Aydınnadıcı Ay-Boba Mihail ÇAKİRin mezarını kim sadä aaramadı: Romıniyada yaşayan senseleleri da, Çadırdan Protoierey Dimitri KİROGLU da, Dionis TANASOGLU da, Stepan KUROGLU da, Todur ZANET ta, başkaları da. Ama buldu mezarı Moldova Bilim Akademiyasının zaametçisi Nikolay Andreeviç DEMÇENKO.

(2000-ci yılda – nışan “AS”) Baba Marta ayın 10-da, taman “Ana Sözü”n geçän nomeri çıktıydı, redakţiyanın kapusu açıldı da içeri girdi çadırdan Protoierey Dimitri KİROGLU. Selämnaşıp, lafetmää başladık. Belliydi, ani Ay-Boba Dimitri pek duygulu. Bän, nicä herkerä, nereysä alatlardım. Kalktık ayaa. Ay-Boba Dimitri deer:

– Todur, büük sevinmelik var! Bän sindi Ay-Boba Mihail ÇAKİRin  mezarından gelerim!

Şaş-beş kaldım:

- Buldun mu?

– Bän diil, – dedi. – Annaştıydım Merkez (Ermeni) mezarlıın bakıcısınnan. Çok aaradık. Da te büün verdi haber: mezarı bulmuşlar.

Deerim:

– Gidelim, göster. Bukadar yıl oldu aarêêrız.

Ama dışarda karannıcak olardı. Ay-Boba Dimitri da Çadıra alatlardı. Annaştık, ani bu ayın 21-dä gelecek Kişinöva, da gidecez mezarlaa.

Cumêrtesi 18-dä redakţiyada çalışardım. Bir da geldi Petri ÇEBOTAR. Gözleri şılêêr:

– Todur, tanı neredän bän gelerim?! – Bir soluk çekip başardı. – Merkez mezarlıından.

Deerim:

– Mihail ÇAKİRin hem İrina ÇAKİRin mezarından…

Da annattım ona Ay-Boba Dimitriylän buluşmamı. Sora Petri annattı:

– Bana mezarın bulunması için annattı Nikolay Andreeviç DEMÇENKO. Söledi nicä mezarı bulmaa da. Ama genä da bir-buçuk saat aaradım buluncak.

Etiştik Baba Marta ayın 21-nä. Ama Ay-Boba Dimitri gelamedi Kişinöva, zerä adam suuklamış da yatêr hastalar evindä.

Biz Petriylän, alıp yanımıza adeta görä bir şişä şarap, ekmek, mezä hem çiçek, yollandık Ay-Boba Mihail ÇAKİRin hem onun karısının İrina ÇAKİRin mezarına. Petri biraz ilerdä, yolu gösterer, bän da ardına giderim. Etiştik klişenin yanına. Petri deer: “Say adımnarı.” Cekettim saymaa, ama şaşırdım. Mezara yaklaştıkça ürääm sık-sık düülmää başladı. Bu yol bana ölä uzun göründü! Bir da Petri, durgunup, dedi: “Te mezar.” Yaklaştık. Seläm verdik. Okuduk:

Aci se odihnesc

Protoireu

MIHAIL CEACHIR

27 IV 1861– 8 IX 1938

şi soţia sa

IRINA CEACHIR

5 V 1863 – 28 XII 1934

Dormiţi ın pace scumpi parinţi

Petri deer:

– Bak, Mihail dädu bir aaraştırma İnstitutun işini tek başına yaptı… Bulü İrina da yanında…

Biraz sustuk. Sora çekettim patredä çıkarmaa. Duygulardan ellerim titirer. Petri ilktän kendini sıkardı, sora, bakêrım, onun da duyguları üzä çıkmaa başladı…

Açtık şarabı. Stavrozumuzu yapıp, ilktän mezarlara şarap döktük. Sora dört filcana: iki filcanı mezarlar üstünä koyduk… Şaraptan dadaceykana dedik:

– Topracıınız ilin olsun, Ay-Boba Mihail hem Matuşka İrina. Şükür Allaha, ani mezarlarınız da bulundu. Sizi unutmêêr gagauzlar… Topracıınız ilin olsun…

Todur ZANET (“Ana Sözü” No.6, 2000 y.)

