları oldular M.İ. CİMPOİ, Moldova Bilimnär Akdemiyasının akademii, Romıniyanın Akdemiyasının akademii; L. S. ÇİMPOEŞ, filologiya bilgilerindä doktor; D. E. NİKOGLO, istoriya bilgilerindä doktor.

“GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” kiyadı çıkarıldı Moldova Bilimnär Akdemiyasının Filologiya İnstitutun hem Azerbaycan Milli Bilimnär Akdemiyasının Folklor İnstitutun bilim Konsiliumnarın önünä da oradan, onnarın kararına görä, bilim kiyadı olarak basım için rekomendaţiyalar verildi.

Bu yaratmanın bilim kiyadı olduu için üç dildä (romınca, rusça, angliyca) Rezümelär yazıldı. Hepsi zakonca yapıldı da bilim kiyat çıktı, ama peydalanan kösteklerin beterinä, bän etiştirämedim filologiya bilgilerindä doktorluu kabletmää, zerä o günä kadar zakon genä diiştiydi artık. Ama hiç pişman olmêêrım buna, zerä kiyadın peydalanmasınnan gagauzlara hem dünnääya büük bir bilim izmeti yaptım.

Kiyadın ențiklopediya olduunu ilkin açıkladı Akademik Mihay ÇİMPOY, kiyadın “Ön sözü” erinä “Gagauz ențiklopediyası” yazısını yazıp, urguladı: “bütün parametralara görä var halizdän uygun bir enţilopediya”. Lääzım sölemää, ani 2011-ci yılında yapılan hem içinä 2010 yılında çıkan kiyatları da alan “Moldovada Halklararası kiyat sergisindä” bu kiyat “Yılın ențiklopediyası” tanındı hem bu uurda Diploma kabletti. Hep o yılın bu kiyada Moldova Yazıcılar Birliin premiyası verildi.

Monografiya olarak – bu haliz bir büük bilim monografiyası. Şindi herbiri, kimin kolayı var, çıkarêr uydurma kiyatçıkları da hemen onnara monografiya deer. Monografiya sa – bu temel bilim kiyadı, ani bir işi, deyecez folkloru, derindän aaraştırêr hem geniştän inceleer. Tekrarlêêrım: derindän aaraştırêr hem geniştän inceleer.

Bölä bir kiyadı çıkarmaa deyni para lääzım. Hem çok para! Onu neredän buldunuz?

Türkiyenin Türk İşbirlii hem Koordinaţiya Agenstvosundan. Biz hepsimiz onu taa çok TİKA olarak bileriz. Ama doorusunu lääzım sölemää: TİKAya sonunda danıştım. Azerbaycan Milli Bilimnär Akdemiyasının Folklor İnstitutu için 560 sayfalık bir kiyadı basmaa biraz harçlı işti. Onuştan onnar basamadılar. Danıştım Gagauziya öndercilerinä. Oradan da cuvap aldım, ani bölä iş için onnarda para yok.

Baş urdum TİKA Kişinev programaların Koordinatorluuna. Ozaman geçici koordinator Fazıl ERDOĞAN bey vardı. Annatım durumu. Adam tanıştı kiyatlan, taa doorusu onu bütünnä okudu da ondan sora Ankaraya olumnu bir yazı yazdı. Saa olsun, Canabisi da, saa olsunnar TİKA merkezindän insannar da, ani kayıl oldular kiyadın finansçılık uurunu üstlerinä almaa da kiyat dünnääyı gördü hem lääzımnı erlerä etişti.

Kiyat bilim kiyadı. Ona dayanarak gagauzlar için disertațiyalarını yapan kişilär oldu mı?

Sanêrım, ani şindän sora, sade Türkiyedä birkaç kişi var. Var öleleri dä, ani kiyadımı kullanêrlar, ama, kıskançlıktan mı, nedän, onu kaynak göstermeerlär. Ama bän bilerim, zerä, sopör olarak, onun içinä çok “minalar” koydum da hırsızlar o minalara sık-sık basêrlar.

Mina işi çok meraklı bir iş. Seftä işiderim. Taa derindän açıklayacenız mı?

Neyi? Minaları mı? Minalara onun için da mina deniler, ani saklılıkta bulunêrlar.

Folkloru aaraştırmaa zor mu?

Folkloru aaraştırmaa kolay diil: lääzım küüleri-kasabaları gezäsin, insannarı üürenäsin hem onnarlan tatlı dil bulasın, lääzım seni insan tanısın hem inansın da sana canını açsın. Hepsi her kerä türkü çalmaa yada bir masal annatmaa hazır diil, onnarı lääzım yavaşıcık buna getiräsin.

Aklıma gelmişkenä, sizä bir örnek. Bän institutta üürenärkenä beş yıl sokakları süpürdüm, dvornik işledim. Deyeceyniz: “Bununnan folklor aaraştırması arasında ne var?!” Varmış. 2016-cı yılda Eni Ütülü küyündä bizi bir insana, Mariya Ananyevna (İvanovna) ZABUNa (1932-ci yılın duuması) getirdilär. İnsan taman aul içini süpürärdi. Annatım ne iş için geldik. İnsan dedi: “Çocuum, yok vakıdım şindi masal annatmaa. Görmeersiniz mi işim var! Hiç tertipli da diilim!” Bän hemen dedim: “Verin bän süpüreyim. Siz tertiplenincä bän bu aulu süpürecäm!” İnsan gülümsedi, ama süpürgeyi uzattı. Canabisi hazırlanıncak, aul süpürülüydi. Bu da, bezbelli, insanın canını açtı da o duguylan annattı bizä birkaç masal, angılarını ozamadan yoktur işittiym. Onnarın birisi da “Padişah hem Lala yada Dahril hem Züfrem”. Görersiniz, folkloru aaraştırmasında bir sürü incä iş var. Bu da işin yarısı.

İşin ikinci yarısı da – onu dooru incelemää hem annamaa! Bu paalı! Bunun için dili islää bilecän hem annayacan, adetlerin hem sıraların inceliini duyacan, kullanılan lafların dooru maanasını annayacan. Sizä örnek: var bir gagauz türküsü “Urma, Yuvan, urma duşman”. Orada var ölä laflar “Kara da kannar, kardaşım Yuvan, indi kaşıma”. Nicä görersiniz burada “kaş” lafı var. Banadan hepsi aaraştırmacılar onu bölä kabledärdilär. Ama nicä var nicä kannar insin kaşına. Kaş var nicä patlasın, yarılsın, kanasın. Onuştan işin doorusu başka türlü çıktı.

Gagauz dilindä var laf “karşıma” – karı kulluunun duudurma organı, matka. Bunu bilärseniz, iş erli-erinä erleşer. Benim studentlik tefterimdä buldum bir türkü “Urma, be İvan”, angısını yazmıştım Kongaz küüyündä raametli Elena Georgievna TULBAdan (1932-ci yılın duumasıydı), neredä yazılı “Kara da kannar, kardaşım Yuvan, indi karşıma”. Lafın da açıklamasını yaptı benim paalı anacıym İvanna Dimitrievna. Bölä.

Yazık, ani kiyadı hazırlarkana karşı geldim biraz ayıp işlärlän dä. Bana deyni ayıp, onnara deyni, bekim, hiç ayıp diil! Kendilerinä bilim insannarı deyän kişilär, ani sovet vakıdında bu uurda “naukaların kandidatları” olmuşlar, folkloru aaraştırmak erinä Valentin MOŞKOVun hem başkasının kiyatlarından materialları alıp, doorudan kendi kiyatlarına aktarmışlar, kimär kerä kaynaa da göstermedään.

Bunnarı da neredän aldınız?

Neredän mi? Valentin MOŞKOVun yannışlıklarından. Biz hepsimiz insanız hem yanılêrız. Kimi erlerdä Canabisi da yanılmış. Deyecez “feslen” lafına o “naanä” maansını vermiş. Ondan alan bu örnää, o sözdä bilim insannarı, ölä da taşımışlar kiyatlarına, hiç doorutmadaan hem, bezbelli, bilmedään feslen lafın haliz maanasını.

Birkaç yıl geeri siz, “GAGAUZLUK” Cümne Birliin Başı olarak, Birliin azalarınnan hem başka insannarın yardımınnan büük bir folklor proektı başardınız – “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması”. Onun için kısadan annadabilirsiniz mi?

Bu proekt pek büük proekttı, angısı yapıldı Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Büükelçililiklerin Kulturaları Koruma Fondun tarafından verilän Grandlan. Proektta, “GAGAUZLUK” Cümne Birliin azalarından hem çok-çok insannarın katılmasından kaarä, ortak olarak, pay aldılar Komrat regional istoriyası hem aaraştırma muzeyi, Komrat Mihail ÇAKİR adına kolec, Moldova Respublikasının etnografiya hem istoriya muzeyi, Komrat “D. SAVASTİN” resimcilik şkolası, “Pontos” basım evi hem “Ana Sözü” gazetası. Bir yılın içindä biz adım-adım gezdik hem taradık may hepsi gagauz küülerini Moldovada, Ukraynada hem Bulgariyada, buluştuk çok insannan hem videoya yazdık üzlärcä türkü, masal, maani, adetlär sıralarını hem folklordan taa çok işleri. Pek gözäl patretlär çıkardıл. Toplanmış materialları eledik hem seçtik da, hep o yılın içindä, toplam 1898 sayfa, renkli hem gözäl donaklanmış üç kiyat çıkardık. Herbir kiyat dört dildä (gagauzça, romınca, angliyca, rusça). Bu kiyatlar için ozaman Avdarma küüyün Dimitriy ÇELİNGİR teoretik liţeyin direktoru, şindi Avdarma küüyün istoriya muzeyin direktoru Elena KARAMİT ölä dedi: “Bölä kıvrak, kırnak, derin fikirli hem zengin kiyatlar gagauz istoriyasında, gagauz bilimindä yoktur çıktıı. Onnar daymalarda parlayaceklar hem kalaceklar, zerä bu kiyatlar – gagauz kulturasının altın fondu!”

Bän sa sade urgulayacam onu, ne bir kerä artık urguladıydım: “Bu kiyatları yaptı gagauz halkı gagauz halkı için! “GAGAUZLUK” Cümne Birlii sade aracı oldu gagauz halkın arasında kiyatları hazırlanmakta hem o kiyatları geeri gagauz halkına hem da bütün dünneyä vermektä!”

Sizin kiyadınızın adı da “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär”, kurduunuz Cümne Birliin adı da “GAGAUZLUK”. Gagauzluk lafı sizin için ne?

GAGAUZLUK benim için herbir iş! Ana südündän, boba terindän, cömert topraktan, gagauz  adetlerimizdän hem sıralarımızdan taa kanımızın son damnasına kadar – bana deyni GAGAUZLUK. Gagauzda Gagauzluk var sa, yaşar sa, korunar sa – gagauzlar da yaşayacek. Gagauzluk bitti mi – gagauzlara deyni dünnää da bitecek, kararacek, sünecek!

Saa olun hem gagauz bilimi için, gagauzlar için hem bütün dünnääya kalıcı işlär için, sizä taa çok-çok başarılar dilerim.

Saa olunuz siz da, zaametiniz için. Hem GAGAUZLAA Saalık Allaa versin!

İntervyuyu yazdı Tatyana DRAGNEVA

Marina hanım, bölä bir Festival yapmaa deyni fikir nicä duudu hem büünkü günädän onu sincir durumunda nasıl tutêrsınız?
Bu – uzun vakıt istediimiz bir işti! Ama karar vermemiz hem ilkinkisinä adım atmamız anidän patlayan bir iş oldu. Bizi buna itirän iki önemni sebeptän basetmää isteerim: Birincisi – Türkiyenin çok eski hem adetlenmiş bir gölgä teatrusu varlıı olması, ancak bu zenginnii büünkü kukla teatrusuna taşıyamaması hem gelişmemesi; ikincisi da – dünnääda bu alanda son yıllardakı yapılan pek gözäl işleri insannara duyurulmasını hem paylaşılmasını önümüzä koyduk. Biz kendimiz da çok festivallerdä pay alardık. Çok festivalin parçası olduktan sora kendimizä dedik: nedän biz dä yapmayalım? Hem bizim siiredicilerimizä dä bu gözellikleri paylaşmaa istedik.
Az sayıda hem az kişilik gurupalarlan başlayan ilk festivalimiz yıldan-yıla, gördüü ilgiyi katlayarak, taa çok memleket, taa çok oyun hem taa çok siirediciyi bir araya getirdi. İlk iki yıl içersindä Festivalimiz dış devletlerdä dä hep ilgi ortası olmaa başladı.

Bu bütün dünnääyı kaplayan kıran salgısının beterinä Festivali ayırı bir formata geçirdiniz – onlain bir festivalin aslıya çıkarılmasının zorlukları ya da kolaylıkları nelär oldu?
5-ci Festival bitär-bitmäz, 6-cı Festivalin hazırlıkları başladıydı. Artan bir ilgiylän hem bunun üzerimizdä oluşturduu sorumnuluklan çalışmalarımıza başladık. 2020-ci yılın Baba Marta (mart) ayına kadar, neredäsaydı, 6-cı Festivalimizlän ilgili pek çok detallär belli olduydu. Oyunnar, memleketlär, yapılacek atelye çalışmaları hem sergilär… Ancak salgın zamanı başlamasınnan birliktä bütün dünääda hem soțal ömürün herbir alanında olduu gibi bizlär dä bir vakıt için herbir işi durdurmaa zorunda kaldık. Aslıdan, taman hızlılıklan gidärkän, ansızdan duvara çarpmış gibi olduk. Ne yapacaamızı hem nasıl yol alacaamızı bilämedään geçän bir kaç ayın ardından sora, annadık, ani bu salgın vakıdında evlerindä kalmak zorunda olan insannarı teatruylan buluşturmak adına zor olacek. Bölecä, sadecä Ankara siiredicisinnän diil, bütün dünäädan siiredicilärlän buluşma kolaylıı oldu. Bununnan bu yıl, “Uluslararası Kukla Birliği” (UNIMA) hem “Uluslararası Çocuk hem Gençlik Teatruları Birliği” (ASSITEJ) Birliklerinnän işbirlii yaparak, 125 devletä festivalimizi taşımış olduk.

Marina hanım, izin verirseniz, biraz sțena arkasına göz atalım. Festival katılımnarı için gelän danışmaları incelemeniz, ölçüleriniz hem zamannama nasıl işleer?
Baş olarak, teklif aldıımız hem katıldıımız pek çok festivaldä, dünnäänın çok erindän teatru oyunnarını siirederiz. Taa doorusu, bu oyunnarı festivalimiz için incelemä kolaylıını bulêrız hem katılmaya buyur ederiz. Bunun yanında, bizlerä yollanan hepsi oyun videolarını siirederäk, islää bir kukla oyunu örnää olma kaluplarına bakêrız. Nedir bu kaluplar? En önemnisi islää bir annatma, başarılı bir kukla oynatması hem eer var sa oyuna izmet edän ii seçilmiş müzıkalardır. Öz olarak bunnar islää bir oyunun temelidir.

