Milletimizi, dilimizi, istoriyaylan kulturamızı hem dinimizi korumak için bu aydınnık dünnäya yollanan Apostolumuz hem Aydınnadıcımız Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİR duudu Çadır kasabasında, popaz aylesindä. Kendisi da, popaz üürenip, başardı Kişinev ruh seminariyasını da bütün yaşamasını Allaha hem kliseyä baaşladı. Kendi zaametlerinnän hem kendi parasınnan kliselär düzdü, şkolalar açtı, büük hristiannık misionerlliini yaptı. Çalıştı ani, gagauz kliselerindä slujbalar gagauzça geçsin, bunun için klisä kiyatlarını hem duaları gagauz dilinä çevirdi. Bundan kaarä moldovan hem rus dilini da bir tarafa brakmadı. Onun için bir şüpesiz var nicä demää, ani Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİR, klisä izmetlerindän kaarä, üç halkın – gagazuların, moldovannarın hem rusların – kulturasına izmet etti.

Mihail ÇAKİR raametli olduynan, 1938-ci yılda “Viața Basarabiei” jurnalında çıktı bir nekrolog, angısını yazdı Mihail ÇAKİRin dostu Moldovan yazıcısı Nikolay KOSTENKO (21.12.1913 – 29.07.1993). O nekrolog bölä laflarlan başlêêr: “1938-ci yılın Ceviz ayın 8-dä, kısa zeetlerdän sora, 78 yaşında, Mihail ÇAKİR, basarabiyalı yazıcıların büük batüsu, yaşamasına son verdi”. Hep bu yazısında Nikolay KOSTENKO Ay-Boba Mihail ÇAKİR için bölä yazêr: “Herliim moldovannar için Mihail ÇAKİR Basarabiya istoriyasının altın kiyadına yazıldıysa, Moldovanın üülen tarafında yaşayan vatandaşlarımıza, – gagauzlara, Mihail ÇAKİR – apostol, ani onnarın ana dilindä din kiyatları çıkarardı”.

Yıllar geçtiynän, Ay-Boba Mihail ÇAKİR için çok gözäl laflar gagauzlar da söledi. Te ne Canabisi için yazdı Akademik hem poet Todur ZANET: “Aydınnadıcı Ay-Boba Mihail ÇAKİR gagauzların dilindä hem kulturasında, istoriyasında hem bilimindä, dinindä, herbir gagauzun üreendä hem canında ayırı bir er kaplêêr. Bir şüpesiz var nicä demää: herliim büünkü gagauzlar var sa, hem onnarın gagauzluu yaşar sa – bu gagauzların Apostolunun, Ay-Boba Mihail ÇAKİRin Allahtan yollanan vergisinnän hem zaametinnän korundu”.

Apostolumuza hem Aydınnadıcımıza Protoierey Ay-Boba Mihail ÇAKİRä gagauzlar hem Gagauziya büük saygı duyêr. Gagauziyanın Çadır kasabasında Canabisinä anmak taşı koyuldu. Çadırda Mihail ÇAKİR adına lițeyt var. Komrat pedagogika kolecı Mihail ÇAKİR adını taşıyêr. Gagauziyanın kultura zaametleri uurunda vatandaşlara verilän ordenı – “Mihail ÇAKİR” ordenı.

Büün eridir sıralamaa o kiyatları, ani Canabisi hazırladı hem tipardan çıkardı: Misioner yaprakları,  “Bucoavna”  (Kişinev, 1900 y.); “Rusesc și moldovenesc cuvântelnic” (Kişinev, 1907 y.); “Klisä dua kitabı” (Kişinev, 1908 y.,  1935 y.; Saloniki, 2001 y.); “Evangeliya gagauzça-türkçä” (Kişinev, 1909 y., Sankt-Peterburg, 2017 y.); “Allahlı liturgiya” (Kişinev, 1911 y.); “Eski Baalantının Ayozlu istoriyası” (Kişinev, 1911 y., 1912 y.); “Agiutorid moldovenilor în vremea învățăturii limbii rusească” (Kişinev, 1911 y.); “Saatlar hem psaltirin psalomnarı” (Kişinev, 1912 y.); “Klisä istoriyası kısadan” (Kişinev, 1912 y.); “Akafist hem moleben Cümledän ayoz Allah duudurana (Panaiya)” (Kişinev, 1912 y.); “Ay (Ayozlu) Evangeliya” (Kişinev, 1933 y.); “Originea Gãgãuzilor din Basarabia” (jurnal “Viaţa Basarabiei” – 1933 y. No. 9., s.s. 15-24; 1934, No. 5., s.s. 3-20); “Besarabiyalı gagauzların istoriyası” (Kişinev, 1934 y., 2005 y.); “Psaltir gagauzça (türkçä) gagauzlar için hem türklär için” (Kişinev, 1936 y.); “Klisä Evangeliyası” (Kişinev, 1937 y.); “Laflık gagauzça (türkçä) hem românca (moldovanca) Besarabiyalı gagauzlar için” (Kişinev, 1938 y.).

