Bakmadaan ona, ani Vengriyada bu yazılara ““Rovásírás” damgaları” (“Runik yazıları”) deerlär, adamnar köklerini unutmamışlar, çünkü Orhon yazıları – bu 1891-ci yılda rus bilim Vasiliy Vasilyeviç RADLOV tarafından Orhon deresinin kenarlarında bulunan yazılar hem onnar runik yazıların aylesindändir.

Gagauzlara da isteeriz taa bir kerä sölemää: Unutmayalım, ani Vasiliy RADLOVun üürencisi Valentin Aleksandroviç MOŞKOV Orhon yazılarını yaratan halk için bölä yazdı: “Demeli ki, bütün bu açıklamalardan var nicä karar almaa ani, o halk, kimindi Orhon yazıları, rus letopislerinin “torki” yada “uzı” halkı hem gagauzlar – hep o halktır. Onun adı Oguzlar – türk yada torki adlı büük bir halkın sadä bir soyunun adı…”

Ceviz ayın (sentäbri) 18-dä Beşalma küüyün Dimitri KARAÇOBAN istoriya hem etnografiya muzeyin Facebook sayfasında (rus dilindä!) bölä bir yazı çıktı «16 сентября 1966 г. в с. Бешалма разрезали ленточку, открыли двери первого гагаузского музея, основанного Дмитрием Кара Чобаном. 17 сентября 2024 года музей им. Д. Кара Чобана отметил своё 58-летие». Yazdı bu yazıyı Lüdmila KARAÇOBAN. Saytta Canabisi kendisini “Administrator” olarak gösterer. Demeli – muzeyin administratoru. Ama bu muzeyin administratoru – Lüdmila MARİN. Buyurun sizä ilk yalanı!

Kalan yalannar da te:

1. Bu yazıda «16 сентября 1966 г. в с. Бешалма разрезали ленточку, открыли двери первого гагаузского музея, основанного Дмитрием Кара Чобаном» yazılı, ani 1966-cı yılda Ceviz ayın 16-da Beşalmada muzeyim açılış şiridini kesmişlär. Nicä bu var nicä olsun, açan ozaman Beşalma muzeyi gibi bişeyi yoktu, çünkü sade 1969-cu yılda Moldavskaya SSRın kultura ministerliin Küçük ayın (fevral) 14-dän № 82 emirinä görä, Beşalmada Komrat iştoriya hem tarafı aarştırma muzeyin filialı kuruldu. Hem 2024-cü yıl Baba Marta ayın 22-dä Baş küüyündä Gagauziyanın Komrat Regional iştoriya hem tarafı aarştırma muzeyin kurulmasının 55-ci yılını kutlarkana, bunu tanıdı hepsicii hem Beşalma muzeyin kurulma günü için yannış yazan istoriya bilgilerindä doktor Diana NİKOGLU da (bak: https://anasozu.com/replika-yalannar-duumasin-deyni-teknik-yannisliklari-doorutmaa-laazim/).

Peydalanêr soruş: Beşalma muzeyin kurucusu Dimitriy KARAÇOBAN mı, Moldavskaya SSRın kultura ministerlii mi?

2. Bu punkta Beşalma muzeyin direktorlarından çıkan 4 yalan var. Bu yazıda «16 сентября 1966 г. в с. Бешалма разрезали ленточку, открыли двери первого гагаузского музея, основанного Дмитрием Кара Чобаном» yazılı, ani Dimitriy KARA Çoban kurmuşmuş ilk gaguz muzeyini. Ama bu yalan! Çünkü ilk gagauz muzeyini Kongaz küyündä kurdu gagauz yazıcısı Nikolay BABOGLU da, açan o muzeyi kapadılar, oradan eksponatların temelindä kuruldu Komrat muzeyin Beşalmadakı filialı.