Haluk bey, siz bir rejisör hem halizdän kukla teatruculuun maestrosu olarak, kukla incäzanatın, günümüzdä hem, elbetki, dünää ölçüsündä eri hem durumu hakkında ne var nicä söleyäsiniz? Var nicä mi demää, ani kukla incäzanatı günümüzdä, bir şennik olmasından karä, kimär kerä üürediciliktä hem pedagogikada kullanılêr?
Kukla incäzanatı – bizdä taa gerçekleşmemiş olmaklan birliktä – devletimizin dışında diişik memleketlerdä 30 yıldan zeedä universitetların programları içindä er alêr hem üürenci etiştirer. Eski Sovetlär Birliindä kukla üüredicilii dä, kukla teatruları da çok önemni bir erä sayıptı. Batı teatrusunda bu alanda bizdeki gibi çok eski bir adetçilik sayıplıı olmasa da, bu alanda hızlı kendisini geliştirdi hem oyuncularlan yapılan teatruları da etkileyecek büünkü bir sțena dilinä dönüştü. Bu gün kukla incäzanatı alanında biri-birindän ayırı çok can dalgalandıran oyunnar hazırlanêr. Soruşun ikinci payına gelincä, üürediciliktä önemni eri dä genä yıllar öncä “Susam Sokağı” üüredicilik programasınnan bütün dünnäda bu incäzanatı gücü gösterildi. Bu türlü kukla üüredicilik alanında kullanılmaya çalışılêr. Ama dooru bir biçimdä kullanılêr mı, bu, beki, dartışılabilir.

Marina hanım, bu yıl katılan memleketlär hem gösterilär uurunda kısa bir bilgi veräbilirmisiniz?
Çalıştık, ani Türkiyedän kaarä, türlü erlerdän teatruları buyur etmää. Bu erlär: Amerika Birleşik Devletleri, Avstraliya, Bulgariya, Estoniya, Germaniya, Golandiya, Gruziya, İndiya, İzrail, Kazahstan hem Rusiya. Bu memleketlerin oyunnarı dışında festivaldä Türkiye, Amerika hem İzrail artistlerinnän üç taanä bilgi seminarları programamız gerçekleştirildi. Ayırıca ikisi Türkiye, kalanı Amerika olmak üzerä üç taanä dä sıra dışı kukla konulu sergilär siiredicilärlän buluştu. Bütün bu işlerimizlän ilgili programalar www.ankarakuklafest.com adresindän bakıldı.

Haluk bey, “Teatru Tempo” olarak, Türkiyedeki kukla sevgisinin yaygınnaşması hem en önemnisi dä üürenilmesi konusunda serioz bir misiyaya üstlenmiş bulunêrsınız. Bu konuda naşey sölemää istersiniz mi?
Kukla sevgisinin oluşmasına hem yaygınnaşmasına ön vereräk, uşak, genç, etişkin hem aylä olmak üzerä, bütün siiredici boylarına ayırı-ayırı etkileyici oyunnar seçmeyä hem sțenaya koymaa savaşêrız. Özelliklän, universiteların teatru bölümü üürencilerin, kukla teatrusunu merak etmeleri, açmaları hem üürenmeleri için atelye çalışmaları gerçekleştireriz. Bütün çalışmalarımızlan da en geniş kaplamalı keyzimiz, baş annamda, teatru kulturanın zenginneştirilmesidir, deyebiliriz.

Marina hanım, bölä bir etkinniin harç tarafı da olmalıdır. Bu noktada festivalin finansçılık tarafını nasıl saalêêrsınız?
Festivalin finansçılık tarafı, aslından, en çok zorlandıımız konu. Kukla incäzanaatı, yazık ki, tanınmêêr hem küçümseniyor, hem bir tarafı da, genel olarak, yatırım yapılmak istenmeer. Genel olarak, bir kuruluşlan, firmaylan ya da kişiylän finansçılık konusunda bir ilişki saalandıımızda, çeşitli sözlär alsak da, yazık ki, bu sözlerin arkasında durulmêêr. Ki çok zaman, ufak bir yardımda bilä zorlarımıza cuvap bulabilecekkän, bir kıpımda karşımızda kimseyi bulamayabileriz. Ama, bir kerä bilä olan, bu incäzanaatın dokunduu kişi yada kuruluşlar, etkileneräk bizimnän sevä-sevä işbirlii içersindä olmaa isteerlär.
Bu noktada, özelliklän, yıllardır yanımızda olan “Denizbank”, “Goethe Institut Ankara”, “Hollanda Büükelçilii”, “Ankara Büükşehir Belediyesi”, “Yıldızlar Grup”, “İzrail Büükelçilii” dostlarımızlan yaptıımız işbirliindän kanaatız, festivalimizä verdikleri yardım için şükür ederiz.

Marina Hanım, önümüzdeki yıl, koşullar diişmäz sä, festivalä bu biçimdä mi devam edeceyniz? Bu konuda, ilgi hem yardım çaarısı adına da söleyebileceyniz bir mesajınız, yapabileceyniz bir duyurunuz olabilir mi?
Bäncä, bu yıl hepimizä bunu üüretti: bir işi istediimiz kadar plannayabiliriz, ama bir kıpımda hazırlıklı olmadıımız durumnarlan karşı-karşıya kalabilirsiniz. Bu üzdän, gelecää baalı her angı bişey sölemäk, artık, bana akıllı gelmeer. Kesin olan bişey var: hedefimizdän vazgeçmeeriz. Hedefiniz varsa, durumnara görä diişsä dä, oraya ulaşacıınız bir yol, mutlaka bulursunuz! Biz sa, genä dä, 6-cı Festivaldän sora 7-yä hazırlanmaa başladık.

– Canabin Danç, Moldovada koronavirus pandemiyasınnan düüşmektä Sizin katkınız nedir? Hem, buyurun, da ekläyin, okuycularımıza deyni lääzım olacek, birkaç fakt kendiniz için: neyi bitirdiniz, kvalifikațiyanız, çalışma stajınız.
– Benim medițina stajım 32 yıl, şindi kendi doktorluk borcumu yapêrım – dejurnıy brigadanın algoritmasına görä. Dejurstvodan gelerim evä, yapêrım hepsi lääzım olan dezinfekțiya sıralarını, hep ölä, nicä da eşim, o da – vraç. Yakınnarımızlan kuşkulu yakınnıımız yok, uşaklarımız ayırı yaşêêrlar. Ama bolnițamızın genç vraçları, kimin küçük uşakları var, kalêrlar maasuz donatılmış palatalarda da 2-3 afta yaşêêrlar orada, sadä internettan hem telefondan aylelerinnän lafedip.

Kabul edilmiş demää, ani biz düüşeriz viruslan, ama bu pek dooru diil. Yazık, ama onunnan yok nicä düüşmää, biz sadä yapêrız medițina sıralarını, ani virus yayılmasın hem aarlaşmasın. Bu sıralarda benim pay almam birkaç daavaylan ilgili: lääzım insan arasında sanitarlı-aydınnadıcı işleri yapayım, bunun içinä mas-mediyayı da alarak, neyi şindi da yapêrım, bölecä, durumu annamaa deyni insannara kolaylık vereräk. Ne düşer benim funkțiyalı borcum için, bütün bir sutkada bän kablederim pațientları, ayıtlêêrım onnarı – belli ederäk, kim ulaşmış, kimdä simptom var, kim – simptomsuz.

– Test yapêrsınız mı?
– Yapêrız, hem da yapêrız diil salt COVID-19-za test, ama sıradakı laborotoriya aaraştırmalarını da – kan, siidik analizlerini, hem da – pațientın durumuna görä, rentgen da. Annayın, ani herkezinä diil lääzım baştan aşaadan komplekslı sıraları yapmaa. Birinci olarak, buna deyni ne vakıt var ne da medițina kuruluşun kuvet parametraları uygun diil. İkinci olarak ta – bu diil lääzım. Pațienta rentgen yapmaa deyni, bütün personalı lääzım giidirmää koruma rubalarına, hastayı getirincä hem götürdüktän sora lääzım bütün otdeleniyaya dezinfekțiya yapmaa. Vraçların baş daavası – herbir hastaya deyni bulmaa ona lääzım olacek hem yapılacek meropriyatiyaların ölçüsünü, adika, mediținadan kaarä, vraç düzennik ükünü da taşıyêr. Hepsi harçlar – halkın parasınnan yapılêr, ama onnarı var nicä bir gündä kullanmaa da gelecek 2-3 aftaya yada taa ötää deyni bişey brakmamaa. Birdän isteerim açıklamaa: medițina etika kodeksına görä, hastaların sayısı, onnarın durumu, ilaçlanması hem kişilik bilgileri için soruşlar sözümüzün dışında kalaceklar. Lafedecez sade hergünkü problemalar için.

– Halizdän bu da – benim daavamdır. “Borcunu yapan” medițina zaametçileri hem milletin arasında Cov-19-zun yayılmasını minimizațiyaya getirmää deyni Saalık ministerlii en ilkin ne lääzım yapsın?
– Saalık ministerliinä daava koymaa deyni, benim şindilik gradıma uygun diil, bu – birincisi. İkincisi da – artık pek geç. Şindilik var nicä gözletmää o yada bu işleri, onnarlan ilgili kendi kayıllıını yada kayıl olmamanı annatmaa hem kimi kıpımnarı doorutmaa deyni fikirini açıklamaa. Bän saalık ministerliin işlerini kurmêêrım, bendä başka zanaat var, ama genä da, medițina institutunda ekzamennara görä, bän atestațiya kablettim şu profil disțiplinalarda: epidemiologiya – bir semestr üürenmäk, mikrobiologiya – iki semestr üürenmäk, saalıı korumak düzennemesi – hep iki semestr, medițina statistikası kursu – bir yıl, asker-sefer hirurgiyası – taa iki yıl. Hem da – vatandaşları korumaa, epidemiya vakıdında işlemäk seminarları. Kişinev medițina institutu studentların kompetențiyaları bakıldı hem atestațiyaya kabledildi profesura tarafından, angıları bilerlär, ne lääzım yapmaa epidemiya vakıdında. Bu da verer zakonnu hakları bu institutu başarannar büünkü durum için kendi fikirlerinä saabi olsunnar. Esaplêêrım, fikirä uygun olacek, ani respublikadakı saalıı korumanın başında bulunsun maasuz mediținaya üürenik insan, angısında var, en aazdan, yukarda açıkladıım bilgilerin uuru, bu üzerä da, Moldovada saalıı korumak sistemasının düzeninä bendä var serioz diklenmeklär. Onun başında büün dürêrlar insannar, angılarında diil ani maasuz bilgilär, ama medițina için ufak annamaları da yok.

Moldovadakı epidemiyayadan, makar ki o taa şindi da başlamadı, biz bilärdik onun sonuçlarını Kitayda hem kimi evropalı devletlerdä, zerä, yabancılıkta işleyän vatandaşlarımızın evä dönmesinnän, biz, may bitki olarak, girdik bu zararın içinä. Taa ozamannar lääzımdı bu pek kuşkulu hastalıklan düüşmäk için komisiya kurulsun, da onun başına işi bilän spețialist koyulsun. Bu iş pek geç oldu, bir aydan sora, hem da, konkret gösterilmedi, kim o kişi, ani epidemiyaya karşı işi düzenneyecek. Biz şindi da bilmeeriz, kim. Bän gözlederim presayı, her gün soțial aalarında bulunêrım, ama bu haber yoktu, hem yok. Cuvapsızlık sa karma-karışıklıı duudurêr.

– Moldova Respublikasının üstolan durumnarın Komisiyası var, onun başında premyer-ministru.
– Bän açıklêêrım formulirovkayı: “işi bilän spețialist”. Bizim premyerımız – profesional o sferada, neredä beceriklii hem lääzımnı diplomu var. Saalık ministerliindä işi bilän spețialistlär bulunmadı, angıları lääzımdı olsunnar orada taa epidemiya başlamayınca. Onnarı şindi da orayı teklif etmeerlär. Moldovanın herbir medițina kuruluşunda, glavvraçlan başta, uygun olan komisiya, “Pek kuşkulu infekțiya, üstolan durum hem başka işlär peydalanmasında iş Planı” taa yılın başında temelä alınêr. Orada gösterili, kim, nezaman hem neylän lääzım ilgilensin, cuvapçı insan yazılêr kendi üstünä alınacek borçlar altında. Bölä plan ministerliktä da var, ama şindi bän bilmeerim da, kaldırdılar mı onnar onu osa kaldırmadılar mı. Şindi olan karma-karışıklıı esaba alarak – ba orayı kaçêrlar, ba burayı – bu plana danışmamışlar.

– Plan nezaman kabledildi?
– 1920-ci yıllarda, hem 1950-ci yıllarda, I-ci hem II-ci dünnää cenklerin ardına. Sora onu eniledärdilär, olan epidemiyaları esaba alarak, örnek gibi: SSRBda 70-ci yıllarda olan holer epidemiyası. Bu planın kabledilmesi her yıl, eniledip ta, sıraya koyulêr. Bu planın parçasının gösterici örnää – “Yangında evakuațiya planı”, ani asılêr cümneli erlerdä hem angısını biz hepsimiz bileriz.

O üzerä, ani baş vraç imzalêêr pek kuşkulu infekțiya peydalanmasında iş planını, o biler ne lääzım yapsın bu durumda, ama hiç bir glavvraça bişeycik sormadılar. Ama onnar şindi –doktorlardan sora, ani pațientlarlan doorudan kontaktta bulunêrlar, hem medsestralardan sora, ani hastalarlan uzun vakıt bulunêrlar, en yufka kategoriya, zerä, nesoy da karar onnar almasalar, onnarın işini medițina komisiyası kantarlamêêr, ama kantarlêêr o insannar, ani pravitelstonun zonasında kaçınêrlar. Bir saadın içindä RKBnın baş vraçını iştän çıkardılar, da bu hepsinä deyni, kim dayanêr kendi becerikliinä hem fikirinä, gösterici bir kamçılamaktı. Şindi glavvraçların elleri hem ayakları baalı, pațientları kurtarmaa deyni onnar yok nicä çeksinnär ek kolaylıkları, bakmadaan ona, ani yardım vermää isteyän pek çok var, angıları isteerlär getirmää koruma tertiplerini büün, ama diil bir iki aftadan sora. Bu vakıtta da komisiyalar hem yarı komisiyalar, angıları amator kişilerdän toplu, karar alêrlar, ne lääzım Kitaydan almaa, ne – Sorokadan, ne da Polşaya yollamaa. Bu – hep o, nicä cengin önündä kurşuna urmaa hepsi marşalları, deyip, ani cenk olmayacek.

