Halizdän DOSAAFın kurulması sayılêr 1927-ci yılın Büük ayın 23-çü, açan SSRBda kuruldu OSOAVİAHİM Cümnesi (Общество содействия обороне, авиационному и химическому строительству – Korunmanın, aviațiyanın hem himiyanın düzülmesinä yardımcılık cümnesi).

Sovet Soțialist Respublikaları Birliin (SSRB) 1991-ci yılda daalamsınnan DOSAAF ta parçalandı. Kimi baamsız respublikalarında o hep kendi uurunnan izmet etmää başladı.

Bakmadaan ona, ani Moldova Respublikasında bu Cümne darmadaan edildi, DOSAAF kullanılêr kimi avtoşkolaların adında. Bu yapılêr şkolaların kaliteli üüredicilik siztemasını göstermäk için.

Patrettä: Gagauziyanın Çeşmä küüyündeki bir DOSAAF panosu.

Gagauz Respublikasının kurulmasının aslı istoriyayısını göstermä hem annatmaa deyni sözleeriz, ani Gagauz Respublikasını kurdula Gagauziyada yaşayan hepsi milletlerdän insannarın delegatları, angıları toplandılar Gagauz Halkın Üstolan Kongresinä da 1990-cı yılın Harman ayın (avgust) 19-da, halklararası zakonnara görä, bütün dünneyä bildirdilär, ani gagauzlar kurdular baamsız Gagauz Respublikasını ozaman, açan Moldova Respublikası kendi baamsızlıını taa kazanmadıydı. Moldova bunu yapabildi sade bir yıdan sora, açan SSRB daaldı.

Gagauz Respublikasının kurulma kararını aldı Gagauz Halkın Üstolan Kongresinä ayırılan 450 deputatı, ama taa ileri, o Kongresinä ayırılan deputatlar ilktän 1990-cı yılın Orak ayın (iyül) 22-dä 411 oylan Gagauz Milli Gimnasını (laflar – Todur ZANET, muzıka – Mihail KOLSA), Gagauz Milli Bayraanı hem Gerbı kablettilär.

Düşünün, Gagauziyanın can eri hem zakonculuk yuvası olan Gagauziya Halk Topluşuna bizdän olmayan hem Gagauziyamıza hiç bir zaman izmet etmeyän bir erifi getirmää deyni, bezbelli, Valentin GAYDARCIda büük sebeplär var. O sebeplerin birisi dä, bekim, Gagauziyayı erindä tutan sincirin en kaavi ekini – yurusprudențiyayı – yufkaltmaa hem o ekin kopmasını kolaylaştırmaa.

Gagauziyanın kurucularından birisi olan hem Gagauziyaylan gagauz halkına ömürünü baaşlayan İvan BURGUCUyu, köpek gibi iştän atıp, onun erinä Kişinevdan bir polițiyacıyı diiştirmää Valentin GAYDARCInın ne insannık ne dä moral hakı yolktur. Bunu kimä yaltıklanak hem neyä görä yaptı, acaba? Bu işin cuvabını, şindilik, sade bir Allaa biler, ama sora herkezi üürenecek.

Gagauziyayı koruyan hem zakonnarı bilän İvan BURGUCU gibi bir büük yuristı bilmäm kimä diiştirmesinnän ortaya kesin çıktı, ani bu diil bir yannışlık, ama Gagauziyayı yok etmedä merkez kuvetkerä deyni MAASUZ yapılan bir POLİTİKALI adım. Eridir demää: Ey, Göktä Boba, saklı hem bilinmeyän yolların senin! Osaydı taa doorusu olacek bunun erinä bölä mi baarmaa: Ey, uzun kuyruklu, mındar, titsi hem kirli yolların senin!