Bunu neredän bilerim. Kongaz muzeyindä vardı bir kara taş, 1905-ci yılda yaponiya cengindä ölän saldatlar için (bak fotoyu). Açan 90-cı yıllarda Moldovad başladılar yalan yazmaa, ani eski rusta gagauzları armataya almazmışlar, başladım o taşı aaramaa. Ozaman Nikolay BABOGLU söledi bana, ani o taşı, Kongaz muzeyinndän, başka eksponatlarlan bilä, Beşalmaya almışlar. Gittim Beşalmaya. Ozamankı Beşalma muzeyin direktoru Mina KÖSÄ dedi, ani o taş onnarda yokmuş. Zamanında bunu sorduydum muzeyin taa bir direktoruna Atanas KARAÇOBANa, o da dedi ani ölä taş onnarda yok.

Geçtik kendisinnän, muzeyin dip zalına. O zalın çıkış kapusu açıktı hem kapu aşırı bir lampoçka yanardı. Bän naşeysä istedim patredä çıkarmaa, o lampoçka da kösteklärdi. Ansızdan kapadım kapuyu. Kapu ardından, orada saklı hem duvara dayalı, aaradıım taş gözlerimin önümä çıktı! Nayın sizä yalannarı!

3. Bu yazıda «17 сентября 2024 года музей им. Д. Кара Чобана отметил своё 58-летие», yazılı, ani Beşalma muzeyin 58-ci yılını kutlamışlar. Nicä var nicä kutlamaa onu, ne yoktu! Beşalma muzeyin gibi bişey 1966-cı yılda yoktu. Sade Komrat muzeyin Beşalma filialı vardı. O kendibaşına muzey oldu 1972-ci yılda. Beşalma muzeyin 1972-ci yılda kurulması için kendisi Dimitriy KARAÇOBAN 1972-ci yılın Orak ayın 27-dä bölä yazêr: “Недавно в Бешалме был создан эсторико-этнографичекий музей… Создание музея совпадает со знаменательной датой – с 50-летием образования СССР” (газета «Ленинское слово», 27.07.1972 г.). Aklınıza getirelim, ani SSRB kuruldu 1922-ci yılda. Ufak esap gösterer: 1922 – 1972 = 50! Nicä görersiniz şindi Beşalma küüyün muzeyi sade 52 yaşında.

Bilerim, bu yazılarıma cuvap olacek ölä: “muzey eksponatları Beşalmada bir odada 1966 yılından beeri toplanardılar. Onun için bu yıl muzeyin kuruşlması sayılêr”.

Ozaman herbir küüyün muzeylerin kurulmasını lääzım saymaa o gündän, açan kimsä eksponatları toplamaa başlamış. Deyecez, bän bir muzey açarsam, onun kuruluş gününü 1962-dän saymamlääzım, çünkü ozamannardan beeri elimä geçti I-ci dünnää cengindän kalan bir süngü hem birkaç eski çanak-çölmek. Gülüntü diil mi?

Ama aslısına geçelim Beşalma küüyün Dimitri KARAÇOBAN istoriya hem etnografiya muzeyindän durmamayca çıkan yalannarın sebepi bir: gagauz kulturasının muzeycilik göbää – Beşalmadır, gagauz kulturasında ne yapılmış muzeyin administratorunun bobasından çekiler. Kalanı boş er!

Bitkidä konuylan ilgili bir fıkra:

“Toplanêrlar türlü memleketän bigicilär da çekederlär üünmää kim neyi ilk çıkardı hem dünneyä baaşladı.

Amerikalı deer: “Bizim Tomas Edison lampoçkayı yaptı!” Rus, ayaa kalkıp, deer: “Bu yalan! Lampoçkayı bizim Pavel Yabloçkov yaptı!” Hepsi şamarlarını düüyer.

Angliyalı deer: “Bizim George Stephenson paravozu yaptı!” Rus, ayaa kalkıp, deer: “Bu yalan! Paravozu bizim Çerepanov kardaşları yaptılar!” Hepsi şamarlarını düüyer.

Kalkêr İtalyalı da deer: “Bizim Guglielmo Marconi radioyu çıkardı!” Rus, ayaa kalkıp, deer: “Afedin, ama bu da yalan! Radioyu bizim Aleksandr Popov çıkardı! Hem taa ileri dartışmaları başarmaa deyni, isteerim sölemää, ani taa 1550-ci yılda bizim țar Korkunç İvan, boyarlara yazdıı kiyadında, deer:  “Sizin içinizi görerim!” Bunu nemțelerä söleerim, demesinnär deyni onnar rengeni çıkardı” Hepsi, ayaa kalkıp, rusa palma düüyerlär. Yalancılara ovațiya!!!