Amatorlar korkuttular diil salt medițina kuruluşların öndercilerini, ama bütün halkı da. Bän büün yarım Moldovayı gezdim – insannar korkêrlar, ama kendileri da prost annêêrlar, nedän. Onnarı kimsey aydınnatmêêr, şöförlar kendi maşinalarında maska üzlerindä giderlär. Bän – vraçım, her gün hastalarlan kontaktta bulunêrım, benim karım da – doktor, da hep ölä durumda işleer, ama genä da, bän çaarêrım raatlaa hem akıla. Biz, vraçlar, evdä maskaylan gezmeeriz. İnsannar sa onnarlan uyuyêrlar da, bu da – fakt. Yaşlı insana üç afta geeri verildi bir maska, da o hep ölä onunnan gezer, o kirli artık. Yazık insannara, ama bu, ne olêr korkudan hem informațiyasızlıktan – akılı aşan akılsızlık.

– Halkı aydınnatmaa – bu herkerä saalık ministerliin baş daavasıdır, epidemiya vakıdında – taa da pek.
– Başın başı da – bu ministerlii dooru temeldä kurmak. Taa ileri, açan kolay olmayan vakıtlarda onun başında, örnek olarak, durardılar N. Testemițanu, K. Dragonük, G. Gidirim, İ. Ababiy hem başka bilgiçlär, bilim doktorları, becerikli mediklär hem organizatorlar, saalık ministerlii bizim hodulluumuzdu. Ozaman, epidemiya yokkana, taa pek annaşılardı ne lääzım yapmaa onun vakıdında, nekadar şindi. Son altı yılda orayı ministr koyuldu beş karı, angılarının salt üçündä vardı medițina diplomu, hem sade ikisindä – vardı saalıı korumaa düzenindä praktikalı beceriklik. Neyä burada var nicä komentariy yapmaa?

– Epidemiyaya karşı yapılacek işlär planı için: o saalık  ministeliin tarafından mı, osa herbir ilaçlayıcı kuruluşu kendi başına görä mi hazırlanêr?
– Temeli ministerliktä koyulêr. Ona artık herbir medițina kuruluşu, kendi erinä hem kolaylıklarına görä, konkret informațiya ekleer, neredä izolätorları yapmaa, nicä reanimațiya yapmaa hem bolnițayı pak hem kirli zonalara bölmää. İş onda, ani belli bir erdä hastaların konțentrațiyası zeedeleder aarlıı hem kuşkuluu onnarın enidän ulaşmasına hem personalın ulaşmasına. İnfekțiyaya şüpeli pațientlar, hızlı yardım maşınasına alındıynan hem taa ötää türlü etapları geçeräk, var nicä başka viruslu hem bakteriyalı infekțiyalara ulaşsınnar. Nikolay Aleksandroviç SMEŞALKO – saalıı korumanın büük organizatoru, Oktäbri revolüțiyasından sora o kurdu profilaktikalı hem korumalı sıraların başarılı sistemasını, ani verdi kolayını oftiga, holer hem çúma epidemiyalarını ensemää. O hiç neetlenmäzdi da hepsi hastaları merkezlerä toplamaa, bununnan aslıdan, onnarı infekțiya kaynaklarına döndürmää.

– Prokaza hastalarını leprozoriylerä kapardılar.
– Halizdän dooru, küülerdän uzak erlerdä, ama diil bilä hem kasabanın merkezindä. İtalyalı laf “karantin”, angısının maanasını hepsimiz bileriz, götürer bizi XIV–XV-ci üzyıllara, açan gemilär gelärdilär Ak denizin bir adasına, hepsi inärdilär da orada 40 gün geçirärdilär. Yada gemidä kalardılar, ne pek güçtü hem aardı, ama verärdi kolayını bu vakıdın içindä hasta olmasını görmää. Sadä bundan sora, porta girmää deyni, gemelerä izin verilärdi. Te buna deerlär uzaklaştırma. Bizdä sa hastaları kasabanın merkezinä toplêêrlar. Vakıt hem aaraştırmaların sonuçları gösterecek, nekadar efektliydi bu karar.

Ama şindi lääzım karantindan çıkmanın kaluplarını kurmaa, bunun planını da insannara taa kimsey sölämeer. Ne plan, ne kurallar, ani te bölä, te ölä çıkacez. Herliim görärsäk, ani uluşma statistikası düşer, lääzım izoläțiyadan çıkmasını plannamaa, ama biz genä geç kalêrız. Annadacam sizä, neçin. Bän lafederim hepsi rayonnardan kolegalarımnan, şindi bolnițalarda var pek çok insan, angıları orada hiç yok ne yapsınnar, zerä onnarda yok hastalıın klinikalı belertileri, onnar bulunêrlar medițina kuruluşlarında sadä COVID-testın pozitiv olduu sebepinä. Bu türlü pațientlar raat var nicä evdä bulunsunnar, belliki, kendi başına izoläțiyası için evin uygun olmasında, da var nicä onnarı artık 1-rär, 2-şär, 3-çär evä kolvermää. Herliim çok uşaklı aylä yaşarsaydı iki odalı kvartirada, elbetki, bu kolvermärklän lääzım biraz beklemää, ama insan yașarsaydı yalnız yada onnar iki kișisaydı, ona taa islää evdä olacek. Bunda bulunêr medițina logikası.

– Var başarılı örnek, deyecez, Rusiyada, neredä ilin biçimdä hastalıı, vraçın gözletmesinnän, evdä ilaçlêêrlar. Neçin Moldovada bu hastalara gospitalizațiya yapêrlar, sora da onnarı bütün respublikada tutmaa savaşêrlar?
– Da, bu saklı iş diil, bu durumu diil bir kerä komentariy yaptı Oleg KRUDU, benim yakın kolegam, bilim doktoru hem saalıı korumaa organizatoru. Onda eterli bilgilär var, annamaa deyni, ne yapmaa bölä durumnarda. Onun başkannıı altında bulunan Triaj Merkezini sayêrım büünkü günün pek fikirli, akıllı hem efektli bir kuruluşu. Da ona lääzım sormaa, nicä taa islää. O artık açıkladı, ani bizdä gospitalizațiya olêr sadä Covid-testı prințipına görä. Herliim reakțiya pozitiv sa, hiç biri sormêêr, ilin mi osa aar forma mı: sütlän haşlandıynan kaymaa üfleeriz.

– Demäk, bizim memleketimizdä hastaları, aylä vraçların gözletmesinnän, evdä ilaçlamêêrlar mı?
– Yavaşayın, bizdä bolnițalarda da COVIDın ilin formasınnan hem Covid-testın pozitiv olduu hastaları ilaçlamêêrlar. Zerä yok ne ilaçlamaa, simptomnar yok, pațient üüsürmeer, yangını yok. O sadä izoläțiyada yatêr, başkalarını ulaştırmamaa deyni, ama bu vakıtta kendisi da var nicä ulaşsın, bu da aslı, zerä o vakıt, onda test var nicä razgelä pozitiv göstersin, da nekadar vakıt o pozitiv – bu da belli diil, artık üç afta mı, osa dündän beeri mi. Ama gospitalizațiya yapêrlar bu görüşä görä. Bundan kaarä, bu testta sadä 80% faydalık var, da üzdän irmi kişi virusa ulaşêrlar orada, nereyi onnarı getirerlär. Te bölä bir paradoks.

– Neyi sa temelä alarak insana test yapılmêêr mı?
– Temelä alarak onu, ani o kişi belirli kontaktlarda bulundu. Epidemiologiyada var bütün bir sincir eki, angısında birinci pațientı bulêrlar, sora da sıradakıyı. Hastalıın ilin formasını evdä ilaçlamaa deyni, vraç lääzım gelsin hastaya bütün ekipirovka formasınnan: kombinizon, şlem, iki kat maskaylan, bahilalarlan hem başka işlärlän. Bunu yapmaa yok nicä, o üzerä, ani bu forma yok, o sadä şindi peydalanmaa başladı. İleri biz ekipirovkayı bölärdik, dört vraça – bir-iki. Kostüm etişmeer, bu saklı diil.

– Moldovaya diil bir kerä geldi hem geler maskalarlan, eldivennärlän, testlarlan, tek kulanışlı kostümnarlan gummanitar yardımnarı, ministerlik ta satın alêr, ama bu vakıtta, ilaçlayıcı kurulşuşlarda bu işlär etişmeer. Aslısı neredä?
– Şindilik biz çıktık ekonomiya rejımından, ama bilmeeriz, bu kostümnardan nekadar var, kaç vakıda eteceklär. Bir smenada 10-na yakın kullanılêr, şindi var, deyecez 50-100 kostüm, bu – 3-5 günä. Lääzım mı onnara ekonomiya yapmaa – belli diil. Yazık, ama ekonomiya – medițina zaametçisina büük aarlık.

– İnsannarı aydınnatmaa deyni, dezinfekțiya için soruş: neyi lääzım tertiplemää, nezaman hem nekadar?
– Nesoy sa primar koymuş internetä rolii: küüyün trotuarından gider traktor da pek paalı antiseptikı serper, lääzımnı mala büük harcama yapêr, da kendisinä piar da yapêr. Ükü üstümä alarak söleerim: viruslu infekțiyadan bölä tertiplemäk yardım etmeer. Büün Kişinevun sokaklarına da antiseptik serptilär.

– Hem da aullara hem podyezdlara.
– Ölä, ama bu bir türlü yardım etmeer. Vakıdında boklukları toplamaa lääzım, kalanı – medițina zorluu diil, ama ucuz piar. Koronavirusta yolları antiseptiklan yıkamanın faydası yok. Ama hastalardan sora palataları paklamaa lääzım, zerä orada viruslu indeks var, solukta virusun konțetrațiyası. Açan kesin biliner, ani hasta kişi podyezdtan geçti, orayı yollanêr maasuz brigada da epidemiyaya karşı tertiplemäk yapêr. Biliner, ani kasabanın hepsi podyezdlarını yok nicä tertiplemää, makar onuncu payını. Yok Moldovada okadar para, ani bütün memlekettä dezinfekțiya yapmaa. Bu – alıklık epidemiyası, ani virustan taa hızlı yayılêr.

– Moldova saalık korumak sistemasında angı sincir eki en yufka: malların yok olması mı, öndercilerin etkisizlii mi, kadralar mı?
– Moldovada kadralar – en kaavidir. Siz görseniz nicä onnar düüşä abanêrlar, o kızçazlar. Biri-birinä deerlär: bän taa beş saat işleyecäm, sän sa dinnen, zerä sana sora oniki saat lääzım işlemää. Te bu – bizim erindeki kadralarımız, angılarında evdä uşaklar, kocalar, babular hem dädular, hem angıları kendi kulluk işleri için kablederlär üç buçuk bin ley. Ministerliin hem pravitelstvonun uurunda problema diil salt malların etişmemesi. Herliim öndercilerimiz olaydılar açık da raport vermäydilär, ani bizdä hepsi var, biz hazırız, ama söleyäydilär, ölä nicä halizdän var, insan onnarı annayaceydı. Yapaydılar bir danışmak çaarması: kimdä var kolaylık yardım etmää, buyurun, yardım edin. Bana zenk ederlär tanıdıklarım hem tanımadıım insannar, teklif ederlär maskaları, kostümnarı, onnar hazır satın almaa da vermää  onnarı bolnițaya, bän sa lääzım kabletmeyim bu yardımı, zerä o zapa altında – satın almaklar sadä merkezdän.

– Gumanitar yardımını başka devletlerdän eraplannarlan kablederlär, neçin respublikamızdakı insannarımızdan yok nicä kabletmää?
– Bendä da bu soruşa cuvap yok. Geçennerdä Sorokada başladılar koruyucu kostümnarı dikmää, sutkada bir bin parça dikerlär. Canabiniz annêêrsınız mı, ani onnar var nicä bütün respublikadakı medpersonalımıza onnarı etiştirsinnär? Bu – reklama kompaniyası diil, bu bir fakt, ani Sorokadakı fabrika diker kitay kostümnarından diil taa prost koruyucu kostümnarı. Orada bişey zor da yok, plattan kaarä, lääzım olsun muşamalı bir kat ta. Ama, ba onnar sertifikațiyayı geçmemişlär, ba paası uygun diil. Siz kesin gördünüz internettän patretleri, özelliklän, Kitaydan, neredä medpersonal – çirkinneşmiş suratlarlan! Bölä patretleri var nicä yollayım sizä bizim da, başka moldovalı bolnițalardan da. Maskalar yakışık diil, prost erleşerlär, pek sıkêrlar, iz brakêrlar, kimisindä yarayadan. Ama bir buçuk ayın içindä hiç biricii savaşmadı gelip ta bakmaa, işlerin halizdän durumunu. Herliim ministerliin temsilcileri yada komisiyası gelärsa da, hep okadar annamayaceklar, neyä lääzım bakmaa. Onnar mediținayı üürenmedilär, ne sanitar ne da hirurg kostümunu giimedilär. Geleceklär, galstuklarını sallayaceklar da gideceklär. Bizä sa lääzım halizdän inspektor, ani gelecek, bakacek hem görecek: bizdä te bu yok, koruyucu ekrannar kilitlenmeerlär, demeli, başka lääzım. Annêrmısınız?

– İslää, o medițina kuruluşlarına, neredä COVID-19 ulaşan hastaları ilaçlêêrlar, ilk sıraya görä nelär lääzım?
– İlk sırada o, ani öndercilär lääzım vazgeçsinnär kendilerinä hem vatandaşlara aslı olmayan işleri annatmaa. Bu Paska günnerindä ikonanın önünä geçsinnär da sorsunnar kendilerinä, dooru mu onnar yapêrlar, söleyip onu, neyi söleerlär, halizdän, televizor ekrannarından. Ne da olsa insannar isteerlär avtoritetlı fikirleri inanmaa.

– Aslı olmayan işlerin maanası ne?
– İlk öncä aslı diildi, ani hepsinä hepsi var hem hepsi islää, ikincisi – statistika. Teleekrannarda verilän statistikanın bişeycii yok mediținalı statistikaylan, angısı dayanêr çoklu obyektivlı faktorlara, hem onnarı kullanêr annamaa deyni, angı uura dooru gitmää. Memlekettä ulaşannarın kesin sayısını bilmää deyni, lääzım bütün milleti incelemää. Bu yok, o üzerä, ulaşmış olan vatandaşların sayısı diil dooru. İkincisi: var ölä annayış nicä reprezentativ grupaları, ani verer kolayını 1-2 bin insannın arasında ulaşannarın sayısını bulmaa. Örnek olarak, Kişinevun bir rayonunda. Lääzım saymaa burada yaşayan hepsi insannarı, yapıp test annamaa, onnarın kaçı ulaşık, deyecez 15%, ozaman statistika dooru.

Taa ötää, Covid-pozitiv olan insan grupaların hem ulaşannarın, angıların pek büük sayısı, aralarında karışıklık olêr. Biz bilmeeriz o țıfrayı, ama o açıklanından taa büük. Var hastalannarın sayısı, hem hastalannarın hem da ulaşannarın arasında – pek büük ayırılık var, ulaşanın imunitet sisteması kaaviysa, onun burnu-gırtlak kanalına virus girdiynän, o sistema vermeer kolayını virus örüsün. Taa ötää, hastalannarı lääzım en aazdan üç grupaya bölmää – ilin, orta hem aar formalarlan.