Kalkıntıcılar küü kuvedini kendi ellerinä aldılar hem “Çiftçilär komitetı” kurdular. Dört gündän sora da, Büük ayın 23-dä (eskiycä Büük ayın 10-da), “Çiftçilär komitetı” Komrat bölgesi respublikasının kurulması için Karar kablettlär. Kalkıntıcılar borçluk kiyatlarını yaktılar hem vergileri kaldırdılar. “Çiftçilär komitetı” boyarlardan toprakların almasını hem çiftçilär arasında dooru payedilmesi için karar almıştılar. Bundan kaare Komrat bölgesindän zapaslarda bulunnarın askerä mobilizaţiyasını durgutmuşlar.

Taa drindän bak burada: https://anasozu.com/komrat-cifticilar-kalkintisin-115-ci-yildonumu/

Kırım ayıın (dekabri) 17-dä Avdarma küüyün istoriya muzeyindä oldu prezentațiya eni çıkan 1946-1947 yıllarında aaçlıı annadan “Can acısı” kiyadına, angısı topladı içinä Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurucusunun İgnat KAZMALInın teklifinä görä yapılan “Gagauziyada 1946-1947 yıllarda olan aaçlıın 70-ci yıldönümünä “CAN ACISI” aaraştırma konkursunda toplanan aaçlıı geçirennerin annatmalarını: https://www.facebook.com/profile.php?id=100066518916259

Prezentațiya götürdü Avdarma küüyün istoriya muzeyin direktoru Elena KARAMİT, angısı başlattı prezentațiyayı, artık istoriya olan hem “CAN ACISI” aaraştırma konkursunu annadan foto hem video materiallarlan, daldırıp o günü muzeydä bulunan musaafirleri o titsi aaçlık 1946-1947 yıllarına. Musaafirlerin arasında sa vardılar “CAN ACISI” aaraştırma konkursunu hazırlayannar hem onda pay alannar, vardılar Gagauziya Halk Topluşun eski hem eni deputatları, Gagauziya küülerin kimi primarları, vardılar popazlar, bilim adamnarı, aaraştırmacılar hem sıradan insannar.

Bü önemni girişi yaparak, Elena KARAMİT, başladı laf vermää muzeydä bulunan insannara, kısadan annadarak onnarın “CAN ACISI” aaraştırma konkursunda rollerini hem “Can acısı” kiyadında pay almalarını. Başta Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurucusu İgnat KAZMALI olarak, sıravardı söz aldılar konkursta pay alan üürencilär, aaçlıı geçirän hem aaçlık için annadan avdarmalıykalılar Akseniya İvanovna KIRMA hem Vasilisa Kirilovna GARGALIK (Tumba), “Gagauziyada 1946-1947 yıllarda Aaçlık kurbannarını Anmak Günü” bakılmasını zakon uuruna getirmeyä çalışan hem başaran Gagauziya Halk Topluşun ozamankı deputatları Elena KARAMİT, Ekaterina JEKOVA, Aleksandr TARNAVSKİY hem Mihail JELEZOGLU (“Gagauziyada 1946-1947 yıllarda Aaçlık kurbannarını Anmak Günü” bakılmasının GHTya danışmasını 2018-ci yılda hazırladılar ozamankı GHT deputatları Elena KARAMİT hem Ekaterina JEKOVA), Avdarma küüyün primarı Marina KAPSAMUN, Çeşmäküüyün primarı Sofiya JEKOVA, Tomay küüyün primarı Födor TOPÇU, Gagauziyada 1946-1947 yıllarda Aaçlık kurbannarını Anmak Gününü kurmaa hem onu Canavar ayın (oktäbri) 19-da bakmaa teklif edän Akademik hem yazıcı Todur ZANET, Aaçlık kurbannarını Anmak Günün kabledilmesindän arka olan Dr. Konstantin TAUŞANCI hem cümne insanı Leonid DOBROV, aaçlıı hem istoriyayı aarştıran Konstantin KURDOGLU, Avdarma küüyün popazı Ay-Boba Konstantinın hem başkaları.

Prezentațiyadan sora hepsinä muzeydä bulunannara baaşlandı birär “Can acısı” kiyadı da insannar, aaçlık kurbannarını anmak için hem onnarın anmak taşlarına çiçek koymak için geçtilär Avdarma küüyün “ACI KÖŞESİ” Memorialına hem gittilär Avdarma küüyün mezarlıında çasovneyä, angısının merkez taşında yazılı:

“Bu çasovnä ayozlandı Panaiyanın “Mayıllık” ikonasının hatırına hem kuruldu büük zeetlär içindä ölän avdarmalıların anmasına:

– 1941-1945 yıllarında tiftan ölän 575 kişiyä;

– 1946-1947 yılında aaçlıktan ölän 583 kişiyä.