Todur ZANET

2024-cü yılın Harman ayın (avgust) 19-da Komradın baş meydanında tantalalı bir gösteriylän bakıldı Gagauz Respublikasının kurulmasının 34-cü yıldönümünü, angısında lafettilär taa çok onnar, kim Gagauz Respublikasının kurulması için may bişey bilmeer hem o iştä pay almadılar. Bundan kaarä, kutlamanın taa çoyu rus dilindä oldu.

Gagauz Respublikasının kurulmasının istoriyayısını bilmeyennerä deyni, aklılarına getireriz, ani onu kurdu diil iki kişi, ama Gagauziyada yaşayan hepsi insannarın delegatları, angıları toplandılar Gagauz Halkın Üstolan Kongresinä da 1990-cı yılın Harman ayın (avgust) 19-da, halklararası zakonnara görä, bütün dünneyä bildirdilär, ani gagauzlar kurdular baamsız Gagauz Respublikasını ozaman, açan Moldova Respublikası kendi baamsızlıını taa kazanmadıydı. Moldova bunu yapabildi sade bir yıdan sora, açan SSRB daaldı.

Gagauz Respublikasının kurulma kararını aldı Gagauz Halkın Üstolan Kongresinä ayırılan 450 deputatı, ama taa ileri, o Kongresinä ayırılan deputatlar ilktän 1990-cı yılın Orak ayın (iyül) 22-dä 411 oylan Gagauz Milli Gimnasını (laflar – Todur ZANET, muzıka – Mihail KOLSA), Gagauz Milli Bayraanı hem Gerbı kablettilär.

Herliim, büün bizä kahraman hem bilmäm ne kurucu-bobaları gösterilän satkın eriflär 1994-cü yılda, Gagauziya (Gaguz Yeri) avtonomiyamısına kayıl olmaydılar hem Gagauz Respublikasını satılmaydılar o Respublika büün dä yaşayaceydı. Şindi sä avtonomiyamızı da kaybederiz.

“Gagauz yazısı hem dili Günü” sırasını açtı hem götürdü Moldova Parlamentın deputatı Larisa VOLOH. Selemnemä nasaatlarınnan söz tuttular Moldova Parlamentın spikerı İgor GROSU hem Moldovada Şvețiya Büükelçisi Katarina FRİED.

Maasuz bu sıra için hazrılanan gagauz yazıcıları hem bilimcileri sergi için annattı Avdarma küüyün istoriya muzeyin direktoru Elena KARAMİT.

Açılış sırasından sora oldu iki sesiya toplantısı: “Dünneyä gelmeleri, istoriya hem gagauz dili” hem da “Milli giimnär hem gagauzların adetleri”. Bu iki sesiyada da, nasaat edennerin arasında, konularlan ilgili kısa vidiolar gösterildi.

Birinci sesiyada nasaat ettilär:

– Larisa VOLOH, Moldova Parlamentın ilerlemä hem cümne çorbacılıı Komisiyanın başı, Gagauziyaylan çalışma grupasının ortak-prezidentı;

– Vitaliy SIRF, istoriyacı;

– Ekaterina JEKOVA, Gagauziya Halk Topluşun eski deputatı, “Gagauz dilinin kullanmak sferasının genişledilmesi için” Zakonun ortak avtoru.

İkinci sesiyada nasaat ettilär:

– Liliana NİCOLAESCU-ONOFREİ, Moldova Parlamentın kultura, üüredicilik, aaraştırma, gençlik, sport hem mas-mediya Komisiyanın başı, Gagauziyaylan çalışma grupasının azası;

– Vitalie GAVRUC, Moldova Parlamentın deputatı.

Bu nasaatlardan sora, gagauz artistın Edikt STOYKOVun önderciliindä uşak ansamblisi akapella gagauzça türkü çaldılar.