Şindi bakın Gagauziyanın can erinä hem zakonculuk yuvasına kimi getirdilär: Liviu BAZÜK 2016-cı yıladan Moldovanın Milli İnspektoriat Polițiyasının (MİP) patrul brigadasının komandiriydi. Sora, 2016-cı yıldan beeri, ozamankı Moldova içişleri ministrusu Aleksandru JİZDANın emirinä görä, MİP Başı oldu. 2019-cu yılda Liviu BAZÜK bu iştän çıkarıldı da Genel İnspektoriat Polițiyasının audit bölümün başına geçirildi. Üç taraflı (Moldova, Pridnestrovye hem Rusiya) kurulan Birleşik kontrol Komisiyasında Moldova Respublikasının delegațiyasında ekspert işledi. İi uurda çalışmaları için Moldovanın III-cü gradta “Credinţă Patriei” ordenınnan ödüllendi.

Akademik hem poet Todur ZANET, Gagauz Millli Gimnanın avtoru

İki duygusuz cümlä.

Siz vardır mı gördünüz ayın-açık havada yıldırımnarı? Belliki yoktur. Ama ayın-açık havada gürlemeyi pek çoyu vardır işittii. Ölä bir gürlemä oldu Gagauziyada Harman ayın 10-da üülendän sora, açan kimseyä sormadaan (osaydı kimä sä sorarak mı?) Gagauziya Halk Topluşu Başı Valentin GAYDARCI imzaladı kararı, angısınnan iştän attı GHT Başı danışmanını İvan BURGUCUyu.

Dooru mu yaptı Valentin GAYDARCI, osa dooru yapmadı mı – buna insannar kendileri kantarlama yapsınnar. Ama bir iş kesindir bu adamı, İvan BURGUCUyu, köpää gibi sokaa atmaa hiç birisinin hakı yoktu. Eni seçilän GHT Başı Valentin GAYDARCInın da insannık hakı yolktu.

İvan BURGUCU Gagauziya hem gagauz halkı için kendi ömürünü baaşlayan bir adam. O bütün yaşamasını hem saalıını koydu ona, ani gagauz devletlii kurulsun hem yaşasın. Bunnarı Valentin GAYDARCI, bekim, bilmeer, zerä Canabisi 4 yaşındaykana, İvan BURGUCUnun da çalışmalarınnan, gagauz halkı artık ilk avtonomiyasını kurdu. Sora da, sıravardı, Gagauz Respublikasını hem büünkü avtornomiya kadar, angısını şindi sökmää savaşêrlar, çalıştı.

Girgin hem kaavi ruhlu bir adam olan İvan BURGUCU devletliimiz için türlü zorluklardan geçti, avtomatlara hem tüfeklerä karşı açık güüslän durdu, kapana da da atıldı, ama kırılmadı hem kendi halkını satmadı.

Gagauziya (Gagauz Yeri) avtonomiyasının en büük patriotu olarak, gagauz devletiini ayakta tutan en kaavi direklerdän birisi var olan İvan BURGUCU hepsi bu baskıların hem Moldovada kuvettä bulunannarın önündä başını iiltmedi, belini bükmedi, bükülmedi hem insan kalmaa becerdi. Bu üzerä, bana görä, İvan BURGUCUnun Gagauziya Halk Topluşu Başı danışmanıı işindän çıkarılması bu MAASUZ yapılan bir POLİTİKALI yannışlık.

Esaba alarak, ani Moldovada kuvettä bulunannar İvan BURGUCUnun Gagauziyanın haliz koruyucu olduundan azetmärdilär, GHT Başının bu kararını var nicä kabletmää ölä, ani GHTnın eni öndercisi Kişinev önündä büküldü hem Gagauziyayı yabancı ellerä baaşlamaa hazır. Çünkü İvan BURGUCUnun danışmannık işindän çıkarılması Gagauziyanın son direeni bir kör nacaklan kesmeyä benzeer, da şindi Gagauziya, temelsiz kalıp, herbir kıpımda, sade bir kıtili parmaklan itirildiynän, yıkılabilir.

İvan BURGUCUyu var nicä sevmää, var nicä sevmemää, ondan var nicä azetmemää, ama onun BÜÜK YURİST olmasını, ZAKONNARI BİLÄN insan olmasını hem bu zakonnarı korumasında izmetlerini ret etmää yok nicä. Bir dä, kuvetlär tarafından yapılan baskıların önündä bükülmemesini hem kamburunu çıkarmamasını da kabletmää lääzım. İvan BURGUCU kayadan yapılı bir dev adamı. Onun erini kimsey doldurmaz.