Mas-mediya açıklanan statistika hiç bir habercilik rolü oynamêêr. Hava prognozları gibi ön fikir açıklamaları, bu iştä yok nicä yapmaa, bu ortalıı karıştırêr hem milleti korkudêr. Țıfralara komentariy lääzım spețialistlär yapsınnar,  ama diil diktorlar, açıklanan bilgilärlän manipuläțiya olmasın deyni.

Şindi, pațientları kolvermää deyni, lääzım haliz statistikayı bilmää. Bunun için kararı lääzım epidemiologlar hem kfalifikațiyalı vraçların komisiyası alsın, zerä hastaları izoläțiyada tutmaa sadä o laflarlan, ani bölä lääzım – bu da aslı diil.

– Artık bir buçuk ay kendi başına izoläțiyada bulunan millet, şindiyä kadar prost annêêr, aseptika hem antiseptika kurallarını, nezaman, neredä hem nicä onnara uymaa. Pazertesindän beeri parklarda gezinmää izin verildi, açılêr kimi alış-veriş erleri, hem da, genä dä, informațiya yok onun için, ani angı korunmak sıralarına uymaa lääzım. Ne da olsa, onnara saygısızlık göstermäk var nicä ikinici ulaşmak dalgasına getirsin.
– Te bu dooru. Karantindan yavaştan çıkmada milletä mutlaka informațiya vermää lääzım. Korkuducu roliklerin erinä, lääzım aydınnadıcılar: onun için, nicä hem neredä maska taşımaa lääzım, aralıı dooru tutmaa, nicä kendini parkta, skverda, daada götürmää. Onu, ani sokakta maska hem eldiven diil lääzım taşımaa.

– Bütündünnää saalıı koruma Kuruluşu (angl.: World Health Organization, WHO) deer, ani lääzım. Moldova bu kuruluşun protokolunu bakêr.
– WHO artık çok kerä yanıldı, bu ayın içindä protokol dört kerä diişti. Maskaları hem eldivenneri lääzım taşımaa sadä orada, neredä var kontakt insannarlan hem erlärlän, angılarına çoyu diidi – supermarketta, aptekada, cümne transportunda, liftta. Oralarda bu dooru – kalan erlerdä yannış. Evä geldiynän, lääzım ellerini dooru yıkamaa.

–  Onnarı dooru yıkarsak, var mı nicä eldivensiz gezmää?
– Pek dooru. Taa islää sabunnan yıkamaa, nekadar spirtli dezinfektantlan, zerä spirt derinin özelliklerini prostladêr. Cümne erlerindä giriştä hem çıkışta ellerä dezinfekțiya yapmaa. Tükännarda dezinfektoru lääzım mutlaka çıkışta koymaa, zerä orayı biz pak ellän yada eldivennän gireriz, ama çıkêrız – kirli. Ama Kişinevun hiç bir tükänında da onnar çıkışta yok. Bu kuralları bilerlär spețialistlär, onnar, kim annêêr infekțiyanın yayılma yollarını, ama bilmeerlär alış-verişçi zaametçilerin başları, ani erleştirerlär dezinfektor aparatlarını sadä onun için, ani onnarın kuruluşlarını kapamasınnar deyni. Bän çizdim sizä sadä bir küçük halka, neredä lääzım giimää hem çıkarmaa eldivennärlän maskaları. Var taa bir önemni kıpım, nicä bunu yapmaa. Yannış adımnar – dooru yol ulaşmaya. Te bölä rolikleri TVda lääzım en aazdan üç kerä gündä göstermää. Nicä, çıkararkan, eldivennerin altını üzünä çevirmää  da sade ondan sora sıbıtmaa. Hem, elbetki, 10-20 gün taşımamaa onnarı. Cümne erledä bän eldiven giimerim, ama ellerimi dooru yıkêêrım. Maskayı tükännarda hem sıralarda durarkana giyerim.

– Aleksandr Vasilyeviç, ulaşannarın sayısı aazalêr, başlêêrız karantindän çıkmaa. Buna bakmadaan, koronavirus, gripa gibi, sezon hastalıkları razrädına geçärsa da, insannarda lääzım bigi silähı olsun. Vatandaşlarımızı, özelliklän, yaşlıları, respublika bolnițalarında ak ceerleri havalandırma aparatların sayısı raatsız eder, zerä Covid, ilk sırada, ak cerleri bozêr. Prezident dedi, ani ak ceerleri havalandırma aparatların sayısı eterli, bütün respublikada binä yakın var.
– İsteerim nışannamaa, ani epidemiya zamanında ak ceerleri havalandırma aparatlarına zoru olan on kişidän beşini onnara baalêêrlar, diil ona görä, ani aparat etişmeer, ama o üzerä, ani doktor yada palata etişmeer. Bundan kaarä, bölä soruşlar, çok olan faktorlara görä, kişiyä görä bakılêr. Birilerinä o yardım lääzım, öbürlerinä – intubațiya için, üçüncülerinä hiç diil lääzım da, makarki, örnek olarak, bakışa görä, üçünün dä durumu bir takım. Burada artık medițina başlêêr. Epidemiya dışında bu soruş hiç aktual da diil, aparatlar eterli kadar var.

– Hadiyin dönelim herkezinä deyni aktual olan karantindän çıkmak sıralarına.
– Şindi çok işlär vatandaşların aklı ermäk yaptıklarına baalı olacek. İmunitetı arkalamaa deyni, lääzım gezinmää, ama biri-birinä solumamaa, demeli ki, soțial arayı lääzım kesin korumaa. Taa ileri da lääzımdı parklarda hem daalarda gezinmeyä izin vermää, eminni bir araya uyarak. Ama ne vardı? Örnek olarak, podyezdlarda toplandı beş țıgaracı kişi da, biri-birinä üüsüreräk, tütüderlär orada. Sankțiya lääzım koymaa bir grupa insana, ama diil anaya, ani uşaannan daada geziner, mediținanın bakış noktasından bu dooru olacek. Karantin sıraları lääzım olsunnar akıllı hem kurulsunnar mediținaya üürenik spețialistlar tarafından, ama diil politikalı analitik tarafından.

Medițina institutunda var epidemiologiya kafedrası, da makarki şindi, artık bu etapta, onun spețialistları var nicä hazırlasınnar mas-mediyaya deyni korunmak sıraları için materialları – maskaların, eldivennerin dooru kullanması için, soțial arayı tutmanın lääzımnıı için.

– Biz şindi sizinnän izoläțiyadan yavaş çıkması için lafederiz, ama bolnițalarda hep taa pațientları ilaçlêêrlar, karantina kapalı küülär var.
– Bän düşünerim, ani koronavirus infekțiyasının ilin formasınnan olan pațientları bolnițalarda tutêrlar, zerä bu taa politika tarafından kazançlı, sora başlayaceklar onarı birdän salvermää da demää, ani biz ensedik epidemiyayı, makarki o ölä da başlamadı. Bunu soruşun politikalı tarafı için söleerim.

– Döneräk WHOya, angısı aydınnattı, ani pandemiya bitecek, açan bu virus hastalıını milletin 60% geçirecek. Herliim bizdä epidemiya başlamadıysa, biz sa kendi başına izoläțiyadan çıkêrız, ilerdä bizi ne bekleer?
– Siz şindi pek zor bir soruş sordunuz, ama bekleersiniz bendän konkret bir cuvap, ama o olmayacek. Bölä deyecäm: Moldovada büün yapılan karantin sıraları efektli diil. Onnar uydurma yapıldı, onnardan vazgeçeceklär, açan bu politika tarafından kazançlı olacek.

İlktän Germaniya deyecek, hazır, biz ensedik, sora İtaliya söleyecek, ani ensedi, ardından Moldova da. Herliim bizim memleketimizdä hepsini dooru, açık hem akıllıycasına yapsalar da,  onun yok dooruluu, yakın olan memeleketlerdän taa ileri, karantindan çıkmaa.

– Bu açıklamalar baalı olaceklar onunnan, ani insannar başka ulaşmayaceklar mı? Ölä diil sa, ozaman nesoy var nicä karantindan çıkmaa?
– Bizim daavamız başka iştä. Yapılan sıralarlan biz virusu durgudamayacez, bu kendi-kendimizi yalandırmak, bunu bän deerim, açan söleerim, ani lääzım vazgeçmää insannara yalan sölemektän. Onnarlan biz sadecä yavaşadêrız ulaşmanın yayılmasını. Bu – sade deklarațiyalı yapılêr, ani vraçlara hem bolnițalara aarlık ükü olmasın deyni, ama hep o vakıt, onnarı, lääzım olmayan hastalarlan artık tepeyädän üklettilär. Ulaşma proțesi diil bir ay taa ilerleyecek. Okadar vakıt biz yok nicä kendi başına izoläțiyada bulunalım, lääzım yavaşıcık açılmaa. Dooru açılmaa. Birdän açmaa büük erleri olan marketları, neredä çok insan olmêêr. Maasuz formalara giimni koruyucuları, ani ileri bakardılar iyecek sepetlerinä, koymaa kolversinnär, deyecez, onar kişiyi, baksınnar, ani insannar maskalarda olsunnar, grupalara toplanmasınnar – bu artık normal bir sıradır.

– Bekim, saalık ministerliin probleması diil salt kompetențiyası olmasında, ama çok kalabalıın ulaşmasından korkması, açan vraçlar etişmeyecek, hem bolnițalar dolu olacek?
– Taa yukarda bän söledim insannarın akıllı olmasını deyni. Şindi hepsindän çok vraçlar ulaşêrlar, diil pațientlar, korunmak sıralarını bakmarsak, milletin arasında patlama olacek. Herliim vatandaşlar başka aylelärlän kontakta girmärselär, gezinmärselär neredä diil lääzım, tükännara gitmärselär, bu sıralar efekt verecek.

– Neçin lääzımdı devletleri kendi başına izoläțiyaya sokmaa, ekonomikaları cinkmää, mayadan, iyünädän karantin sıralarını uzaltmaa?
– Bu soruşa bän cuvabı bilmeerim.

– Mediținanın bakış noktasına görä mi? Onu ye esaba aldılar?
– Mediținanın bakış noktasına görä, yapılan işlerin hiç bir maanası yok. Kitayda karantina benzeyän karantin vardı, angısı bir buçuk ayın içindä virusun yayılmasını durguttu. Da şindi insannar, belliki, korunmak sıralarına bakarak, normal bir yaşamaya başladılar. Yarım yıldan sora siz göreceni, nesoy sarkazmaylan biz bakacez hepsinä, ne büünkü gündä Moldovada olêr. Bu – epilog.

İntervyuyu götürdü Olga BEREZOVSKAYA
Maasuz kommersantinfo.com için
(gagauz dilinä çevirdi Todur ZANET)

2016-cı yılın Canavar ayın 8-dä, “GAGAUZLUK” Cümne Birliin “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” Proektı çerçevesindä, kısmet düştü buluşmaa valkaneşliyka Ekaterina Georgiyevna BAURÇULUylan, Valentina KOTENKO (BAURÇULU)nun anasınnan. Bu buluşmayı bana deyni uyguladı Valkaneş kultura Evinin eski direktoru, Gagauziyanın kıymetli kultura zaametçisi Vasilisa (Valentina) Konstantinovna FURMAN. Buluşmakta vardı Ekaterina Georgiyevnanın unukası Valeriy Stepanoviç BAURÇULU da, ani manisinä herbir iştä yardımcı olardı. Buluşmamız pek gözäl hem faydalı geçti da ayırılarkana annaştık, ani 2017-ci yılın ilkyazında taa bir kerä buluşacez. Ama kısmet olmadı, zerä o kışın Ekaterina Georgiyevna, kayıp, düşer da ayaanın almacıını kırêr. Bu beterä da 2017-ci yılın Büük ayın (yanvar) 19-da geçindi. Topracıı ilin olsun!
O zamandan beeri çok kerä düşündüm bu insan için annatmaa, ama hep eri gelmäzdi. Da şindi, Valentina KOTENKO (BAURÇULU)nun duuma gününün 65-ci yıldönümünä hem ölüsünün 20-ci yılına, sanêrım, bu işin sırası da geldi.

Siz haliz Valkaneştä mi duudunuz?
Burda, Valkaneştä. 1923-cü yılda iyulün 5-dä duududm. Evimiz plandaydı. Bobam – Georgiy İvanoviç ÇERNEV. Mamumda 3 uşaktık: bän, Nüklay batü hem kızkardaşım Oli. Oli 12 yaşında öldü. Biricik beni büüttülär, ama nasıl naazlı büüttülär!

Uşaklıınız niceydi?
Pak masal gibi yaşanırdı ozaman. Ne yortularımız vardı! Şindi sa bosäk yortuları sade.

Kendiniz rusta mı üürendiniz?
Romunda. İki klas, yarım da koridor! Bän üürenirdim islää, ama oldu bendä bir hastalık, korkudan. Da bän 12 yaşınadan kendimi pek prost tutardım. Allah korusun! Daalara, taşlara gitsin o hastalık, ne geldi benim başımdan. Uçtilkalarım da anama-bobama yalvaradı: “Tutun evdä onu! İlaçlayın! Gezdirin!” Da bir adam, ani bir Allaa adamı, sokakça Kaalekci (?) Todur sölärdilär, o beni ilaçladı. “Aaa, siz beni ilaçlamaa isteersiniz, – därdim. – Bän bilerim neylän ilaçlaycenız!” Da annardım da neylän isteerlär ilaçlamaa! Da ozamdan bän döndüm, ama, birtaan şkolaya gidämedim. 16 yaşında evlendim.

16 yaşında mı?
16 yaşında! Vakıtsız evlendim. Düşmäzdi ölä evlenmää. Dayak lääzımmış! Evlenmää mi lääzımdı bana?! Şöfördu. Hiç yoktu maşina küü içindä. Çaldı, bän da gittim. Bana lääzımdı bir yaş çatı, da…

Tükänımız vardı. Tükända bän yazardım hepsini, sçöt yapardım hepsini. Evlenmää ne taşçin alatlamışım?! Dayak, dayak!

Şindi sa diil kızlar aldanêrlar! Çocuklar kaçêrlar da kızlar giderlär üstünä. Maskara dünnääda yaşêêrız! Utanmak dünnääda! Diil adamnar hozäyni evdä – karılar! Ama evin hozäynisi – adam! Armanın kazıı – adam! Karıyı lääzım tutmaa, baştan onu sıkmaa! Da kolvermemää senin önünü geçsin: dursun sän geçäsin, da sora o geçsin! A şindi naoborot oldu. Valä bana därdi: “Mamu, ne sän okadar bu çocuklar için?” Därdim: “Mari, çocukların aklıları var! Karıların saçları uzun, ama akılları kısa onnarın, mari! Onnar hiç bilmeerlär näbêylar! Büün var mı – sabaa için düşünmeerlär! Hem evlenmeerlär ev bakmaa da başa çıkarmaa! Doydu, gider başka adam aarêêr!”