Toplantıların sonunda Gagauz yazıcısı, akademik Todur ZANET baaşladı Moldova Parlamentın bibliotekasına kendi peet kiyadını, gagauz kulturasını annadan ențiklopediyasını “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” hem da “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” adlı 3 bilim kiyadıbı 1-ci kiyat (“Gagauz halk masalları”, “Gagauz Folk Tales”, “Poveşte populare găgăuze”, «Гагаузские народные сказки»); 2-ci kiyat (“Gagauz türküleri, söleyişleri, bilmeceleri”, “Gagauz songs, Proverbs, Riddles”, “Cântece, proverbe, ghicitori găgăuze”, «Гагаузские песни, пословицы, загадки»); 3-cü kiyat (“Gagauz yortuları, adetleri, sıraları”, “Gagauz Holidaays, Customs, Riters”, “Sărbători găgăuze, tradiţii, obiceiuri”, «Гагаузские праздники, обычаи, обряды»)).

1957-ci yılın Orak ayın 16-da Moldova SSRın Ministerlik Soveti  kabletti pek paalı hem önemni №454  Kararı: “Gagauz milletin uşakların üüredilmesini iileştirmää deyni önnemnär için” («О мерах по улучшению обучения детей гагаузской национальности»).

Bu Karara görä kabledildi anılmış gagauz yazıcısının hem bilim adamının Dionis TANASOGLUnun hazırladıı gagauz alfavitı hem orfografiyası. Hazırlandı hem tiparlandı üüretmäk kiyatları, angılarına avtor oldular Nikolay TANASOGLU, Dionis TANASOGLU, Nikolay BABOGLU hem başkaları. Bundan kaarä Kaul pedagogika uçilişçesindä hazırlandı gagauz dilindä üüredicilär. Gagauzça şkolaları açmaa deyni yapıldı başka hazırlanmak işleri da.

Hepsi bu hazırlamaklardan sora, 1958-ci yılın Ceviz ayın (sentäbri) 1-dä gagauz küülerindä seftä açıldı gagauzça şkolalar. Uşaklar havezlän gagauz dilindä üürenmää başladılar. Büük sevinmelikti. Ama…

Ama, küülerimizdä erleşän hem gagauzça bilmeyän sovet aktivistleri bu şkolaların açılmasında kendilerinä deyni korku gördülär, zerä gagauzlar karannıktan aydınnaa çıkmaa başladıydılar. Da onnarı, gagauzları, karannıkta brakmaa deyni hem köklerindän koparmaa deyni hem da kendilerinin (sovet aktivistlerin) sıcak erlerini kaybetmemää deyni boozumuza bastılar. Da 1962-ci yılda gagauzça üürenmeyi kapattırdılar.

Herliim ozaman gagauzça şkolalarımızı köklämäydilär artık 80 yıl gagauzça üüreneceydik hem gagauz şkolasını en üüsek uurda tutaceydık, gagauzça koleclarımızı hem Universitetlerimizi açaceydık, kendi terimizlän kendimizä izmet edeceydik.

Ama olmadı, zerä onnar kim ozaman, boozumuza basıp, şkolalarımız kapattı, büün da gagauzça şkolalrımızı açmaa deyni köstekleri koyêrlar.

Akademik Todur ZANET

Esaba alarak, ani 2018-ci yılın Küçük ayın (fevral) 27-dä Gagauziya Halk Topluşu (GHT) “Gagauziyada 1946-1947 yıllarda aaçlık kurbannarını Anamak Günü” kabletmää istämdi, GagauzMedia portalı karar aldı açmaa maasuz bir proekt “1946-1947 yıllarda aaçlık kurbannarını Anamak” («Памяти жертв голода 1946-1947 годов»).

Bu proekt çerçevesindä tiparlanan “Gagauziyada 1946-1947 yıllarda olan aaçlıın 70-ci yıldönümünä “CAN ACISI” aaraştırma konkursunda pay alan Avdarma küüyün D.ÇELENGİR teoretik liţeyin 10-cu klasta üürencisi Dimitriy ARFANOSun hazırladıı materialı burada: https://gagauzmedia.md/newsid=14356/.