(Onnar çoyu bu erdä topluca gömülü).

Hepsinin adları “ACI KÖŞESİ” memorial kompleksında granit taşlarında oymaylan yazılı.

ALLAA HEPSİNİ RAAMET ETSİN…

19.10.2019”

Nedän sora da “Can acısı” kiyadın hem “CAN ACISI” aaraştırma konkursun mețenatının  İlya KAZMALInın hem bütün KAZMALIlar aylesinini adından, Gagauziyada 1946-1947 yıllarda Aaçlıkta raametli olannarın cannarı için bir pomana sofrası kuruldu.

Not. Kiyat “Can acısı” (Сборник ученических исследовательских работ «Боль души») tipara hazırladı Avdarma küüyün istoriya muzeyindä. Tirajı – 1000 taanä.

Prezentațiyayı açtı Avdarma küüyün istoriya muzeyin direktoru Elena KARAMİT, angısı urguladı, ani bu prezntațiya yapılêr pek önemni günnerdä – Avdarma küüyün Ay Mihail klisesinin kurbanına hem Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurulmasının 11-ci yılına karşı, çünkü “Aya Mariya” kiyadın eceli hem muzeylän, hem da bu kliseylän en sıkı baalarda bulunêr. Canabisi annattı, ani muzey kuruldu mețenat İlya Mihayloviç KAZMALInın ideyäsına görä hem temelä koyuldu istorik İgant Mihayloviç KAZMALInın çalışmalarınnan. Geçeräk prezntațiyası olan “Aya Mariya” kiyadına, muzeyi direktorun, kiyadın avtoruna söz vereceykenä, yaptı muzeydä toplanan insannara bir kısa tanıtmak kiyadın kahramanınnan – avdarmalıyka Mariya KAPSAMUNnan.

Bunun ardına söz alan yazıcı Todur ZANET annattı nasıl Panayıyaya hem sıradan bir Ay Mariya gagauzkasını annadan bu kiyat dünneyä geldi, şükür ederäk hepsinä kim bu iş için yardımcı oldu – meţenata İlya Mihayloviç KAZMALIya, kiyadın redaktoruna Elena KARAMİTä, resimciyä Mihail ARABACIya, kompyutor işlerini yapan Marina DİMİTRİUya hem, belliki, “Pontos” basım evin direktoruna Marçela MARDAREyä. Kiyadın avtoru açıkladı, ani bekim kiyat bölä üüsek uurda olmayaceydı herliim klise işlerindä ona konsultant olmaydı büün ayakta olan 92 yaşındakı anası İvanna Dimitrievna hem da temelä o almaydı Dan Erlerinä duasını yapan raametli malimsinin, Ekaterina İvanovna ZANETin, harakterının özünü.

Sora kiyat için hem onun avtoru için kendi candan laflarını söledilär: resimci Mihail ARABACI, “Pontos” basım evin direktoruna Marçela MARDARE, Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurucusu İgnat KAZMALI, Komrat İoan Vatizedici klisesinin popazı Ay-boba Pötr (Pötr KOÇANCI), Avdarma küüyün primarı Marina KAPSAMUN, Moldovan yazıcısı Titus ŞTİRBU, Todur ZANET adına teoretik lițeyin direktoru Mariya Dimitrievna ÇEBANOVA, Gagauziyanın talantlı yazıcıykası Kristina KOÇAN, angısı kendi sözündä getirdi kiyadın prezentațiyası uurunda Komrat Panaiyanın İver ikonasının karı manastırın kurucusunun Shiarhimandrit İOANın (Peyoglo) selmlemlarını, kutlamalarını hem saygılarını, Komrat ATATÜRK bibiliotekasının direktoru Vasilisa TANASOGLU, Komrattan gagauz dilindä üürediciyka Ekaterina İvanovna KILÇIK, Avdarma küüyü lițeyin üürediciykası Mariya Nikitiçna GUMA.

Prezentațiyanın sonunda muzeyin direktoru Elena KARAMİT tanıştırdı insannarı kiyatçılık uurunda muzeyin çalışmalarınnan: eni tiparlanan hepsi eksponatlarının bilim uurunda hazırlanan kataloglar tomnarınnan hem, belliki, eni çıkan 1946-1947 yıllarında aaçlı annadan “Can acısı” kiyadınnan, angısının prezentațiyası önümüzdeki ayda plannanêer.