Şindi Gagauziya Halk Topluşu bildirdi, ani aftaya İvan BURGUCUnun erinä koyulan GHT Başının eni danışmanı Gagauziya Halk Topluşu kolektivın hem aparadın önündä tanıdılacek.

Bakalım, İvan BURGUCU gibi kayadan yapılı bir dev adamı erinä hep ölä bir dev adamı mı, osa bir cücä mı gelecek?

Akademik hem poet Todur ZANET, Gagauz Millli Gimnanın avtoru

Pek başarılı hem dolu geçän “I-ci Bütündünnä gagauzların Kongresi”ndä pay aldılar ABD (Amerika Birleşik Devletleri), Azerbaycan, Braziliya, Belorusiya, Bulgariya, Grețiya, Kanada, Rusiya, Türkiye, Ukrayna h.t.b. devletlerdän gagauzlar.

Annaşıldıydı, ani bu Kongreslär 3 yılda bir kerä yapılacek. İlkin ölä dä oldu. Taa iki kongres buna görä yapıldı: II-ci Kongres – 2009-cu yılın Harman ayın (avgust) 18-19 günnerindä; III-cü Kongres da – 2012-ci yılın Kasım ayın (noyabri) 2-3 günnerindä.

IV-cü Kongres lääzımdı olsun 2015-ci yılın Kasım günnerindä. Ama olmadı, zerä 2015-ci yılda Gagauziyanın başına getirildi kendisinä hiç bir kerä gagauzka demeyän, bulgar kökenni bir Başkanka da o, saklı sıtma gibi, alttan, bu düzeni bozdu.

Kendi çorbacılarının hem kendisinin gagauz canı olmayan canından izin alıp hem türlü yalannar uydurup, IV-cü Kongres ertelemää başladı. Bu beterä haliz gagauzlar ona baskı yapmaa başladı da insannarın bu baskısı üzerinä IV-cü Kongresi, zar-zor, 2017-ci yılın Hederlez ayın (may) 5-6 günnerindä yaptı da işi bununnan bitirdi.

2018-ci yılda artık V-ci Bütündünnä gagauzların Kongresi lääzımdı olsun. Ama olmadı! Neçin? Neçin, zerä Başkanka lääzımdı çöbünü paraylan doldursun. Türlü yalannar uydurup: ba ekonomika, ba saalık durumu, ba kendisinin keyfi sebepinä, V-ci Kongresi yapmaktan kaçtı hem, hep bu sebeplerlän, “Bütündünnä gagauzların Kongres”larnı ekonomika forumnarına çevirdi. Bir uydurma hem kendisinin cöbinä para getirän, ölä denilän, “Invest Gagauzia” ekonomika forumu ortaya çıkardı da bununnan Kongresleri heptän kökledi.

2021-ci yılda VI-cı hem 2024-ci yılda VII-ci Kongreslerä sıralar hiç gelmedi dä. Onnar olmadı, onnar yalancılıklan bizdän, GAGAUZLARDAN, çalındı! Bu hırsızlıın esabını kimdän soracez!

İrmi yıl geeri birleştik, sora yalancılıklan param-parça olduk! Siz sä deersiniz Kişinev kabaatlı.

Akademik hem poet Todur ZANET, Gagauz Millli Gimnanın avtoru

Milletimizi, dilimizi, istoriyaylan kulturamızı hem dinimizi korumak için bu aydınnık dünnäya yollanan Apostolumuz hem Aydınnadıcımız Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİR duudu Çadır kasabasında, popaz aylesindä. Kendisi da, popaz üürenip, başardı Kişinev ruh seminariyasını da bütün yaşamasını Allaha hem kliseyä baaşladı. Kendi zaametlerinnän hem kendi parasınnan kliselär düzdü, şkolalar açtı, büük hristiannık misionerlliini yaptı. Çalıştı ani, gagauz kliselerindä slujbalar gagauzça geçsin, bunun için klisä kiyatlarını hem duaları gagauz dilinä çevirdi. Bundan kaarä moldovan hem rus dilini da bir tarafa brakmadı. Onun için bir şüpesiz var nicä demää, ani Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİR, klisä izmetlerindän kaarä, üç halkın – gagazuların, moldovannarın hem rusların – kulturasına izmet etti.