Aaçlık için ona anaattılar: Miriya Petrovna KAŞKAVAL (10.08.1936), Vasilisa Kirilovna GARGALIK (01.05.1941) hem Georgiy Petroviç GÜMÜŞLÜ (27.09.1930).

Bu yıl tamamnanêr 70 yıl, nicä Sovet Rejimı hem onun palileri gagauzlara karşı zorlan AAÇLIK GENOŢİDını başlattılar da, 1946-cı yılın Canavar ayından başlayıp, taa 1947-ci yılın yazınadan GAGAUZLARIN 40-60% aaçlıktan öldülär.

Rejim dedi hem herkerä deer, ani o yıllarda kurak olmuş da onuştan insannar aaçlıktan ölmüşlär. YALAN! Herliim rejimın palileri evlerdän hem aullarda, postavka için, zorlan ekinneri almaydılar okadar insanımız ölmeyeceydi. Hem neçin sa onnar, kim aldılar o ekinneri, ozaman aaçlıktan GEBERMEDİLÄR! Ne onnara deyni KURAK olmadıydı mı?!

Rejim hepsini yaptı hem yapêr, ani o uzak yılların aslısı üzä çıkmasın, zerä  ASLI ÜZÄ ÇIKARSA rejimın palilerinin uşakları hem unukaları kaybedeceklär SICAK erlerini Moldovanın Parlamentında, Gagauziyanın İspolkomunda, Veterannar Birliindä, muzeylerdä hem başka erlerdä.

Ama aslıyı kimsey hiç gömämeyecek! Bunu bilin hem unutmayın!

AAÇLIK KURBANNARIN topracıkları ilin olsun!

AAÇLIK KURBANNARI MEZARLARDAN BAARÊRLAR!
(70 YIL GEERİ GAGAUZLARA KARŞI SOYKIRIMI (GENOŢİD) YAPILDI)

Etmiş yıl geeri 1946-1947 yıllar kışı Sovet Sistemasının tarafından gagauzlara karşı zorlan aaçlık yapıldı. Bununnan gagauzların soykırımı (genoţidi) başladı. Aaçlıın ardına lagerlär, Sibirä kaldırılmak, erindä kurşuna urmak geldi. Bütün bu hayarsızlıklar gagauzların 40%-60% zorlan mezarlara soktu. Ukraynada bulunan sa Bolboka (Kotlovina) küüyünün 60% insannarını (sade aaçlık!) biçiti. Düşünün kendiniz: bu küüdä 5500 candan 3300 (ÜÇ BİN ÜÇÜZ) aaçlıktan ölmüş.
Aala gagauzum! Aala. Bunnar senin duumamış yazıcıların, türkücülerin, bilgiçlerin, resimcilerin, gelecään. Aala zerä, açan küülerimizin üstündän ölüm borannarı geçärdilär, açan insannar aaçlıktan fidannarın kabuklarını kemirärdilär, kedileri hem köpekleri iyärdilär, halkımıza, insanımıza HİÇ BİRİCİİ yardıma gelmedi. Ecel gagauzları kosaylan biçärdi. Ayozlar da etiştirämärdilär cannarı sepetlerä toplamaa, zerä o sepetlär pek tez dolardı. Ayozlar da buna şaşardılar.
Büün, 70 yıldan sora, kimä sa o titsi günnär masal gibi geler, ama bu masal diil. Bu GAGAUZLARIN sancısı, XX-ci üzyılda bizim en büük tragediyamız. Zerä olmaydı 1946-1947-ci yılların aaçlıı, olmaydı 1949-cu yılın gagauzların Sibirä kaldırılması, büün bizim sayımız artık bir milionu geçeceydi. Bu olmasın deyni, bizä karşı SOYKIRIMI (genoţid) yaptılar. Hem yaptıklarını da bu günädän saklêêrlar.

Bu saklamakta gagauz büükleri da pay alêrlar. Büünkü gündä ne eski kuvet, ne da enisi bu kara yıldönümünü  dünneyä tanıtmaa deyni hiç bişey yapmadı. O kara belanın kara yıldönümünü hiç esaba almaa da istämeerlär. Ko bu onnarın günahları olsun.