Hiç diil yannış sölemää, ani prezentațiyada açıklarkana kiyat için duygularını hepsi insannarın sesleri titirärdi. Ama o saatta muzeydä bulunannarın gözleri heptän yaşlan doldu, açan ATATÜRK bibiliotekasının direktoru Vasilisa TANASOGLU okudu kiyattan parçayı, neredä gagauzka Mariya danışêr Panayıyaya: “Panayıyacıım, Büük Anacıım, Paalı Mariyacıım, ne yaptınız Siz? Ne yaptınız!? Çık ta gör, ne olêr dolayda… Çık ta gör, nicä insannarı köpeklär paralêêr… Çık ta gör o bim-biyaz kaar üstündä kap-kara ölüleri, o adamnarı, o karıları, o uşacıkları… Çık ta gör… çık ta gör… Ah, ne yaptınız, ne yaptınız, Anacıım… kuvedi dinsizlerä, kuyruklulara braktınız, Anacıım… Nicä ölä oldu, Panayıyacıım!? Nicä oldu, Paalı Mariyacıım?.. Nicä?.. Nicä?.. Hem neçin? Neçin!?.. Ne kabaatımız var, Anacıım? Nesoy afedilmäz günahlarımız var, Panayıyacıım? Nesoy prost edilmäz yaptıklarımız hem işlerimiz var, Mariyacıım?.. Nicä dua edeyim da prost edäsin onnarı? Sana baş urêrım, ha, prost et bizi!.. Baaşla insanımıza!.. Kurtar bizi hepsimizi bu kara, amansız beladan!.. Baaşla bizä bizim günahlarımızı, Büük Anacıım!.. Kurtar bizi bu kötülüktän, bu buynuzludan, Panayıyacıım, Büük Anacıım, Paalı Mariyacıım...””

Hepsi nasaatçılar sözlerini sölediktän sora, Elena KARAMİT bildirdi, ani “Aya Mariya” kiyadı herbir küüyün bibliotekalarına, şkolalarına, muzeylerinä verilecek.

Prezentațiyayı sonunda avtor kiyatlarını imzaladı hem hepsi katılannar, muzeyin önündä ortak bir resim yapıp, yollandılar Avdarma küüyün Ay Mihail klisesinin auluna da çiçek koydular Mariya KAPSAMUNun anmak taşına. Nedän sora bir pomana masasında 1946-1947 yıllarında aaçlık kurbannarını andılar.

Not. Ölä oldu, ani Todur ZANETin “Aya Mariya” kiyadı tipardan çıktı Ceviz ayıın (sentäbri) 21-nä karşı, açan bakılêr büük din yortusu Küçük Panayıya – Allahın oolunu İsuzu duududran Aya Mariyanın duuma günü.

Tatyana DRAGNEVA

Lääzım urgulamaa, ani gagauzlar baamsız Gagauz Respublikasını kurdular halklararası zakonnara görä ozaman, açan Moldova Respublikasının kendi baamsızlıını kazanmasına taa bir yıl vardı.

Ozaman, 1990-cı yılın Harman ayın (avgust) 19-da Gagauz Halkın Üstolan Kongresinä ayırılan 450 deputat bir korkusuz bu baamsız Gagauz Respublikasını kurulmaa karar aldılar da Gagauz Respublikasının kurulmasını dünneyä bildirildilär.

O Kongresinä ayırılan deputatlar ilktän 1990-cı yılın Orak ayın (iyül) 22-dä 411 oylan Gagauz Milli Gimnasını (laflar – Todur ZANET, muzıka – Mihail KOLSA), Gagauz Milli Bayraanı hem Gerbı kablettilär, sora da Harman ayın (avgust) 19-da aldılar Karar baamsız Gagauz Respublikasını kurmaa.

Sora da, cambazlıklan, Gagauz Respublikasının ilk hem tek prezidentı seçilän Stepan TOPAL hem Gagauz Respublikasının Üüsek Sovetin predsedateli ayırılan Mihail KENDİGELÄN 1994-cü yılda bu Respublikayı sattılar, kayıl olup enilmiş bir avtonomiyaya.

PATRETTÄ: Tribunadan nasaat eder Todur ZANET.

 Bin dokuzüz kırk edi.

Uuldêêr lüzgär tikenni.

Ölüm toplêêr insannarı,

Brakıp açık kapuları.

Nedän bu aman geldi,

Gagauz halkına ansızdan?

Süpürdü herbir köşeyi,

İşidilärdi seslär mezardan…

Unutma sän, hiç bir zaman,

Ne bela getirdi kırk edi.