Aydınnadıcı Ay-Boba Mihail ÇAKİRin mezarını kim sadä aaramadı: Romıniyada yaşayan senseleleri da, Çadırdan Protoierey Dimitri KİROGLU da, Dionis TANASOGLU da, Stepan KUROGLU da, Todur ZANET ta, başkaları da. Ama buldu mezarı Moldova Bilim Akademiyasının zaametçisi Nikolay Andreeviç DEMÇENKO.

(2000-ci yılda – nışan “AS”) Baba Marta ayın 10-da, taman “Ana Sözü”n geçän nomeri çıktıydı, redakţiyanın kapusu açıldı da içeri girdi çadırdan Protoierey Dimitri KİROGLU. Selämnaşıp, lafetmää başladık. Belliydi, ani Ay-Boba Dimitri pek duygulu. Bän, nicä herkerä, nereysä alatlardım. Kalktık ayaa. Ay-Boba Dimitri deer:

– Todur, büük sevinmelik var! Bän sindi Ay-Boba Mihail ÇAKİRin  mezarından gelerim!

Şaş-beş kaldım:

- Buldun mu?

– Bän diil, – dedi. – Annaştıydım Merkez (Ermeni) mezarlıın bakıcısınnan. Çok aaradık. Da te büün verdi haber: mezarı bulmuşlar.

Deerim:

– Gidelim, göster. Bukadar yıl oldu aarêêrız.

Ama dışarda karannıcak olardı. Ay-Boba Dimitri da Çadıra alatlardı. Annaştık, ani bu ayın 21-dä gelecek Kişinöva, da gidecez mezarlaa.

Cumêrtesi 18-dä redakţiyada çalışardım. Bir da geldi Petri ÇEBOTAR. Gözleri şılêêr:

– Todur, tanı neredän bän gelerim?! – Bir soluk çekip başardı. – Merkez mezarlıından.

Deerim:

– Mihail ÇAKİRin hem İrina ÇAKİRin mezarından…

Da annattım ona Ay-Boba Dimitriylän buluşmamı. Sora Petri annattı:

– Bana mezarın bulunması için annattı Nikolay Andreeviç DEMÇENKO. Söledi nicä mezarı bulmaa da. Ama genä da bir-buçuk saat aaradım buluncak.

Etiştik Baba Marta ayın 21-nä. Ama Ay-Boba Dimitri gelamedi Kişinöva, zerä adam suuklamış da yatêr hastalar evindä.

Biz Petriylän, alıp yanımıza adeta görä bir şişä şarap, ekmek, mezä hem çiçek, yollandık Ay-Boba Mihail ÇAKİRin hem onun karısının İrina ÇAKİRin mezarına. Petri biraz ilerdä, yolu gösterer, bän da ardına giderim. Etiştik klişenin yanına. Petri deer: “Say adımnarı.” Cekettim saymaa, ama şaşırdım. Mezara yaklaştıkça ürääm sık-sık düülmää başladı. Bu yol bana ölä uzun göründü! Bir da Petri, durgunup, dedi: “Te mezar.” Yaklaştık. Seläm verdik. Okuduk:

Aci se odihnesc

Protoireu

MIHAIL CEACHIR

27 IV 1861– 8 IX 1938

şi soţia sa

IRINA CEACHIR

5 V 1863 – 28 XII 1934

Dormiţi ın pace scumpi parinţi

Petri deer:

– Bak, Mihail dädu bir aaraştırma İnstitutun işini tek başına yaptı… Bulü İrina da yanında…

Biraz sustuk. Sora çekettim patredä çıkarmaa. Duygulardan ellerim titirer. Petri ilktän kendini sıkardı, sora, bakêrım, onun da duyguları üzä çıkmaa başladı…

Açtık şarabı. Stavrozumuzu yapıp, ilktän mezarlara şarap döktük. Sora dört filcana: iki filcanı mezarlar üstünä koyduk… Şaraptan dadaceykana dedik:

– Topracıınız ilin olsun, Ay-Boba Mihail hem Matuşka İrina. Şükür Allaha, ani mezarlarınız da bulundu. Sizi unutmêêr gagauzlar… Topracıınız ilin olsun…

Todur ZANET (“Ana Sözü” No.6, 2000 y.)