Siz kaç yıl kocanızlan yaşadınız?
Bän kırk dört yaşından kaldım yalnızça. Nasıl kırlangaç yuvası daalêy, da düşey, da bilmeer angı tarafa almaa. Ama hep o evä çekiley. Ölä kaldım. Sanardım, ani bän görmeycäm… Uşaklarlan te bu kırıntıyı (evi – nışan “AS”) yaptım. Adam gibi aklım da erärdi. Şindi o bana ölä büük görüney! Te Valera (unkası – nışan “AS”) geliy. Küçükkenä hep burêy gelirdi. Kuzu gibiydi. Şindi başladı diklenmää. Yok bişey, gelecek senin aklın. Sän şindi elli yaşında – aklın başında başladı olmaa! Ama benim gibi çekmääsiniz! Allaa göstermesin! Nasıl dayandım bän bu kahırlara, ba çocuum?! Mezarlık yoluna yolcaaz yaptıydım.

Kati bulö, aaçlıı nicä geçirdiniz?
Pek prost! Pek prost geçirdik! İdilär uşaklarnı bütün. Büük kütüklär getiridim, sürüklärdim, sobayı yakalım da yısınalım. Yannaşırdım sobanın yanına uşaklarımnan – Kostikacıım hem Stöpa ikisi vardılar. İmää yoktu. Vardı benim bir lelüm, lelü Sati, mamunun kıskardaşı. Ordan-burdan toplamış kartofi kapçaazı, onnarı – kaynadardık imää. Tätüsü da işlärdi, ona ekmek verärdilär. Karaaa! 100-zär gramcaz bir parçacık ekmek veridilär. Pek prost.

Sandık ani biz artık çıkmayacez o yıldan. Dübüdüz küü öldü, may. 5 uşak öldü aaçlıktan, anası da idi uşaklarını da, büzüldü o da. Ölüleri kızaklan götürüdülär – rıpa içinä sıbıdırdılar. Mezarlıın yanında büük rıpa vardı, orêy. Ne köpek kaldıydı, ne kedi, ne patkan – hepsini idilär. Bittiydi onnar hepsi. Kaybeldiydi dünnää! Aaçlık cendeminin kayalarını geçip, diri kaldık. A kimä da verdim rubalarımı, elimdä yapılmış döşekleri bir konservaya – onnar da öldülär. Da genä bän kaldım yaşamaa. Çiizimi da ekincää verdim, uşaklarımı başa çıkarayım. Allaa ayırêr kimi almaa. Mamum da kırk beş yaşında brüşnoy tiftan öldü. Hepsi genç!

Devlettän saalık uurunda yardım vardı mı?
Bir ferşelcik vardı sade, Kornovak laabıydı. Bir da aptekacık açtıydılar bir evceyzdä. Kimsey yokru başka.

Şindi kuvettä bulunannar sizä yardım ederlär mi?
Şindi kırıntıların elinä kaldık. Onnar sade kendi ceplerini bilerlär. Allah onnarlan! Ne bilerlär onnar, onun için cuvap edeceklär. Ama cuvaptan hiç korkmêêrlar. Yok onnarın hozäyinnii. Yok, ani annatsınnar nasıl lääzım. Onnarın – onnara görä. Onnar sade kendi evlerinä düşüner, ani ihtärlar için düşünsünnär. Şükür, birkaç kapeyka atêrlar orda, Valeciim için da. Yok bişey. Saadä dünneyi kullansınnar. Ama, onnar kendilerini da bilmeerlär kullanmaa! Adamsız zor yaşamaa, çocuum.

Ölä zormuş sizä, neçin ikincilää evlenmediniz?
Kızçaazım da (Valädan unukası Katerina – nışan “AS”) deer: “Mani, maa, bana deersin evlenmedim, evlenmedin. A sä neçin evlenmedin 44 yaşında, ma?” Bana adamnar çok teklif ettilär. Genä uygun, üürenmiş adamnardan. Ama bän därdim: “Benim bir adamım var dünnääda”. “Onu senin mamun mu büüttü?” “Büütmedi mamum, a bän 16 yaşından onun elindä oldum! O beni koradı, o beni baktı!” Açan da çekişirdim ona, därdi: “Sus, sümüklü! Şkolaa geçirdim seni, köpeklerdän korudum, kolcaazından yamaçlardan atlattım. Burnundan on santim ötää görmeersin. Şindi da isteersin bana çorbacı olmaa!” “Sän ol bana çorbacı! Bän sendän korkayım. Diil bän sana iş vereyim. Açan tokattan girecen, biliym, ani sän geleysin! Ani adamım geley!” Oollarıma da därdim: “Sesläyin karılarnızı, ama vermeyin heptän ön karılarınıza! Karılar da gitmesin adamsız bireri. Bireri gidäsiniz ikiniz bilä!” Osaydı karılar şindi salt manikür, pedikür, boyêrlar saçlarını. Adam da geley, karıya yatarkana: “Kofe mi?” Bir sopa da kofeylen o doyursun seni! Adamnan karı açan annaşêr, o evdä gidey yaşamak ta islää. Ama açan yok annaşmak – dicaba yaşêêrlar o ev içindä. Uşaklar da gider “ayırın-tramvay” –  nasıl aklıları buyurêr, kim näänı çekey. Ama işitmeerlär beni. Onnar pripazlık eder: “Yıkadım büün!” Ne yıkadın! Maşinka döndü! Adam da gitsin işlesin, getirsin para da ödeyäsin. Sän da içerdä kukonalık edäsin! Valä bana bunda pek kontra gelärdi.

Bukadar gözäl hem dooru laflar, ama adam içärsä, ozaman?
Pek kontraydım te bu işkicilää. Kocama da çekişirdim. Ama ozaman lääzım susmaa, dakılmamaa ona. Açan içkili gelirsa, susun. Susun, da o utansın da çeketsin sizinnän lafetmää. İleri yoktu sarfoşçuluk, ne alkogoliklik. 5-6 fıçı şarap yapılırdı. Su erinä içärdik da ne alkogolik vardı, ne sarfoş.

Siz kırda işlediniz mi?
Kırda hepsi işlämeer, mamu! Kırda işlämedim, hiç bilmedim o kır işini. Ama ev bakmaa, 16 yaşından beeri! Dübüdüz uşak. Elliyadan hepsi benim uşaklarım büüdüydü. Şindi da bir uşak! “Etiştirämedim bişey yapmaa, uşaa baktım!” Nekadar baktın? Onu da kırk kişi bakêr, o uşaa büüdüncä! Dünnää bölä oldu, dünnää diil islää oldu!

Kolhoza gittiniz mi?
Gittim. Sekiz yıl böceklerdä işledim. Açan kayınnam oldu hasta da paralizat oldu. Beş yıl onu da baktım döşektä. Hem böceklerdä hem rayonoda uborşçița işledim. Utanırdım da: “Direktor karısı, uborşçița işlee!” Gidärdim gecä. Därdim: “Eh, iştän yok ne utanmaa! Prostluktan hem hırsızlıktan lääzım utanmaa! Onnardan korunmaa da karışmamaa ölä işlerä. İrmi sekiz rubleylen 8 can bakırdım.

Valä için para kablettiniz mi?
Valeciim için çok bana ödedilär. Onun zarplatasını on yılınadan hep verdilär bana. Onnar dedilär ölä: “Kocası yapsın ona pamätnik. A mamusu, 7 uşak anası! Biz verecez onun mamusuna!” Ordan raysobestän bana peredaça da yolladılar. Bana ölä sölärdilär uşaklar: “Mamu, sän olaydın gramotnıy, sän hepsinä cuvap verersin nasıl lääzım. Kızçaazımnan da (Valädan unukası Katerina – nışan “AS”) lafederim, deerim: “Katüşacık, bän şansora dooru lafedämeerim, mamu. Aazım da, dilim da tutulêr” “Manisi, – deer, – pek islää lafedersin. Sän o forma lafedeysin, – dey, – ani altmış yaşında lafedämeerlär! Kaç yaşındaysın, mani?” İstämeerim söleyim kaç yaşında! 93 yıl! Var mı nasıl ölä kahırlık içindä yaşamaa?

Siz edi uşak anasıysınız mı?
Ölä (sayêr): Kostika, Lälä, Mariçika, Stöpa, Pantüşa, Slavik, Valä. Ama Läläcıımnan Marçikamı küçücük kaybettim. Kalan uşaklarım hepsi üürenik çıktılar! Beşi universitetları hem institutları başardı. Valeranın (unukası – nışan “AS”) papası küsärdi bana: “Neçin sän onnarı tuttun obrazovaniyaylan?” “Sän onaltı, onedi yaşında evlendin – mamiçku! Aldandın! Alatladın evlenmää!” O pek akıllıydı hem pek hızlıydı. O bakardı te bu uşaklarımı benim. Düvärdim da onu, öbürlerini taa nestetmäzdim. “Aaa, sän acêysın öbürlerini!” Sora bir da uşak büüttü (göster Valeraya). O onsekiz yaşında uje yaptı uşak. A sän raz yaptın, ölä da büüt onu!

Valeyä mi dediniz?
Diil, Valeranın bobasına. A, Valä! Valä pek akıllıydı! Bän Valäyı da çok sıkı tuttum! (aalayarak) Valäya hep çekişirdim. Därdim: “Yapmaasın mamuya bir prostluk! Yapmaasın mamuya bir utanmak! Allaa göstermesin, sän yaparsaydın! Dört batün var!” O en küçüüdü: Kostika – upravläyuşçiy aptekada, Stöpa – veterinarnıy vraç, Pantüşa – optikada glaznoy vraç hem infekționnıy bolnițada işläridi, Slavik – muzıkant, Valä! En islää çocuklar istedi onu. Valä bobasına benzärdi. Kocam da, İlya Födoroviç, 1917 yıldan duumasıydı, bitirdi Bolgradta en büük liçeuyu.

Sizin gençliinizdä hırsızlık vardı mı?
Yaşamak pek interesti hem spokoynaydı. Yoktu hayırsızlık. A kim da, ani yapardı ırsızlık, pek aaz, vermäzdi ona kapan. Vardı bir Ragaliya dädu, küüçindä gezärdi “dungur-dum”. “Mariy, moş Koli gezer, kim ne yaptılar?” Gitmişlär, çalmışlar lokma. Asmış lokmaları ırsızın sırtına, akardı tuzlu su. Baalamış onun bir kolunu, ayaanı sincirlän taligaya: “cungur-cungur”. İndirip pindirirdi onu. Düvüdülär. Öldürüdülär, da brakardılar, ani olmasın kökü da onun.

Kati bulö, siz bir zor yaşamak yaşadınız…
Zor! Pek zor bir yaşamak!

Gücendirmää hem acıtmaa istämeerim, ama hiç bir kerä da mı pişman olmadınız bu yaşamaya?
Aydınnık dünneyä pişmannık mı olur, ba?! Bu dünnääyı biz görmeycez, bulmaycez. Genç ta öldülär, ihtär da. Aydınnık dünnääya kim var nicä doysun? Bu te ray burası, bu aydınnık dünnää. Nasıl sana kurtarêr, ölä savaşêrsın, yaşêêrsın.

Bitkidä bir maani bana söleyäbilirsiniz mi?
Yanıkım bän, mamu. Nicä söliim, açan hepsini unuttum. Türkü mü kaldı. Dur düşüniym biraz. Bu maani diil. Buna biz därdik “sevgililik sölemää”:

Ay ermecä, eremcä,
Kaşık saldım pirincä.
Kaşık saldım pirincä,
Ter bastı isleycä,
Yar yanıma gelincä.

Yar yanıma geldi,
Kapu aralık kaldı.
Kapu aralık kaldı,
Kayınnam bana darıldı.
Darıldıkça darılsın,
Oolu boynuma sarılsın.

Saa olun, Kati bulö.
Saa ol sän da. Şindi gel gösteriim evimi hem patretleri. Gör niceldik biz!

Yazdı Todur ZANET

Paalı Büükelçi, TC Prezidentın Recep Tayyıp ERDOĞANın vizitından neyi bekleersiniz?
Raametli Prezidentımız Süleyman DEMİREL 1994 yılında Moldovaya bir ofițial vizit yaptı. Şindi da Sayın Prezidentımızın 2018-ci yılın  Canavar ayın (oktäbri) 17-18 günnerindä yapılacek vizit, 24 yıldan sora Moldovaya Prezident uurunda yapılan ilk ofițial vizit olacek.

Vizittä, Sayın Prezidentımıza eşi Emine ERDOĞAN Hanumefendinin da eşlik etmesi beklenmektädir. İki günnük vizitın ilk günün Kişineva, ikinci günü da Gagauz avtonom Erinä ayrılması plannanmaktadır.

Moldova, ortak sınırımız bulunmamaklan birliktä bölgemizdeki evelki dostlarımızdan hem komşularımızdan biridir. Moldovayı devletimiz için özel yapan en önemni elementlardan biri da, şüpesiz, Gagauz soydaşlarımızdır.

Bu baalamda, Sayın Prezidentımızın vizitı hem dost devlet Moldovaylan ikili ilişkilerimizin ele alınmasına hem geliştirilmesinä; hem da Gagauz soydaşlarımızlan bir araya gelinmesinä sebep olacektır.

Söz konusu vizit sırasında, Moldovaylan ilişkilerimizi strategiyalı ortaklık uuruna çıkaracek bir belgenin imzalanması plannanmaktadır. Strategiyalı ortaklık, ikili ilişkilerin her alanında ileri bir işbirlii uuruna uur etmektädir. Bu çerçevedä, bundan sona üst uurda vizitlar taa sık hem düzenni olarak aslıya çıkaralaceklar, iki devleti ilgilendirän ikili hem çok taraflı konularda düzenni konsultațiya mehanizmaları hem çalışkan plannarı oluşturulabilecek, kultura ilişkilerin geliştirilmesi için proektlar hazırlanabilecek hem halklararası kuruluşlarda yakın dayanışma sergilenecektir.

Vizit sırasında iki devlet arasındakı ilişkilerin derinnemesinä hem eni bir biçimdä görüşülmesi hem konkret kararlar alınması beklenmektedir. Bu baalamda, politika, ekonomika hem kultura ilişkilerimizin taa ileriyä nasıl taşınacaa konusundakı görüşlerimiz, Moldova tarafınnan paylaşılacek hem yapılacek işbirlii alanları deerlendirilecektir.

Gagauz soydaşlarımıza 1994 avtornomiya zakonunnan tanınan haklara işlerlik kazandırılmasına önelik beklentimiz hem Gagauz halkın soțial hem ekonomika gelişiminä katkı saalayacek işbirlii alanları da buluşmalarda gündelik punktların arasında er alacektır.

İki devlet arasında, Prezidentlar uurunda, eni annaşmaların imzalanması beklener mi?
İlişkilerimizi strategiyalı ortaklık uuruna çıkaracek belgenin kimär kerä, başta vatandaşlarımızın karşılıklı olarak bületennerinnän gezi yapmalarına kolaylık verecek bir Annaşma olmak üzerä, üüredicilik, kultura, gençlik hem sport alannarında ilişkilerimizin annaşmak temelini kaavileştirmäk eni annaşmaların imzalanması ön görülmektädir.