Mihail ÇAKİR raametli olduynan, 1938-ci yılda “Viața Basarabiei” jurnalında çıktı bir nekrolog, angısını yazdı Mihail ÇAKİRin dostu Moldovan yazıcısı Nikolay KOSTENKO (21.12.1913 – 29.07.1993). O nekrolog bölä laflarlan başlêêr: “1938-ci yılın Ceviz ayın 8-dä, kısa zeetlerdän sora, 78 yaşında, Mihail ÇAKİR, basarabiyalı yazıcıların büük batüsu, yaşamasına son verdi”. Hep bu yazısında Nikolay KOSTENKO Ay-Boba Mihail ÇAKİR için bölä yazêr: “Herliim moldovannar için Mihail ÇAKİR Basarabiya istoriyasının altın kiyadına yazıldıysa, Moldovanın üülen tarafında yaşayan vatandaşlarımıza, – gagauzlara, Mihail ÇAKİR – apostol, ani onnarın ana dilindä din kiyatları çıkarardı”.

Yıllar geçtiynän, Ay-Boba Mihail ÇAKİR için çok gözäl laflar gagauzlar da söledi. Te ne Canabisi için yazdı Akademik hem poet Todur ZANET: “Aydınnadıcı Ay-Boba Mihail ÇAKİR gagauzların dilindä hem kulturasında, istoriyasında hem bilimindä, dinindä, herbir gagauzun üreendä hem canında ayırı bir er kaplêêr. Bir şüpesiz var nicä demää: herliim büünkü gagauzlar var sa, hem onnarın gagauzluu yaşar sa – bu gagauzların Apostolunun, Ay-Boba Mihail ÇAKİRin Allahtan yollanan vergisinnän hem zaametinnän korundu”.

Apostolumuza hem Aydınnadıcımıza Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİRä Moldovada hem Gagauziya büük saygı duyêr. Kişinevda, Gagauziyanın Çadır kasabasında hem Kıpçak küüyündä Canabisinä byustlar koyuldu. Çadırda Mihail ÇAKİR adına lițey var. Komrat pedagogika kolecı Mihail ÇAKİR adını taşıyêr. Gagauziyanın kultura zaametleri uurunda en üüsek vatandaşlara verilän ödül – “Mihail ÇAKİR” ordenı. Kişinevda Mihail ÇAKİR bibliotekası çalışêr.

Eridir sıralamaa o kiyatları, ani Canabisi yazdı, gagauz dilinä çevirp, hazırladı hem tipardan çıkardı: Misioner yaprakları: “Bucoavna” Misioner yaprakları,  “Bucoavna”  (Kişinev, 1900 y.); “Rusesc și moldovenesc cuvântelnic” (Kişinev, 1907 y.); “Klisä dua kitabı” (Kişinev, 1908 y.,  1935 y.; Saloniki, 2001 y.); “Evangeliya gagauzça-türkçä” (Kişinev, 1909 y., Sankt-Peterburg, 2017 y.); “Allahlı liturgiya” (Kişinev, 1911 y.); “Eski Baalantının Ayozlu istoriyası” (Kişinev, 1911 y., 1912 y.); “Agiutorid moldovenilor în vremea învățăturii limbii rusească” (Kişinev, 1911 y.); “Saatlar hem psaltirin psalomnarı” (Kişinev, 1912 y.); “Klisä istoriyası kısadan” (Kişinev, 1912 y.); “Akafist hem moleben Cümledän ayoz Allah duudurana (Panaiya)” (Kişinev, 1912 y.); “Ay (Ayozlu) Evangeliya” (Kişinev, 1933 y.); “Originea Gãgãuzilor din Basarabia” (jurnal “Viaţa Basarabiei” – 1933 y. No. 9., s.s. 15-24; 1934, No. 5., s.s. 3-20); “Besarabiyalı gagauzların istoriyası” (Kişinev, 1934 y., 2005 y.); “Psaltir gagauzça (türkçä) gagauzlar için hem türklär için” (Kişinev, 1936 y.); “Klisä Evangeliyası” (Kişinev, 1937 y.); “Laflık gagauzça (türkçä) hem românca (moldovanca) Besarabiyalı gagauzlar için” (Kişinev, 1938 y.).