Bu yaslı anma sırasında pay aldılar sıradan insannar, aaraştırmacılar hem bilim insannarı, muzeycilär, erindeki hem merkez kuvetlerin temsilcileri, üüredicilär hem üürencilär.

Yas sırasından sora hepsi yollandılar küüyün “Acı köşesi” Memorialına, neredä Aaçlıın kurbannarın anmak taşlarına çiçek koyuldu. Bundan sora da yapıldı “Moldova SSRında aaçlıın (1946-1947) başlama gününün 80-ci yılı: anmak, büünkü aaraştırmalar hem geçmişin urokları” adlı bilim konferențiyası.

Hocalı genoțidın kurbannarını anmak sırasında pay aldılar Azerbaycan Respublikasının Moldovada Büükelçisi Ülvi BAKHŞALİEV hem Büükelçiliin personalı, Türkiye Kişinev Büükelçisi Uygar Mustafa SERTEL, Komrat Türkiye Respublikasının Başkonsulu Eda GÜÇ, Kazahstan Respublikasının Moldovada Büükelçiliin temsilcileri, Gagauziyanın Çadır, Komrat hem Valkaneş kasabaların primarları, Gagauziya Halk Topluşun deputatları, Avdarma küüyün istoriyası muzeyin kurucusu İgnat KAZMALI hem muzeyin zaametçileri, cümne hem kutura insannarı.

Hocalı genoțidın 34-cü yas sırası başladı kurbannarı anmak bir minutluk sessiz saygıylan.

Sırada nasaat edän Azerbaycan Respublikasının Moldovada Büükelçisi Ülvi BAKHŞALİEV urguladı, ani “1992-ci yılın Küçük ayın (fevral) 25-26 gecesindä armän silählı bölükleri, ozaman Hankendi kasabasında erleşmiş olan SSRBnın (Sovet Soțialist Respublikaları Birlii) 366-cı motorlu ateşçilik polkun yardımınnan, bastılar 23 757 kişik Hocalı kasabasını da, cellatlar gibi, bir kabaatsız kıydılar üzlärcä insanı. Armän bölükleri dört taraftan Hocalı kasabasına urdular hem 613 canı kıydılar. O cannarın arasında vardılar 374 adam, 106 karı, 70 ihtär, 63 ta uşak. Silählı bölüklär tarafından 1275 kişi dä esir alındı. Büünkü günädän 150 kişi dä kara kayıp sayılêr. Bu XX-ci asirin sonunda insannaa karşı yapılan bir barbarlık oldu”.

Yaslı sıraya katılannar tanıştılar burada kurulan hem Hocalı genoțidını annadan bir patret sergisinnän. Sıradan sora hepsi yollandılar Avdarma küüyün “Acı köşesi” Memorialına, neredä çiçek koydular 1946-1947 yıllarda Sovet rejimı tarafından zorlan yapılan Aaçlıın kurbannarın anmak taşlarına.

Bakmadaan ona, ani Vengriyada bu yazılara ““Rovásírás” damgaları” (“Runik yazıları”) deerlär, adamnar köklerini unutmamışlar, çünkü Orhon yazıları – bu 1891-ci yılda rus bilim Vasiliy Vasilyeviç RADLOV tarafından Orhon deresinin kenarlarında bulunan yazılar hem onnar runik yazıların aylesindändir.