Bu soykırımı genä olmasın deyni o uzak 1946-1947-ci yıllarda olan güç olayları unutmayalım lääzım.
1946-cı yılda Bucak topraklarında büük bir kurak oldu. Nicä da olsa o bereket, ani vardı eteceydi ki insan kıştan çıksın. Ama o bereketi da insandan zorlan aldılar. Gagauzların çoyu aaçlıktan öldü hem diil salt gagauzların.

Nicä bu başladı? Elbet ki izin yukardan geldi. Esaba alarak onu, ani 1946-cı yılın Devlet planını (265 bin ton ekin) Moldova tamannayamayacek SSRBnın (Sovet Soţialist Respublikaları Birlii) Ministerlik Soveti hem VKP (b) Merkez Komiteti 1946-cı yılın Kirez (iyün) ayın 26-da kabletti karar Moldova planını 160,9 bin tona kadar indirmää. Ama bu da yannıştı. Harman ayın (avgust) 19-da kablediler eni karar – Moldova 72 bin ton ekin hazırlasın.

Bu da çoktu. Bukadar ekin insanda yoktu. Kuvetä izmet edän “palilär”, evdän-evä gezip, başladılar süpürmää hepsini ne vardı. Aktarardılar samannıkları, kara sıır hem hayvan aullarını, tavannarı hem maazaları. Delim-deşik edärdilär duvarları, patları, erleri. Hepsini neyi bulardılar – süpürürdülär. Bunun sonucu oldu o, ani Ceviz ayın (sentäbri) çeketmesindä başladı aaçlık. Aaçlık getirdi distrofiyayı.

Moldovada kuvettä bulunannar hem erindeki “çorbacılar”, Moskvanın önündä kendilerini ii taraftan göstermää deyni, 1946-cı yılın Canavar ayında (oktäbri) yapılan Komunist Partiyasının plenumunda baarardılar hem eri koparardılar, ani Respublikada planın salt 64% tamannandı. Prokurorlara, daavacılara hem milişiyaya verildi izin “nezdatçiki i sabotajniki”lerä karşı en sert kuvetlän davranmaa.

Bu davranmanın sonu: ofişial dokumentlerä görä bütün Moldovada aaçlıktan en aazdan 115 bin kişinin ölmesi gösterildi. Bu sayıya lääzım eklemää o insannarı, ani aaçlıktan öldülär gagauz küülerindä, zerä bu küülerdä toplu mezarlarda gömülän ölülerin sayısı ofişial dokumentlerdä esaba alınmadı. Bu kara sayıya lääzım eklemää o insannarı da, ani gidärdilär Ukraiynaya bir trofa ekmek aaramaa deyni. Çoyu onnarın öldülär Ukraynanın Livovskaya, Stanislavskaya, Çernoviţkaya bölgelerindä.

Bizä geler, ani ofişial dokumentlerdä verilän ölülerin sayısını en aazdan İKİYÄ, ya da ÜÇÄ büültmää lääzım. Ama burada da verilän belgilär sırtımızı tikennendirer. Bakın ne yazêr Kaul uezdın saalık bölümün başkan yardımcısı ZALİZNİK 1947-ci yılın Büük ayın 15-dä (yanvar) belgidä, ani yollandı Kişinöva:

Valkaneş rayonu:
Distrofiya 1-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   3880
5/I/1947 – 10/I/1947   -   4126

Distrofiya 2-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   1478
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2994

Distrofiya 3-cü durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   694
5/I/1947 – 10/I/1947   -   986

Baymaklı rayonu:
Distrofiya 1-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   1474
5/I/1947 – 10/I/1947   -   7250

Distrofiya 2-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   635
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2317

Distrofiya 3-cü durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   275
5/I/1947 – 10/I/1947   -   1835

Kongaz rayonu:
Distrofiya 1-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   2508
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2994
10/I/1947 – 15/I/1947   -   3251

Distrofiya 2-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   2353
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2762
10/I/1947 – 15/I/1947   -   2855

Distrofiya 3-cü durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   2186
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2032
10/I/1947 – 15/I/1947   -   2482

Taraklı rayonu:
Distrofiya 1-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   1852
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2452