Aydınnadıcı Ay-Boba Mihail ÇAKİRin mezarını kim sadä aaramadı: Romıniyada yaşayan senseleleri da, Çadırdan Protoierey Dimitri KİROGLU da, Dionis TANASOGLU da, Stepan KUROGLU da, Todur ZANET ta, başkaları da. Ama buldu mezarı Moldova Bilim Akademiyasının zaametçisi Nikolay Andreeviç DEMÇENKO.

(2000-ci yılda – nışan “AS”) Baba Marta ayın 10-da, taman “Ana Sözü”n geçän nomeri çıktıydı, redakţiyanın kapusu açıldı da içeri girdi çadırdan Protoierey Dimitri KİROGLU. Selämnaşıp, lafetmää başladık. Belliydi, ani Ay-Boba Dimitri pek duygulu. Bän, nicä herkerä, nereysä alatlardım. Kalktık ayaa. Ay-Boba Dimitri deer:

– Todur, büük sevinmelik var! Bän sindi Ay-Boba Mihail ÇAKİRin  mezarından gelerim!

Şaş-beş kaldım:

- Buldun mu?

– Bän diil, – dedi. – Annaştıydım Merkez (Ermeni) mezarlıın bakıcısınnan. Çok aaradık. Da te büün verdi haber: mezarı bulmuşlar.

Deerim:

– Gidelim, göster. Bukadar yıl oldu aarêêrız.

Ama dışarda karannıcak olardı. Ay-Boba Dimitri da Çadıra alatlardı. Annaştık, ani bu ayın 21-dä gelecek Kişinöva, da gidecez mezarlaa.

Cumêrtesi 18-dä redakţiyada çalışardım. Bir da geldi Petri ÇEBOTAR. Gözleri şılêêr:

– Todur, tanı neredän bän gelerim?! – Bir soluk çekip başardı. – Merkez mezarlıından.

Deerim:

– Mihail ÇAKİRin hem İrina ÇAKİRin mezarından…

Da annattım ona Ay-Boba Dimitriylän buluşmamı. Sora Petri annattı:

– Bana mezarın bulunması için annattı Nikolay Andreeviç DEMÇENKO. Söledi nicä mezarı bulmaa da. Ama genä da bir-buçuk saat aaradım buluncak.

Etiştik Baba Marta ayın 21-nä. Ama Ay-Boba Dimitri gelamedi Kişinöva, zerä adam suuklamış da yatêr hastalar evindä.

Biz Petriylän, alıp yanımıza adeta görä bir şişä şarap, ekmek, mezä hem çiçek, yollandık Ay-Boba Mihail ÇAKİRin hem onun karısının İrina ÇAKİRin mezarına. Petri biraz ilerdä, yolu gösterer, bän da ardına giderim. Etiştik klişenin yanına. Petri deer: “Say adımnarı.” Cekettim saymaa, ama şaşırdım. Mezara yaklaştıkça ürääm sık-sık düülmää başladı. Bu yol bana ölä uzun göründü! Bir da Petri, durgunup, dedi: “Te mezar.” Yaklaştık. Seläm verdik. Okuduk:

Aci se odihnesc

Protoireu

MIHAIL CEACHIR

27 IV 1861– 8 IX 1938

şi soţia sa

IRINA CEACHIR

5 V 1863 – 28 XII 1934

Dormiţi ın pace scumpi parinţi

Petri deer:

– Bak, Mihail dädu bir aaraştırma İnstitutun işini tek başına yaptı… Bulü İrina da yanında…

Biraz sustuk. Sora çekettim patredä çıkarmaa. Duygulardan ellerim titirer. Petri ilktän kendini sıkardı, sora, bakêrım, onun da duyguları üzä çıkmaa başladı…

Açtık şarabı. Stavrozumuzu yapıp, ilktän mezarlara şarap döktük. Sora dört filcana: iki filcanı mezarlar üstünä koyduk… Şaraptan dadaceykana dedik:

– Topracıınız ilin olsun, Ay-Boba Mihail hem Matuşka İrina. Şükür Allaha, ani mezarlarınız da bulundu. Sizi unutmêêr gagauzlar… Topracıınız ilin olsun…

Todur ZANET (“Ana Sözü” No.6, 2000 y.)