Gagauzlara da isteeriz taa bir kerä sölemää: Unutmayalım, ani Vasiliy RADLOVun üürencisi Valentin Aleksandroviç MOŞKOV Orhon yazılarını yaratan halk için bölä yazdı: “Demeli ki, bütün bu açıklamalardan var nicä karar almaa ani, o halk, kimindi Orhon yazıları, rus letopislerinin “torki” yada “uzı” halkı hem gagauzlar – hep o halktır. Onun adı Oguzlar – türk yada torki adlı büük bir halkın sadä bir soyunun adı…”

Bu Hristiyannık büük başında insan önünä çıkarıldı eski ikonalar (kimilerinä 150 yıldan zeedä), klisä tertipleri hem kruçalarılan klisä bayrakları hem dä eski dua klisä kiyatları. Onnarın arasında bulunêrlar Aydimu ikonaları, ikiüz yıllık Bibliya hem Dua kiyadı

Eridir urgulamaa, ani hepsi bu eksponatları topladılar Gagauziyada üç muzey temellerini atan (Komrat, Beşalma, Feropontyevka) karı-koca Anatoliy Alekseeviç MARİNOV hem Anna Födorovna MARİNOVA.

Söz gelişi, ofițial orak, bu muzey hem onun Beşalma küüyündeki filialı 1969-cu yılın Küçük ayın (fevral) 14-dä Moldova Sovet Soțialist Respublikasının kultura ministerliin tarafından çıkarılan №82 sırasındakı Emirinnän temelleştilär.

Kalkıntıcılar küü kuvedini kendi ellerinä aldılar hem “Çiftçilär komitetı” kurdular. Dört gündän sora da, Büük ayın 23-dä (eskiycä Büük ayın 10-da), “Çiftçilär komitetı” Komrat bölgesi respublikasının kurulması için Karar kablettlär. Kalkıntıcılar borçluk kiyatlarını yaktılar hem vergileri kaldırdılar. “Çiftçilär komitetı” boyarlardan toprakların almasını hem çiftçilär arasında dooru payedilmesi için karar almıştılar. Bundan kaare Komrat bölgesindän zapaslarda bulunnarın askerä mobilizaţiyasını durgutmuşlar.

Taa drindän bak burada: https://anasozu.com/komrat-cifticilar-kalkintisin-115-ci-yildonumu/

O kara şapka ne gözäl yakıştı sana.

Yıllar öncä Deliormanda, Kurtderedä pazarda, üzlärcä insanın arasında O adama razgeldiim günü hatırladım. Deliormanın Karadeniz kıyılarındakı Gagauzlara “Deniz Gagauzları” deerlär. Bunnar uzun yıllar öncä İstanbul Klisesindän, sora da Urum Klisesindän etkilenmişlär. Taa içleridekilerinä sä “Kara Gagauzları” denmiş. Bunnar da Bulgar Klisesindän etkilenmişlär. Te bölä, Metehan!

Böleceksän kolay bölünür, ama böldüktän sora birleştirmäk zor.

Varna düüşündän sora Osmannı Devletin kuvedindä olan Uz Devleti vardı. O devlet Gagauz, Gökoğuz devletiydi. O zaman yıkıldı. Din ayırıntılıı olsa da, dil birlii vardı. Gagauzlar buradaydılar. Taa, ki İsmail Cengin sonuna kadar. Ondan sona, hadi bakalım, er diiştirmä, insan diiştirmäylän Gagauzlar Bucaka geçirdildi. Dili bir kandaşlar, dini ayrı deyni sürüldülär yukarı. Kırım Türkleri sä aşaa. Bu gün Kırım Türklerinin yaşadıı Deliormanda azıcık kazısan, Gagauz istoriyası izlerinä razgelirsin.

Aslıdan, Balkanda yaşayannarın diiştirilmesi üç kerä yapılmak istenmiş. İki kerä olmuştur. Bükureş annaşmasınnan Prut eldän çıktıktan sona, yaşayannarın ilk diiştirilmesidir. İkincisi Balkan Cengi sonunda Türk-Bulgar yaşayan insan diiştirilmesi plannanmış, ama gerçekleşmemiştir. Üçüncüsü sä 1923-dä gerçekleşän son Türk-Urum yaşayan insan diiştirilmesidir.

Metehan, Gagauzlar iki yaşayan insan diiştirilmesindä dä er diiştirmişlärdir. Bizim Karadeniz suyunnan yıkanan Gagauzlar Bucaka gitmemişlär. Onnar Manastıra, Zihniyä hem çevresinä gitmişlär. Ah, onnar acımasız zaman iyesinnän yok edilän Gagauzlar. Zihniyä son gittiimdä bir taanä hiç görämedim. Türkçä bilän grek vardı, da Gagauz yoktu! İnandın mı? Evelki primar Gagauzmuş, ama şindi yok. On yılda yok olmuşlar. Manastır sa soy adlarında yaşêêr.