Distrofiya 2-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   400
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2200

Distrofiya 3-cü durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -   428
5/I/1947 – 10/I/1947   -   698

 Çadır rayonu:
 Distrofiya 1-ci durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -  2680
5/I/1947 – 10/I/1947   -   2981
10/I/1947 – 15/I/1947   -   2659

Distrofiya 2-ci durum
25/X25/XII/1946 – 5/I/1947   -  1400
5/I/1947 – 10/I/1947   -  2001
10/I/1947 – 15/I/1947   -   1513

Distrofiya 3-cü durum
25/XII/1946 – 5/I/1947   -  200
5/I/1947 – 10/I/1947   -   628
10/I/1947 – 15/I/1947   -   771

Esap alêrsınız mı nicä büüyer ţifralar. Sade bir Allaa biler bu kara sayının içindän kaç can kurtuldu.
Şindi aaçlıı annadan kara hem titsi dokumentlerin çoyu açıldı.  O dokumentlär insannarın insansızlıı için annadêrlar. Ama tekrar söleerim: KAÇ KİŞİ AAÇLIKTA ÖLDÜ bu saklı. Neçin acaba? Korku mu var, osa başka iş mi?

Bana kalsa aslının üzä çıkmasını istämeerlär. Zerä bu genoţid yapannarın evlat boyları taa kuvettä. Esap sormasından korkêrlar.

Ama genä genoşid olmasın deyni sıra geldi esabı sormaa.

Bän danışêrım Gagauziya Başkanına, onun yardımcılarına, Gagauziya Halk Topluşuna Tekliflän:
AAÇLIK KURBANNARINA, SOVET SİSTEMASI TARAFINDAN YOK EDİLÄN GAGAUZLARAKomratta, GHT hem Başkannık binası önündä bir ANMAK TAŞI KOYMAA.

UNUTMAYIN: AAÇLIK KURBANNARIN KEMİKLERİ MEZARLARDAN BAARÊRLAR!!!

Todur ZANET, akademik, yazıcı, aaraştırmacı, Gagauz Milli Gimnanın avtoru

Karşladı bizi evin saabiykası Matrona Pavlovna KOMUR, 1940-cı yıldan duuması. Canabisi annattı, ani birkaç gün geeri unukası kesmiş bu aacı, “komuşusunun örtüsünä zarar yapmasın deyni”. Bundan sora Canabisi izin verdi yaklaşalım o aacın erinä. Orada bizi bir tepä odun hem aacın kökü beklärdi. Radion Georgiyeviç aucunnan pakladı kökü kaardan hem tozdan.

Matrona KOMUR annatı: “Dädularımın däduları gelärkana buyanı, Bucaa, bulmuşlar bu fışkanı da 1,5 ay, nem partallara sarılı, yolda getirmişlär onu. Adam demiş: “Te neredä yuvalanacez, orada ekecez bu fışkanı, da tutularsa, bizim gelmemizä hep anmak olacek.” Açan onnar gelmişlär buray Kongaz erinä 28 gospodar varmış burada. Bän tutêrım aklında nicä armut birkaç taliga meeva yapardı. Da küüdän insannar gelärdilär da bir kazan armuda bir kazan ekin verärdilär. Zerä kurudulmuş armuttan ürek yılacı yapardılar. Şindi te aacı kestilär.”

Bu lafları işittiynän, sansın benim da canımdan bir parça kestilär. Baktım Radion Georgiyeviça, o da pek gücenikti. Canabisi gücenik dedi: “Teklif ettiydim bu armut aacından küüyün pamätniini yapmaa, ama te – etiştirämedik. Yazık, ani bunu yapamadık. Te şindi pamätnik bir tepä odun oldu”.

Todur ZANET

2007-ci yılda bütün Gagauziya gagauzların eni istoriyasının iki büük yortusunu kutladı: gagauz yazısının 50-ci yıldönümünü hem ilk gagauzça kiyadın tiparlanmasının 100-cü yıldönümünü. Maasuz ilk gagauzça kiyadın tiparlanmsının 100-cü yıldönümü için Çadır manastırında V-ci Mihail ÇAKİR Okumakları geçirildi.