Vizit programasında, Moldova Prezidenturasının binasının ofițial açılışından karä, başka başarılmışTürkiye proektların açılışları bekleniler mi?
Moldova Prezidenturasının binasının remondu, Prezident Sayın İgor DODONun Sayın Prezidentımızdan istedii üzerinä devletimiz tarafından üstlenilmiştir. Türk halkının, kardaş hem dost Moldova halkına baaşışı olan remondun Sayın Prezidentımızın vizitina kadar tamamnanarak ofițial açılışının vizit olayınnan yapılması hem binanın Moldova devletinin hem halkının izmetinä verilmesi plannanmaktadır.

Ayrıca, TİKA tarafından Komratta yapılan Bölge Bolnițasının eni izmet binasının, Nastradin Hoca uşak başçasının; Ankara Altındaa primariyamızın tarafından yaptırılan Gençlik Merkezinin remondu, genä da hep o primariyamızın tarafından üstlenilän Kultura Evinin açılış törenlerinin gerçekleştirilmesi ön görünmektedir.

İki Prezidentın eşlerinin ayırı programlarında nereyi vizit yapılacek?
Sayın Prezident DODONun eşi Sayın Galina DODON Hanumefendinin vizitta Sayın Prezidentımızın eşi Sayın Emina ERDOĞAN Hanumefendiye eşlik etmesi ön görülmektädir. Hanumefendilerin Kişinev hem Komratta özelliklän karı, uşak hem yaşlılara izmet verän soțial kuruluşları vizit etmeleri plannanmaktadır.

Sizincä, Moldovaya hem Gagauziyaya bu vizit ne kazandırır?
Ortak istoriyamızı inceleyecek olursak, açıkça görülecektir ki, Moldova halkınnan Türk halkı 300 yıl hep o devletin insannarı olarak barış hem raatlı içindä yaşamış hem komşuluk yustițiyasını günümüzä kadar yaşatabilmiş iki toplumdur. 24 yıl öncä raametli Prezidentımız Süleyman DEMİREL tarafından yapılan ofițial vizit, hem şindiki Moldova Respublikasınnan Türkiye Respublikası arasındakı karşılıklı saygıya hem inanca dayalı ilişkilerin hem da Gagauz soydaşlarımızlan dost Moldova halkı arasındakı kalıcı barışın temellerini atmıştır.

Sayın Prezidentımızın vizitı da kuşkusuz bu saalam temel üzerinä eni gorizontlar açacektır.

Vizit, bölgemizdeki ayırılılaran ilgili bütüm tarafların katkılarınnan barışçı çözümnär bulunmasına hem bu uurda ortak varlıımızı arttırılmasına hem önündeki darboozların kaldırılmasına önelik eni gorizontlar açacak, karşılıklı yatırımnara stimul vereräk devletlerimizin kalkınmalarına hem varlıına katkıda bulunacek, halklarımız arasındakı ilişkilerini taa da arttırarak kulturu ilişkilerimizin kolaylıkça derinneştirilmesinä uygun tarla yaratılmasını saalayacektır.

Saa olun.
Sizä teşekkür ederim.

Paalı Büükelçi, aradan 2 yıl geçtiktän sora, ozamankı 2016 yılın Orak ayın (iyül) 15-dä olan devlet devrimi denemesi nicä görüner?
15 Temmuz 2016 günündä Türkiyedä devlet devrimi diil, ama devletä, pravitelstvoya, Konstituţiyaya karşı bir silählı asker devrim denemesi yaşandı. Bu devrim denemesi askerin, poliţiyanın sokaa döküldüünnän, sıradan halkın karşı koymasınnan durgunuldu. Halkın karşı çıkması çok önemni, çünkü Türkiye Respublikası 1923-cü yıldan kurulduundan beeri hep devrim denemelerinä uuradı: 1960, 1971, 1980 hem başka yıllarda. Bu devrimnerin kimisi devletä el koymak, kimisi da pravitelstvoyu önnendirmäk için yapıldılar. Ama o yıllarda halk buna karşı çıkmadı. Şindi sa, asker tarafından görünän devrim denemesinä karşı, Cumhurbaşkanımızın çarısıylan, halk sokaklara döküldü hem, devrim denemesinä karşı çıkıp, onu durguttu.

Bu devrim denemesini yapannar hepsi üzä çıkarıldı mı?
Devrim denemesi Türkiye halkına büük travmalar getirdi. Onu yapan Fetullah GÜLENin terorist organizaţiyasınnan, kısaca FETÖylan, cengimiz büün da gider. Bu cengin iki uuru var:
Birisi – devlet strukturalarına uzun yıllar içindä saklıdan sızmış olan FETÖcu devlet kadroları devletä çok zarar verdi hem onnarı temizlemäk ilerleer.
İkincisi – dıştan korkunç büük ölçüdä onnara yardımnarın gelmesi. Onuştan bu cenk uzun tutêt hem zor bir cengtir.

Annadıım kadar o devlet kadrolarını, bulup, iştän çıkardınız?
Büünkü günädän yaklaşık 120 bin bu organizaţiyada doorudan yada yakından olan devlet kadrosu ya iştän atıldı, yada türlü cezalara çarptı: ya para cezasına, yada birkaç aylık kapan cezasına.

Pek büük bir sayı.
Moldovadan bakarsanız bu sayı büük görüner. Ama esaba alarsak, ani Türkiyedeki çinovniklär sayısı 3 miliona yakın, bu işä bölä bakmanız gösterer, ani proţent olarak o büük diil.

Ama bunnar hepsi insan? Onnarın hakları yok mu?
Var. Ama devlet haklarını da unutmayın. Herbir devletin onun işinä karışan kişileri kendi üstündän atmak hakkı var. Buna örnek dünnedä çok var. Onnarın birisi – Germaniya. Batı Germaniya Dou Germaniyaylan birleştiktän sora, binnärcä diil, milionnarca devlet kadrosunu ya pensiyaya yolladı, ya iştän attı, yada cezalandırdı. Onuştan Türkiyeyi bu uurda kabaatlı bulmaa da yaannış, çünkü devlet kendisini korumak zorundadır.

Siz Dış ilişkilär Ministerliin kadrosuysunuz. Bu ministerliktä cezaya uurayan adamnar çoktu mu?
Bizim Bakannıımıza yılda 50-60 kadro alınır. Bunnar hepsi universitetları başaran genç olannar. 2016-ya gelmedään, onadan son 4-5 yılda bu kadoların may hepsicii Fetullah GÜLENin organizaţiyasından pay alannar hem kendi ekzamen oţenkalarını çalan insannar. Onnarın içindä dilleri bilän yada doorudan Fetullah GÜLENin organizaţiyasına girmeyennär da var, ama onnar hepsi iştän çıkarıldı. Bunnar ekzamenneri haksız geçennär. Bir da onnarın beterinä ekzamenneri geçämeyän insannarı da düşünün.

Devlet kadrolarını iştän atmak için elemelär yapılêr. Bu islää bişey. Ama, açan o kadroların iştän atılması için Türkiyedä karar alınêr facebookta bir erifin pis yazısına görä, ani bir kabaatsız batak atêr insannarın üstünä – bu anormal bişey. Sizä örnek: Moldovadan iki TC Büükelçisinä Selim KARTALa hem Hulusi KILIÇa bu eriftän bu türlü bataklar atıldı. Nedän sora, Hulusi KILIÇ işä başladıından 1,5 yıldan sora, iştän alındı. Selim KARTAL da bu günä kadar işsiz kaldı. En aazdan buradan bölä görüner. Şindi, devlet bu türlü karar alarkana, nekadar inanêr bu türlü pis yazıları?
Devletin karar almasında yannışlıklar olabilir. Ama son-sonunda aslısı üzä çıkır. Büünkü gündä iştän atılan 18 bin devlet çinovnii, detalli aaraştırmalardan sora, geeri işä alındı.
Şindi sizin soruşunuza cuvap vererim. Hulusi KILIÇ 2018-ci yılın Büük ayın 31-dä 65 yaşını tamamnadı. Onuştan, Türkiye kanonnarına görä, 65 yaşını tamamnayan devlet kadrosu hemen pensiyaya yollanêr. Hulusi KILIÇ pensiyaya çıktı hem o sizin sölediiniz yazının burada bir etkisi yok.
Ne düşer Selim KARTAL için sölemää. Selim bey büün da bakannık kadrosunda hem aylık zarplatasını kableder. Bizim bakannıkta büükelçilik erini bekleyän çok diplomat var. Ne Hulusi beyin, ne da Selim beyin üstünä bir FETÖcu kabaatı atılması gibi bişey yok.

Türkiyedä 2 yıla yakın Üstolan durum var. Bu durumda seçimnär yapılêr hem kararlar alınêr. Bunun için ne deyeceyniz?
Buna cuvabı bu örneklärlän verecäm. Büünkü gündä Üstolan durumuna örnek önümüzdä Franţiyada var. Birkaç teror olayın ardına, Franţiyada uzun zaman Üstolan durumu açıklandı.
Türkiyedä Üstolan durumu neçin koyuldu? Bu devrim denemesindä bir gecedä 249 insan öldü, 2 bindän zeedä insan yaralandı. Franţiyada olannara baktıynan – bir erdä bir ölü, öbür erdä üç ölü, başka erdä taa birkaç. Bizdä sa bir kerettä bukadar insanı kaybetmäk – neredä sa devleti eldän kaybetmäk! Onuştan bir devlet içinä sızmış hem görünmeyän duşmannan cenk etmäk zor hem her türlü işlär bunda kabledilir.

Bileriz, ani Türkiye dışarda bulunan Moldovadaki “Orizont” gibi Türk liţeylerini kapatmaa savaşêr. Neçin?
Bu okullar Fetullah GÜLENin teror organizaţiyasının, FETÖnun kurduu okullar. Moldovada hem Kişnevda hem da Gagauziyada bu okullar var hem hep taa ileri dooru da işleerlär. Biz okulların kapatılmasını istämeeriz, FETÖnun buradan para kazanmasının kesilmesini isteeriz.
Rusiya da, bu okulların ne olduunu annayıp, 15 Temmuz 2016 öncesindä onnarı kapattı. Germaniya da bu okullardan birkaçını kapattı. Nicä istärseniz bakın bu konuya, ama annayın, ani bu okullara para ödeyän analar-bobalar, istär-istemäz teror organizaţiyasını finans ederlär.
Biz, bu okullarda çalışan FETÖcuların iştän atılmasını hem Türkiyeyä verilmesini isteeriz. Hem isteeriz, ani bu okulları Türkiyenin “MAARİF vakfına” baalansın. “MAARİF vakfı” – devletin sınırı dışında Türkiyenin üüredicilik Ministerliinä baalı olmayan okulları kurmak hakkı olan bir kuruluş. Büünkü gündä “MAARİF vakfın” artık 16 devlettä okulları var. Bunun içindä Azerbaycan, Serbiya, Çernogoriya, Tacikistan, Gambiya gibi devletlär var.

Sizincä bu liţeyleri başarannar FETÖculaa ulaştılar mı?
İstär-istemäz. Zerä Fetullah GÜLEN kendisini bir mesiya olarak kabledtirer hem okulları başarannarın fikirinä onnarın “Altın Generaţiya” insannarı olduklarını fikiri sokêr. Ama sonunda bu okullar bir sekta gibidir. Onuştan insannar onnardan korunmalıdır.

Saa olın.
Saa olun siz dä.

Kırım ayın (dekabri) 19-da Gagauziya Halk Topluşunda oldu “Tombarlak masa” toplantısı, neredä incelendi “Gagauz dilini kurtarmak için” Zaknon proektı, angısını hazırladılar hem 2017-ci yılın Kirez ayın (iyün) ayında insanın önünä çıkardılar GHT deputatları Elena KARAMİT (Avdarma küüyü), Ekaterina JEKOVA (Çöşmä küüyü) hem Mihail JELEZOGLU (Kiriyet küüyü). Zakon proektını açıklarkana, onun avtorları bildirdilär, ani Halk Topluşuna sürerlär bu Zakonu o üzerä ki “Gagauziya (Gagauz Yeri) avtonomiyanın kurulma günündän 22 yıl geçtiktän sora, şüpeyä alınêr onun kurulmasının baş uuru – gagauzların özelliklerini korumak hem milli isteyişlerini erinä getirmäk, dili hem milli kulturayı zenginneştirmäk”.

“Tombarlak masa” toplantısında nasaat edän insannarın fikirlerini aşaada açıklêêrız.

Ekaterina JEKOVA: “Geçti yarım yıl nicä bu proekt ünsan önünä çıkarıldı. Bu vakıtta bizä Zakon proektınnan çok teklif yoktu. Ama gelän tekliflär büük maanalı hem Zakonu iileştirmää deyni faydalı.

İnsannar gagauz dilini üürensinnär deyni lääzım KDU (Komrat Devlet Universitetında) on-lain kursları kurmaa. Gagauziyanın Bilim-aaraştırma Merkezinnän birliktä üüredicilik kiyatlarını gagauz dilinä çevirmää.

Gagauz kompozitorlarına hem yazıcılarına para ayırmaa, onnar uşaklara deyni raat yaratsınnar. O insannarda olacek stimul, devlet zakazını alıp, kiyat hem muzıka yazmaa.

Gagauz teatruları lääzım 80% pyesaları gagauz dilindä göstersinnär.

GRT gagauz dilindä reklamayı taa ucuz paada alsın, yaradıp kolaylıı insannar havezlän onu versinnär”.

Elena KARAMİT: “Bu vakıtta annadık pek önemni bir işi – uşak başçalarında da, şkolalarda da lääzım kurulsun GAGAUZ ORTAMI. Ozaman uşaklar da, analar-bobalar da havezlän gagauz dilinä dönmää başlayaceklar. Uşak başçalarında hem şkolalarda aralıklarda lääzım gagauzça çizgi filmnarı gösterilsin, gagauz havaları işidilsin. Ana-boba hem adminiatraţiya toplantıları lääzım gagauz dilindä geçsin. Uşaklar başladı azetmemää kendi dilindän.

Şkolalarda lääzım en aazdan 4 predmet gagauz dilindä üüredilsin: fizkultura, iş, muzıka hem resimcilik. Kiyatları hem kadraları hazırlayıp, lääzım geçmä başka predmetların da gagauzça üüredilmesinä.

Gagauz ortamına girer uşaklara gagauzça spektaklilerin gösterilmesi da. Bu iş için devlet tarafından lääzım para ayırılsın da teatrular ayda 1-2 kerä herbir üüredicilik kuruluşlarında gagauzça spektakli uşaklara parasız göstersinnär.

Biz kertää etiştik, açan kimi adımnarımızı beenmeyeceklär, ama onnarı lääzım yapalım”.

Mihail JELEZOGLU: “Zakon proektını çıkardıynan, GHT deputatların çoyu buna karşı gitmää başladılar, deyeräk: “Naşêy, sizdä yok başka problema mı, çekedersiniz gagauz dilini bakmaa?” Bu Zakonnan biz istämeeriz karşı koymaa rus yada başka dillerä, ama isteeriz kendi dilimizi üüseltmää. Onuştan o dilleri taşıyan insannar lääzım yardımcı olsunnar bizä.