Kara yolunnan Bucaka gidärkän, Bulgar-Romın hotarına yaklaşınca, Balçık Beyin kurduu kasabadan poyraza dooru gidärkän, Kavarnaya varırsın, oradan da Kaliakraya. Kavarna bizimdir. Bizim soyumuz orada yaşêêr. Kaliakra sa – kırk gözäl Gagauz kızın ölümsüzlüü açıldıı erdir. Tanı oraları, Metehan!

Şabla, Krapets, Vama Veke.

Hepsindä soydaşın yaşêêr. Çauş Küüdä taa onnar var. Git gör.

“Kurtderedä bir Gagauz varmıdır acaba?” – aaradım. Sona bizä bir tanınma yaptılar. Başında kalpak, bir ihtärcık. Pazarda görürsünüz. Gittik hem bulduk. O yurdumuzun üstündä bayrak gibiidi. Üzlercä insan arasında o. Yukarısı basık. Astragan bir kara kalpak. Oradaydı.

Te, giidiin kalpak odur.

Kolada kutluca olsun, Metehan. Bayrakları aara, bul. En son yaşayan insan diiştirilmesinnän Kumçiftliinä hem çevresinä gidän Gagauzları da bul.

Vatan – topraktır. Toprak bayraklan nışannanır. Gagauzların bayraa erkeklerin başlarına taktıkları kalpak, kızların kulakları üstünä sokuşturulan karanfildir.

Metehan, ateşiniz kor olsun, sünmesin. Bilerim, kimär kerä çok istediklerimiz olmadı.

Olmasın. Biz olduk ya. Varız biz, Metehan!

Girgin bakışımızlan varız. Aslı duruşumuzlan varız.

Varız biz, Metehan!

Hadi, kal saalıcaklan.

Abdullah ULUYURT,

07.01.2026

Türkiye Prezidentı Recep Tayyip ERDOĞANın teklifinä görä hazırlanan bu Karar proektı, Uzbekistanın Semerkand kasabasında geçän UNESCOnun 43-cü genel Konferențiyasında 2025-ci yılın Kasım ayın 3-dä kabledildi hem 1893-cü yılda Orhon yazıların anaktarının bulunması dünneyä bildirilän gün – Kırım ayın (dekabri) 15-şi – “Dünnä Türk Dili Aylesi Günü” olarak kabledilmesi bildirildi.

Eridir urgulamaa, ani ilk kim 1893-cü yılda Orhon yazıların alfavitına anaktarı buldu oldu daniyalı bilim adamı, lingvist, istorik, profesor Vilgelm THOMSEN. Sora da 1894-cü yılda bu yazıları okuyan ilk adam oldu rus bilim adamı, türkolog, voctokoved, etnograf, arheolog Vasiliy Vasilyeviç RADLOV (Friedrich Wilhelm Radloff), 1891-ci yılda Orhon yazılarını bulan kişi hem o yzıların 10-dan zeedä bukvasına anaktar uygulayan. Vasiliy RADLOV hepsi Orhon yazılarını söktü hem tiparladı.

XIX-cu asirdä gagauzları aaraştıran Vasiliy RADLOVun üürencisi rus bilim adamı hem etnografı Valentin Aleksandroviç MOŞKOV Orhon yazılarını yaratan halk için bölä yazdı: “Demeli ki, bütün bu açıklamalardan var nicä karar almaa ani, o halk, kimindi Orhon yazıları, rus letopislerinin “torki” yada “uzı” halkı hem gagauzlar – hep o halktır. Onun adı Oguzlar – türk yada torki adlı büük bir halkın sadä bir soyunun adı…”

102 yıl geeri, 1923-cü yılın Canavar ayın (oktäbri) 29-da Mustafa Kemal ATATÜRKün teklifinnän Türkiye Cumhuriyetini (Türkiye Respublikası) kuruldu.

Türkiyedä hem bütün dünneydä bu günü “29 Ekim Cumhuriyet Bayramı” olarak bakılêr.

PATRETTÄ: “Cumhuriyet Bayramı”n 10-cu yılı kutlamakta.