Kişinöv bibliotekasında bulunêr “ilk” gagauzça kiyadın originalı, sade ani kapsız hem ilk 20 sayfasız. Üstündeki yaprakta eldän yazı bildirer, ani bu ilk kiyat gagauz dilindä, onun avtorunu (protoierey M.ÇAKİR), tipar erini (Kişinöv) hem tipar yılını (1907). Esaplêêrız, ani ilk gagauzça kiyadın 100-cü yıldönümünnän baalı kutlamalar bu yazıdan çekildilär.

Şüpesiz, ani 1907-ci yıl ilgili gagauz dilindä kiyat tiparlanmasınnan, çünkü 1907-ci yılın Canavar ayın (oktäbri) 31-dä Rus Klisesinin Sinodu kabletti bir karar, angısı izin edärdi: “1) Hristozun Duumasının adına Kardaşlık aracılıınnan Kişinöv eparhial zaabitliinä veriler hak tiparlamaa gagauz dilindä slavän bukvalarınnan [...] yaprakları, broşuraları hem din kiyatlarını; 2) evangeliyayı, akafistleri, duaları, türküleri, yaprakları h.b.b. (hem buna benzeyän) gagauz dilinä çevirmää deyni erli Din konsistoriyasının azası protoierey Mihail ÇAKİRın başkannıı altında bir çevirici komisiyası kurulêr hem 3) kiyatların hem yaprakların ţenzurasını yapmaa hakkı hep protoierey ÇAKİRa veriler, zerä o gagauz dilini islää bilän insan”.

XX-ci asirin çeketmesindä, açan Basarabiya Rus imperiyasına girärdi, taa doorusu 1904-1908 yıllar arasında Basarabiyanın gubernatoruydu Aleksey Nikaloeviç HARUZİN (1864-1932), rus etnografı, antropologu hem devlet adamı. O Yabancı dinnerin ruh işleri departamentının başıydı, sora 1911 yılda İç işleri ministrunun yardımcısı oldu. Bezbelli, prot. M.ÇAKİR onu islää tanıyardı, deyni 1911 yılın Kıran ayın (dekabri) 6-da baaşlamış ona «Священная исторiя Ветхаго Завѣта // Ески Баалантынын Айёзлалы исторiясы» adında kendi kiyadını, angısının titul yapraanda brakmış kendi avtografını da. Şindi bu kiyat bulunêr MDU (Moskva Devlet Universitetı) Bilim bibliotekasının Siirek kiyatlar bölümündä. Kiyadın içindekileri bire-bir uyêr o kiyatlan, angısı bulunêr Kişinöv bibliotekasında. Bu açıklamalar getirer o fikirä, ani yannış olur saymaa bu kiyadın tipar yılını 1907 yılı.

Her gagauzça sandıımız ilk kiyat 1911 yılda çıktıysa, ozaman haliz ilk kiyat, angısını Ay-Boba tiparlamış gagauz dilindä, olêr “Dua kitabı” (1908 yıl). Bu kiyadın originalı bulunêr “D.KARAÇOBAN” adına Beşalma muzeyindä, da onun kabında belli yazı – 1908 yıl.

Onuştan büün Ay-Boba ÇAKİRin bildiimiz ilk kiyadı gagauzça “DUA KİTABI” (1908).

Bunun için avtor kendisi da yazêr «Священная исторiя Ветхаго Завѣта // Ески Баалантынын Айёзлалы исторiясы» adında kiyadın ön sözündä: “Artık rus-gagauz dua kiyadı tiparlandı, şindi da, açan evangeliyayı çevirmäk çalışmaları ilerleer, tiparlanêr kısadan Eski hem Eni Baalantının ayozlu istoriyası”. Aklınıza getirderiz, ani “Eni Baalantının ayozlu istoriyası” 1912-ci yılda tiparlandı, onun kopiyası Moldovanın Milli bibliotekasında bulunêr.

Viktor KOPUŞÇU, MDU Aziya hem Afrika devletleri İnstitutunda türk dilleri kafedrasının studentı, aarştırmacı, din kiyatların çeviricisi