İsteeriz, ani yortularımız, Halk Topluşu hem İspolkom toplantıları gagauz dilindä geçsinnär. Hem çorbacılaa gelennär lääzım gagauz dilini bilsinär hem onda ekzamen versinnär.

Lääzım kurmaa Gagauziyanın devlet premiyalarını da hepsi uurlarda (kultura, çiftçilik, üüredicilik, bilim, ekonomika) onnarı vermää”.

Todur MARİNOGLU (yazıcı, gagauz dilindä üüredici): “Uşaklar lääzım gelsinnär şkolaya becereräk lafetmää, fikir kurmaa hem annaşmaa gagauz dilindä, bakarak ona nicä büük yaşta insannar lafederlär aurt dolusu gagauzça. Uşaklar lääzım görmesinnär, ani gagauz dili ayırılmış rus dilindän da taa aşaakı uurda bulunêr”.

Leonid DOBROV (cümne insanı): “Şükür Allaha, ani 23 yılın içindä ilk kerä toplandık kurtarmaa dilimizi. Sayêrım, ani stimul olacek ozaman, açan gagauz dili girecek modaya da onda ilkin başlayacek lafetmää GHT deputatları hem İspolkom azaları”.

Lidiya BAURÇULU (pensionerka): “Hepsi Zakonnar lääzım olsun gagauz dilindä, deputatlar okusunnar onnarı gagauz dilindä”.

Mariya Afanasyevna KAPSAMUN (gagauz dilindä üüredici, Avdarma küüyü): “Şkolaya gelän uşakların 5-tän birisi gagauz dilini kableder – kalanı inkär eder. Onnar ayırêrlar rusçayı, giderlär Rusiyaya üürenmää, universitetları hem akademiyaları bitirerlär da sora geeri dönerlär, zerä zanaatlarına görä iş bulamêêrlar. Lääzım yapmaa ölä, ani analar-bobalar annasınnar, ani uşak başçasına uşak geldiinään lääzım bilsin gagauzça. Ama lääzım savaşmaa ürkütmemää uşakları.

23 yılın içindä başladık taa aaz lafetmää gagauzça, makar sayardık, ani taa çok lafedecez. Sţenaya çıkıp utanêrız gagauz dilindä lafetmää.

Lääzım bir sincir kuralım: uşak başçası – şkola – universitet. Hepsi lääzım bilä işlesin. Sözlük olsun herbir uşaan önündä.

Uşaklar klaslarda lääzım bölünsünnär – en çok 15-şär kişi klasta olsun. Moldovan uşakları bakalavraya 4 ikzamen vererlär. Bizimkilär – 6! Neçin?

Bitki yıllarda gagauz dili Olimpiadalarına uşaklar havezlän katılêrlar. Hem kaavi uşaklar. Neçin zerä stimul var – enseyän ekzamendän kurtulêr. Lääzım olsun stimul hem üürencilerä hem da üüredicilerä.

Lüdmila Yuryevna İBRİŞİM (KDUnun milli fakultetın dekanı): “Moda hiç bir zaman gagauz dilinä yoktu. Pek sıkmaa başlarsak korkudacez insanı. Biraz delikat olalım lääzım. Bizim insan sınaştı migraţiyaya. Region lääzım çeksin insannarı. Universiteta gagauz dilinä gelmeer studentlar, iki yıl oldu toplanmêêr grupa”.

Födor DOBROV (cümne insanı): “Dört gagauzun arasında var bir rus, da biz delikat olêrız da lafederiz rusça. Ne yaptı Moldova – dili zakona koydu da hepsimiz üürendik! Gagauz dilindä liţeyimiz yok. Bakın çıfıtlara – Kişinevda çıfıtça iki liţeyleri var. Bizdä sa bir da yok. Uşak başçaları lääzım olsun gagauzça”.

Georgiy KALÇU (Gagauz Respublikasının kurucularından birisi, Valkaneş kasabası): “1-4 klasları hepsi lääzım geçsin gagauzça üürenmeyä. Bu yıllarda rus dili olsun nicä predmet. Gagauz dilin gramatikası kolaylaşsın. Gagauz dilini geçirmää Valkaneş dialektına. Zakonnar lääzım olsunnar internettä. Gagauz dilini Moldovada lääzım kaldırmaa devlet dili uuruna.

Çıksın terminalogiya sözlüü. Lääzım olsun terminalogiya Merkezi. Hepsi tükännarda hem başka kuruluşlarda tabliçkalar lääzım olsun gagauzça”.

Dimitriy MANASTIRLI (GHTnın bilim, üüredicilik, kultura, dil hem dinnär komisiyanın başı): “Dil – bu naţiyanın kodu. Dili üürenmää deyni lääzım para, onu duymaa deyni – lääzım duygu. Bu ideyayı lääzım başa çıkrmaa – hem çıkaracez!”

Mihail VLAH (cümne insanı): “Gagauzlar lääzım dönsünnär gagauz ideologiyasına!”

Elena Nikolaevna KÖSÄ (gagauz dilindä üüredici, Çöşmä küüyü): “28 yıl gagauz dilini üürederim. Bu yıllarda hiç biri sormadı: Nicä işleersin? Neredän material alêrsın? Bir yardım, bir ödül gagauz dilindä üüredicilerä vermedilär.

Analar-bobalar inkär eder ana dilini, bununnan kendi uşaanı fıkaara yapêr. Ama, siz büün gagauzsunız – gagauz da kalacenız. Başta bulunannar lääzım bilsinnär gagauz dilini, saysınnar onu, korusunnar. Gagauz dili üüredicisindä lääzım olsun hepsi özel, diil sıradan, ne var başkalarında. Bizi kontrol edennär da lääzım bilsinnär gagauz dilini.

Bunnar otuz yılın acısı, ama büün bakınarsam – pek mutluyum. Gagauz dili – bu diil küçük iş, bu büük iş, bu Gagauziyayı koruyacek”

Georgiy TOPAL (cümne insanı, Valkaneş kasabası) – gagauz dili için bir peet okudu.

İvan MİLEV (cümne insanı): “Uşak şkolaya gelsin kendisini gagauz duyarak. Ozaman çekeceklär ardına anaları-bobaları”.

Todur ZANET (akademik, yazıcı): “Büünkü günädän çıkarılan sözlüklerä hem üürenmäk kiyatlarına koyuldu uydurulma laflar, ani bizim dilimizdä yok, da onun için uşaklar o lafları sevmeerlär, dilimizi sevmeerlär. Zerä o lafları uşak evdä işitmeer hem annamêêr.

Uşaklar gagauz dilini bilmeyeceklär hem sevmeyeceklär, zerä kim yapêr kiyatları, kim yapêr sözlükleri gagauz dilini bilmeerlär da aldılar Türkiye türkçesindän fars hem arab laflarını da koydular gagauz dilinä da dedilär: bunnar gagauz lafları. Büünkü günädan çıkarılan “gagauzça” üürenmäk kiyatlar – rus dilindä gagauz laflarınnan yazılı kiyatlar. Uşaklar dili üürensin deyni, universiteta gelsin deyni, onnar lääzım duysunnar HALİZ GAGAUZ DİLİNİ.

Ne düşer Zakonun proektı için. Etti baktık geeri! Ne deyeceymiş bulgarlar? Bulgarlar hepsi hererdä lafederlar bulgarca, hiç utanmêêrlar hem dooru yapêrlar. Diil lääzım korkmaa ükü üstünä almaa!

Moldovanın en büük zakonu – Konstituţiya. Konstituţiya deer: “Devlet verer hak üürenmää angı dildä isteersin”. Ama bizdän bu hakkı alêrlar. Neçin? Neçin zerä açan sıra geler gagauz dilindä şkolaları açmaa, hızlı toplêêrlar anaları-bobaları da onnara yazdırêrlar «мы против обучения на гагаузском языке». Bölä oldu 1962-dä, bölä oldu 1988-dä, bölä oldu dört yıl geeri da.

Küüdä lääzım olsun gagauz dilindä şkola. Da açan o şkolaya hiç bir ana-boba vermeyecek bir uşaa ye, ozaman deyecez – gagauzlar istämeer üürünmää gagauz dilindä.

Büün etiştik kertää. Bu zakonu kabletmärsak ölä nicä lääzım, başka hiç bir şans istoriya bizä vermeycek!

Onuştan zakonda lääzım yazmaa, ani dört yıldan sora Gagauziyada açmaa gagauz dilindä başlangıç şkolalarını. Dört yılın içindä uşak başçalarını çevirmää gagauzçaya. Diil sormaa: isteerlär mi, istämeerlär mi? Çevirmää! Açan zakonda olacek yazılı e, hiç bir direktrisa buna karşı kalkamayacek.

Devlet lääzım ayırsın parayı bücetta bu iş için. Bu paranın içindä gagauz dilindä üüredicilerä 3 katına zeedä zarplata olsun.

Zakonda lääzım yazmaa: “Canavar yortusu, Hederlez hem Kasım Gagauz milli yortuları olsun gagauz şkolalarında maasız günnär, yapılsın onnarlan ilgili meropriyatiyalar”. Bu verecek kolayını geeri köklerimizä dönmää hem gagauz ortamı yaratmaa. Girdiynän şkolalara diil lääzım görmää padişahların hem padişahkaların patretlerini duvarlarda, ama görmää bu yortuları annadan materialları hem patretleri.

Zakonda lääzım olsun yazılı ayırı bir punkt: Gagauziyada kurulêr iki Merkez. Birisi – Gagauziyanın baamsız Terminalogiya Merkezi. İkincisi – Gagauz dilindä ekzamen kabul edän Merkez (Gagauz dili atestaţiya Merkezi). İkisi da sadä 3 kişidän kurulêrlar.

Zakonda gagauz dilindä kiyatların haliz gagauzça olmasınnan ilgili bir punkt lääzım olsun da ozaman o kiyatlar olmayaceklar rus yapısınnan yapılı hem gagauz laflarınnan yazılı rusça kiyatlar.

Kompozitorlara hem yazıcılara para lääzım ödensin ozaman, açan onnarın yaratmalarında gagauz ruhu hem gagauz motivları olacek.

Bän saygı duyêrım hepsi gagauz dilindä üüredicilerä, şkolalarda da, liţeylerdä da, kolecda da, universitetta da. Ama canım da onnnara acıyêr, zerä herkezi üüreder kendi gagauzçasını. Bizdä bir gagauzça yok! Üüredicilär lafetmärsa dooru, uşaklar da dooru gagauzçayı üürenmeyecek. Diil lääzum universitetta gagauz dilini üüretmää rusça. Gagauz dilini lääzım üüretmää gagauzça.

Bän da sayêrım, ani dört yıldan sora Gagauziyada gagauzça liţey lääzım açılsın. Para için da Moldovaya danışmaa, da Moldova bölä iş için parayı verecek.

Açan çıfıtları örnek getirerlar – bu pek dooru. Onnar ölü “ivrit” dilini diriltiilär da onu devlet dili yaptılar. Bizdä sa var diri dil, angısını kuvet ölüm kertiinä getirdi. O dili kurtarıp, onu devlet uurunda dil yapalım.

Açan bu zakon çıkacek Halk Topluşuna biz görecez hepsi deputatların üzünü. O deputatlar, ani seçildilär da urdular güüsünä, ani onnar gagauz halkın deputatları, göstereceklär kimin onnar deputatları – gagauzların mı osa rusların mı. Bakacez nicä onnar kaldıraceklar ellerini. Ama ilktän lääzım onnara annatmaa kimin ekmeeni onnar iyerlär! Kimin tarlalarını onnar işleerlär da üçär-dördär yıl insannarlan ödeşmeerlär. Herliim onnar kaldırmarsalar ellerini bu zakon için, bän ilkin yazacam “Ana Sözü”ndä – bunnar Gagauz halkın duşmannarı! Halk kendi duşmannarını lääzım bilsin.

Bizim halk 217 yıl hatır görmeer. 217 yıl bizi kıyêrlar, yakêrlar, biçerlär, basêrlar, yok ederlär. Dinnän yok ettilär milli yortularımızı. Rus şkolalarınnan yok ettilär dilimizi. Yok ettilär istoriyamızı hem istoriyamızın yok edilmesinnän yok ederlär bizi da.

Ne mutlu sizin canınıza, paalı deputatlar, ani hazırlamışınız bu Zakonu. Birindän korkmayın. Ardınızda var bütün gagauz halkı!”

***

Toplantınıyı kapadarak, GHT deputatı Elena KARAMİT okudu Todur ZANETın “Dua” peetini:

Allahım,
İsteerim olsun devletim,
Yaşasın yıllarda milletim,
Olsun Ana Dilim – diil bir dilim,
Ama bir somun bütün –
Dün, büün, hergün
Hem şindi, hem sora,
Hem daymaların daymalarında,
Amin!

Hederlez ayın (may) 11-dä Türkiye Kişinev Büükelçisi Hulusi KILIÇ, Büükelçiliin binasında, Türkiye Başbakanın Binali YILDIRIMın Hederlez ayın 5-6 günnerindä Moldovaya ofiţial vizitın sonuçlarınnan ilgili bir preskonferenţiya yaptı. Preskonferenţiyayı Büükelçi başlattı ondan, ani jurnalistlerä bildirdi ki zalda bulunêr Azerbaycan Büükelçisi Gudsi Dursun oglu OSMANOV, hem teklif etti ayakta anmaa Türk dünnäsının Büük liderını Gaydar ALİEVı (1923-2003), angısının duuma günü Hederlez ayın (may) 10-da kutlanıldı.

Hulusi KILIÇ: “Türkiye Başbakanın Binali YILDIRIMın Hederlez ayın 5-6 günnerindä Moldovaya ofiţial vizitında Türkiye delegaţiyasında vardı 4 Türkiye Bakanı (ministusu) hem bir Başbakan yardımcısı, çok sayıda üüsek uurda çinovniklär hem çok büük sayıda işadamnarı. Moldovanın baamsızlıı günündän beeri, bu vizit oldu Türkiye Başbakanın Moldovaya seftä vizitı. Türkiye Başbakanı çok büük ofiţiallıklan hem sıcak karşılamaylan aarlandı hem pek büük duygularlan ayırıldı buradan.

Vizitın Türkiye-Moldova ilişkilerin 25-ci yıldönümünä razgelmesi pek büük faydalarlan sonuçlandı: edi annaşma hem protokol imzalandı. Bunnarın en önemnisi Moldovaylan Türkiye arasında soţial-güvennik annaşması hem uygulanması. Bu annaşma hem Türkiye vatandaşları arasında, hem Moldova vatandaşları arasında çok önemni oldu. Türkiyedä çalışan Moldova vatandaşların, Moldovada çalışan Türk vatandaşların ödeklerindän tutulan vergilär onnarın pensiyalarında sayılacek.