Bu yaslı anma sırasında pay aldılar sıradan insannar, aaraştırmacılar hem bilim insannarı, muzeycilär, erindeki hem merkez kuvetlerin temsilcileri, üüredicilär hem üürencilär.

Yas sırasından sora hepsi yollandılar küüyün “Acı köşesi” Memorialına, neredä Aaçlıın kurbannarın anmak taşlarına çiçek koyuldu. Bundan sora da yapıldı “Moldova SSRında aaçlıın (1946-1947) başlama gününün 80-ci yılı: anmak, büünkü aaraştırmalar hem geçmişin urokları” adlı bilim konferențiyası.

Hocalı genoțidın kurbannarını anmak sırasında pay aldılar Azerbaycan Respublikasının Moldovada Büükelçisi Ülvi BAKHŞALİEV hem Büükelçiliin personalı, Türkiye Kişinev Büükelçisi Uygar Mustafa SERTEL, Komrat Türkiye Respublikasının Başkonsulu Eda GÜÇ, Kazahstan Respublikasının Moldovada Büükelçiliin temsilcileri, Gagauziyanın Çadır, Komrat hem Valkaneş kasabaların primarları, Gagauziya Halk Topluşun deputatları, Avdarma küüyün istoriyası muzeyin kurucusu İgnat KAZMALI hem muzeyin zaametçileri, cümne hem kutura insannarı.

Hocalı genoțidın 34-cü yas sırası başladı kurbannarı anmak bir minutluk sessiz saygıylan.

Sırada nasaat edän Azerbaycan Respublikasının Moldovada Büükelçisi Ülvi BAKHŞALİEV urguladı, ani “1992-ci yılın Küçük ayın (fevral) 25-26 gecesindä armän silählı bölükleri, ozaman Hankendi kasabasında erleşmiş olan SSRBnın (Sovet Soțialist Respublikaları Birlii) 366-cı motorlu ateşçilik polkun yardımınnan, bastılar 23 757 kişik Hocalı kasabasını da, cellatlar gibi, bir kabaatsız kıydılar üzlärcä insanı. Armän bölükleri dört taraftan Hocalı kasabasına urdular hem 613 canı kıydılar. O cannarın arasında vardılar 374 adam, 106 karı, 70 ihtär, 63 ta uşak. Silählı bölüklär tarafından 1275 kişi dä esir alındı. Büünkü günädän 150 kişi dä kara kayıp sayılêr. Bu XX-ci asirin sonunda insannaa karşı yapılan bir barbarlık oldu”.

Yaslı sıraya katılannar tanıştılar burada kurulan hem Hocalı genoțidını annadan bir patret sergisinnän. Sıradan sora hepsi yollandılar Avdarma küüyün “Acı köşesi” Memorialına, neredä çiçek koydular 1946-1947 yıllarda Sovet rejimı tarafından zorlan yapılan Aaçlıın kurbannarın anmak taşlarına.

Bakmadaan ona, ani Vengriyada bu yazılara ““Rovásírás” damgaları” (“Runik yazıları”) deerlär, adamnar köklerini unutmamışlar, çünkü Orhon yazıları – bu 1891-ci yılda rus bilim Vasiliy Vasilyeviç RADLOV tarafından Orhon deresinin kenarlarında bulunan yazılar hem onnar runik yazıların aylesindändir.

Gagauzlara da isteeriz taa bir kerä sölemää: Unutmayalım, ani Vasiliy RADLOVun üürencisi Valentin Aleksandroviç MOŞKOV Orhon yazılarını yaratan halk için bölä yazdı: “Demeli ki, bütün bu açıklamalardan var nicä karar almaa ani, o halk, kimindi Orhon yazıları, rus letopislerinin “torki” yada “uzı” halkı hem gagauzlar – hep o halktır. Onun adı Oguzlar – türk yada torki adlı büük bir halkın sadä bir soyunun adı…”