Başka annaşmalar da imzalandı. Onnarın içindä var annaşmalar Türkiye Radio-Televideniyası hem Moldova Radio-Televideniyası kuruluşların arasında, Anadolu Ajansı hem Moldpress Agenstvonun arasında, Komrat Devlet Universitetı hem Yunus Emre İnstitutu arasında hem başka. Hepsi bu annaşmalar imzalanmadaan öncä Türkiye Başbakanı hem Moldova Premyer-ministrusu onnarlan ilgili ortak basın açıklaması yaptılar, neredä iki devletin arasında ilişkilerin perspektivasını çizdilär.

2017 yılı Türkiyelän Moldova yılı olacektır. Bilersiniz, Küçük ayında (fevral) dışişleri Bakan yardımcısı Büükelçi Ahmet YILDIZ Moldovaya vizit yaptı. Geçän ayın sonu Moldova dışişleri ministrusu Aleksandr JIZDAN Türkiyeyä gitti. Şindi da, Hederlez ayın 5-6 günnerindä, Türkiye Başbakanı Moldovaya ofiţial vizit yaptı. Hederlez ayın 22-dä da İstanbulda Kara deniz ekonomika işbirlii toplantısı var, orayı da Prezident İgor DODON gidecektir, da Türkiye Prezidentınnan ikili görüşmä yapacektır. Bu toplantının önündä İstanbulda dışişleri Bakannarın Konsilium buluşması var, orayı Moldova dışişleri ministrusu Andrey GALBUR katılacek. Ceviz ayın (sentäbri) 18-20 günnerindä Moldova Parlament Başı Adrian KANDU Türkiyedä ofiţial vizitlan bulunacek. Eni yıl öncesi da Türkiye Prezidentın Moldovaya ofiţial vizitı beklener.

Gördüünüz gibi büük vizitlar yapılêr. Bu iki devlet arasındakı ilişkilerin eni düzenin başladıını gösterer. Bu da diplomatiya ilişkilerin 25-ci yıldönümündä ayırı bir önemnik taşıyêr.

Moldovada Çiçek ayın (aprel) 20-21 günnerindä yıvın kaar baskısı kalapsı yaşandı. Türkiye Başbakanı hemen Moldova Premyer-ministrusunu Pavel FİLİPı aardılar, kendi acızgannıını bildirdilär, hem “Türkiye olarak bir yardım yapılacek sa, bizä bildirin” dedilär. Da bu kalapstan 10 gün sora Türkiye Moldovaya 100 bin Evro yolladı hem yardım yapan ilk devlet Türkiye oldu. Biz da, Büükelçilik olarak, burada türk işadamnarına yazı yolladık, taa sora da toplantı yaptık da Moldova finans ministerlii tarafından açılan esaba para transferları yapmalarını istedik. Hem işadamnarımızın bu yardımı yaptıklarını inanêrım.

Türkiye Başbakanın vizitı zamanında Moldova Premyer-ministrusunnan, Parlament Başınnan hem Prezidentlan görüşmelär yapıldı. Gagauz yerindä da üçlü görüşmä yapıldı – Başbakan, Premyer-ministru hem Gagauziya Başkanı İrina VLAH.

Bu görüşmelerdä dilä getirilän konular oldu: ikili ilişkilerin her alanda geliştirilmesi konusunda görüştülüünä varıldı, ilişkilerin strategiyalı ortak düzeyinä çıkarılması kararlaştırıldı, Kişinevda bir Türk bankası açılması yolunda görüş oluştu, İstanbulda Moldovanın bir alış-veriş ofisi açılıması konusunda karar alındı, terorizmaya karşı ortak savaşmak hem FETÖyä baalı olan şkolalarlan ilgili görüş alış-verişindä bulunuldu.

Ayrıca, Türkiyeylän Moldova arasında bir dostluk köprüsü oluşturan, Gagauz Yerinnän ilişkilerin genişlenmesi, Gagauz Yerin genişlenmesi hem kalkınması için da görüş alış-verişindä bulunuldu, hem bu konuda ortak fikirä gelindi. Genä, Gagauz Yerinnän ilgili Moldova Parlamentında beklenän Zakonnarın öncä geçmesi konusunda tekliftä bulunduk hem bu konuda lääzımnı işlerin yapılacaa bizä sölendi.

FETÖyä baalı olan şkolalarlan konuya gelincä, bildiiniz gibi 2016 yılı 15 Temmuz günü (Orak ayın 15-si) Türkiye bir devlet devrimi durumunnan karşı-karşıya kaldı, da bu devlet devrimin ilerlemesi olan burda da bu şkolalarda çalışan administraţiya hem üüredicilär var. Bu türk administraţiyasının hem üüredicilerin burda yaşamaları hem çalıçmaları bizi pek raatsız eder. Bu şkolalarda üürenän üürencilär – bizim üürencilerimiz. O bakımda, kimsey yannış annamasın, o şkolaların bizä devrim edilän durumunda, orda üüredicilii taa da üüsek uurda ilerledecez. Bu FETÖ terorist organizaţiyasının uzantısı olan bu türk administraţiyası hem üüredicileri, kendilerini korumaa deyni, uşakların analarına-bobalarına yannış bilgileri vererlär. Onuştan onnara önem verilmesinnerini isteerim.

Moldova bizim dost hem kardaş devletimiz. Doorusu da: bizim dostumuz – dostumuzdur! Duşmanımız da – ortak duşmanımız olması lääzım! Biz dost Moldova öndercilerindän bu konuda bizä yardımcı olmalarını hem işbirlii yapmalarını bekleeriz.

Vizitın ikinci günündä iş Forumu düzennedik. İş Forumuna 200-dän zeedä firmanın temsilcileri katıldı hem çok başarılı bir iş Forumu geçti. İki Başbakan da Forumda konuşma yaptılar. Şindi 400 milion dolar olan alış-verişi 1 miliard dolara çıkarılması konusunda ilerdä çalışmalar yapılacek. Bildiiniz gibi, geçteki Kasımın 1-dä serbest alış-veriş annaşması kuvedä girdi. Bununnan ilgili olarak alış-verişin artmasını bekleeriz. Biz türk işadamnarını Moldovaya yatırım yapmaa çaarêrız. Önümüzdeki vakıtlarda da alış-veriş hem ekonomika ilişkilerimizin artmasını inanêrım.

Vizit zamanında iki Başbakan bu Büükelçiliin binasının ofiţial açılışını yaptılar. Büükelçiliimiz da Moldovada en gözäl büükelçilik binalarından birisi, bununnan da hodulluk duyêrız.

Genä iki Başbakan Hederlez ayın 6-da Kişinevda Ana hem Uşak Saalıını aarştırma institutun reabilitaţiya Blokun, TİKA yolunnan enilenmesindän hem tertiplenmesindän sora, ofiţial açılışını yaptılar. Türkiye burêy yarım milion evro para harcadı. Hep o günü Komrat Süleyman DEMİREL uşak başçasının açılışı yapıldı. Komratta “Chateu Komrat” otelin temeli atıldı.

Komratta, üçlü görüşmedän sora, iki Başbakan hem Gagauziya Başkanı ortak basın açıklaması yaptılar. Ardından Bütündünnä gagauzların IV-cü Kongresinä geçildi, da burayı Moldova Prezidentı İgor DODON da katıldı. Kongresin da çok başarılı geçtiini gördük. Sayın Cumhurbaşkanımız Kongresä bir mesaj gönderdi, o mesaji da bän okudum.

Önümüzdeki vakıtlarda biz, Türkiye olarak, Moldovanın genelindä kalkınma yardımnarını ilerledecez. Komrat devlet bolniţası enidän yapılacek. Valkaneşin su soruşu çözülecek. Bir da büük bir üürenmäk kompleksı yapacez Komratta. Türkiye içişleri Bakannıınnan Moldova içişleri ministerlii arasında işbirlii taa da genişleyecek.

Paalı jurnalistlär, Moldova bizim için önemni bir devlet, kardaş hem dost devlet. Burada gagauz kardaşların da yaşaması ilişkilerimizä ayırı bir zenginnik katmakta. İki taraf ta, ilişkileri taa ileri götürmä, kalkındırma hem genişledirmä ükünü üstünä alêr. Bän, Büükelçi olarak, Büükelçiliin bütün kadrosunnan, bu ilişkilerin genişlemesi için, derinneşmesi hem kaavileçmesi için çalışacez. Preskonferenţiyaya katılmanız için çok teşekkür ederim!”

Bundan sora jurnalistlär soruşlarını sordular. Onnarın birisinä – “Herliim Kişinevda bulunan Evropa Birliin misiyası, demokratiya prinţiplarına sözlerini atarak, brakmarsalar Moldova Pravitelstvosu karışsın FETÖ şkolaların kapanmasına, ozaman Ankaranın hem Kişinev Büükelçiliin ofiţial cuvabı ne olacek?” – cuvap ederäk, Büükelçi Hulusi KILIÇ bölä dedi: “Bän bunun tersini düşünerim. Bizimnän işbirlii yapaceklarına inanêrım. Demokratiyanın arkasında terorizma olursa, onu yardımnamaa gerçektän demokratiyaylan uymaz!”

Preskonferenţiyadan sora Büükelçi Hulusi KILIÇ jurnalistleri baklavaylan ikram etti.

Paalı koordinator Canan ALPASLAN, ilkin kutlêêrız Canabinizi hem bütün TİKA aylesini bu gözäl yıldönümünnän. Saalık hem başarılar sizä! 25 yıl – o koca bir ömür! Bu yıllarda TİKA hem Moldovada, hem Gagauziyada çok proektlar başa çıkardı.
TİKAnın kurulmasından sade 1,5 yıl geçtiinän, 1994-cü yılda, TİKA Moldovada koordinatorluk ofisini açtı. Taa baştan çalışmalarımız su hem gigiena, saalık, üüredicilik, çiftçilik, cümne sektorunda hem da, var nicä demää, herbir başka sektorlarda da proektlarımızı aslıya çıkardık. 25 yılın içindä Moldovada 45-tän zeedä orta hem büük proektlar tamamnadık. Ayrıca, herbir uurda devlet speţialistlerinä, 200-dän zeedä üüredici programalar yaptık.

Bunnarın içindä, sizincä, en önemnileri angısı?
Bizä deyni herbir proekt pek önemni, küçük ta olsa, büük ta olsa. Onnar hepsi faydalı. Hepsi proektlarımız Moldovanın ucundan-ucuna kadar yapılêr. Moldova hem Türkiye arasında işbirlii serbest alış-veriş Annaşmasının hem Strategiyalı Ortaklık Annaşmasının imzalanmasınnan, bu yardımnarın hızlanılması da oldu.

Önemni proekt – Gagauz Yerindä yaptıımız büük proektlardan birisi oldu Çadır-Lunga kasabasında içmä su boruların enidän döşenmesi hem arıtma tesisin kurulması.

Saalık uurunda sa TİKAnın en önemni altyapı proektı Kişinevdakı Ana hem Uşak Saalık institutun reabilitaţiya Blokun enilenmesi hem tertiplenmesi oldu. Düşünün, bu İnstitutun kurulduu 1981-ci yıldan beeri, o hiç bir kerä enilenmemiş hem enidän tertiplenmemiş! Orada sa yılda 15.000-16.000 uşaa ilaçlêêrlar! Orada işlerimizi önümüzdeki aylarda tamamnamaa düşüneriz.

Hep saalık uurunda Gagauz Yerindä da Komrat Regional Bolniţasında nevralogiya hem travmatologiya bölümneri için eni bir bina yapmaa deyni proektımız var. Sanêrız, ani bu yıl onu da başladacez.

Paalı koordinatorum, diil çoktan büük bir proekt Çadırda başardınız. Lafım seldän zarar görän insannara yardım.
Türkiye taa üürendiynän bıldırkı Kirez ayında (iyün) Çadır-Lunga kasabasında meydana gelän sel belası için, kardaşlarımızın yaraları sarılsın deyni, en üüsek uurlarda yardım için karar aldı.

Başbakanımızın sayın Binali YILDIRIMın doorudan izininä görä, seldä evlerini kaybedän 15 aylä için, beş ay içerisindä ev hazırladık. Da 2016-cı yılın Kırım ayın (dekabri) ortasında anaktarlarını verdik. Ayırıca, bu selä sebep olan Stratan deresinin paklamasını hem düzmesini yapêrız. 2017-ci yılın yarısınadan bu işleri da başarmaa düşüneriz.

Üüredicilik uurunda nelär yapılêr?
Bu uurda da çok işär yapılêr. Gagauz Yerin Kıpçak küüyündä enidän düzdük hem tertipledik eni bir uşak başçası. 2016-cı yılın Harman ayın (avgust) 27-dä da onu ofiţial açtık. Şindi burada 100 uşaa izmet veriler. Ama isteerim hodulluklan urgulamaa, ani bu uşak başçası oldu ilk, ani Moldovanın baamsız günündän beeri Moldovada enidän yapıldı.

Uşak başçasınnan ilgili taa bir proektımız var. Komratta 120 uşak için “Suleyman DEMİREL” uşak başçası Gagauziya İspolkomu tarafından düzülecek, biz da, TİKA olarak, o uşak başçasını tertipliyecez.Kongazda bulunan “Suleyman DEMİREL” moldo-türk liţeyini dä bıldır enilettik hem tertipledik. Bu yıl da onun altyapısı uurunda proektı başarmaa düşünüriz.

Bileriz, ani Komratta taa bir uşak başçasının proektı vardı. Onunnan ne oldu?
O proekt var. Onun proektını 2016-cı yılda hazırladık. 2017-ci yılda da düzmesinin başlamasını plannêêrız. O uşak başçası 24 saat açık olacek. Orayı alınaceklar o uşaklar, kimin anası-bobası kazançlarda bulunêrlar. Bu uşakların orada bakılması hem terbi edilmesi, verecek kolayını bu uşaklar cümnedän kopmasınnar.

Birkaç yıl geeri Komratta Türkiye Prezidentı Recep Tayyip ERDOĞANın adına üüredicilik kompleksı uurunda çalışmalar başladıydı. O çalışmalar ne uurda bulenêrlar?
Komratta Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip ERDOĞANın adını taşıyacak eni bir üüredicilik kompleksın eri ayırıldı. Orası detalli incelendi. Şindi proektlar üstündä çalışmalar gider.

Herkerä, açan Gagauziya için laf gider, hep Komradı hem Çadırı sorêrız. Valkaneştä bişeylär yapêrsınız mı?
TİKA olarak biz Valkaneştä da, Valkaneş dolayında küülerä da çok yardım yaptık. Ütülü küüyündä uşak başçası proektını yaptık. Valkaneşin “Valkaneş stanţiyası” maalesindä uşaklara deyni “15 Temmuz Şehitlerini Anmak Parkı” adını taşıyan oynamak meydanı kurduk, Valkaneşin “Mustafa Kemal ATATÜRK” dolay bolniţasının göz klinikasını eniledik hem göz operaţiyaları bölümünä eni oborudovaniya verdik. Şindi da Valkaneş kasabasının su sistemasının enilenmesinin proektını hazırlêêrız. Planda var onu bu yıl başlatmaa hem 2018-ci yılda tamanamaa.

Plannarınız çok. Allaa versin hepsini hodulluklan başarasınız!
Saa olun.

Saa olun siz da.