Uşaana da sölä herzaman,

Korusun elindä ekmeeni.

Mariya Kapsamun

Bin dokuzüz kırk  altı  unudulmaz hiç bir zaman, uydurulmaz hiç bir dä  cenklän. Bu yıl cenktän dä taa çirkin, kömürdän  dä taa kara, pelindän dä taa acı. İşidip bu yılın sayısını, ihtärların gözlerindä tolu gibi yaşlar peydalanêr. Acaba, neredä onnar saklı durêrlar? Canın angı köşesindä onnar erleşmişlär? Neçin ihtärların fikirindän onnar silinmeer? Benim bu soruşlarıma cuvap verdi 81 yaşında ihtär bir karı, Mitra bulü.

Mitra Petrovna Kaşkaval (Gümüşlü), duuması: 10.08.1936 y., yaşamak eri: Avdarma küüyü, Kalinin sokaa.

Bin dokuzüz kırk altıda bän 10 yaşındaydım.  Diildim pek büük, diildim küçük tä. Ama bana geler, ozaman büüdüydük hepsimiz birdän. Vardı  bir evli kakum. O kocasınnan gittiydi. Ama bizi, kalan 5 uşaa, beklärdi bu çirkin aman.

Biz edi candık 46-da. Anam, bobam hem beş tä uşak. O  yıl çekettiydi, nicä herzaman. İlersi yıl cenk bittiydi. Ama nemţelär bizdä küüdä zarar yapmadıydılar. Onuştan insanın ekini, hayvanı, kuşu vardı. Açan ilkyaz açıldı, insan kendi paycaazlarını ekti, biraz ekin dä imeelik kaldıydı. Sora git-gidä çıktı bir sıcak, ama yaamur hiç bir damna damnamadıydı. Ulam-ulam ihtärlar toplanardılar da, gökä bakıp, korkulu – korkulu lafedärdilär. Biz dä sesirgenärdik. Deyärdilär: “Bu iilää diil, kuraa çeker, aaçlaa benzeder, lääzım ekini korutmaa”.

Da te o yaz bir toz erdäydi, bas – ayaan görünmeer. Fidannarda yapraklar kuruyardı. O yaz biraz ekin olduydu onnarda, kimin tarlası taa ii  erdäydi, kim taa erken ekmişti, taa topraan tavı varkan. Ama güzä karşı taa da büük bela geldi başımıza. Peydalandı komsomollar. Patları şişlän deşärdilär, ekinneri aarardılar, alardılar bitki teneyädän. Bobam dam içindä bir kuyu yaptıydı, sora da tezek yıvdıydık üstünä, ama Toduraş Görgi hem Kısır Petri – bu adları unutmayacam, nekadar yaşayacam, buldular onu, aldılar bitki teneyadän… Taa vardı bir ineciimiz, onu da istärdilär almaa. Biz aalardık, bobam yalvarardı, anam dizçä konduydu, sade braksınnar. Bobam deyärdi: “Brakın, yalvarêrım, uşacıklara makar bir damna sütçääz olsun, suylan katıp, kışlamaa”. Ozaman Kısır Petri  sımarladı mamuya bir tauk kessin da borç yapsın, üülendä geleceymişlär imää. Sade iki taucaamız vardı hem bir horozçuumuz, ama onnarı da almasınnar deyni, anam birini kesti…

Açan girdik kışa, bir ayaz bastı, kaar, kürtün, suuk, imeelik bişey yok. Ne vardı – hepsi bitti. Bobam getirärdi sobayı yakmaa semiçka sopası. Biz ilkin çıkarardık içindän biyazçıkları, anam kıyardı onnarı parça-parça, koyardı kaynasın, biraz da tuz sepelärdi, da iyärdik onnarı. Ama onnar da bitti. Ozaman bobam dedi: “Girgina, uşaklar öleceklär aaçlıktan, mari, indireyim tavandan çarıkları, kabardıp, kazıyacez onnarı, da makar biraz cannanalım”. Bobam indirdi, anam döker üstlerinä biraz kaynak su, kabarsınnar. Onnar sa sade mayız, nicä hayvan aulunda gezmişlär, ölä dä kurumuşlar. Yıkadı onnarı anam, ufacık-ufacık  dooradı, kaynattı, biraz tuz koyup. Benizi boz, nicä topraklan karışık, sansın şindi önümdä görerim, ama idik, cannandık. Ama onnar da bitti, ne yapalım? Başladılar bizä anamnan bobam vermää birär çölmecik tuzlu su avşam – sabaa,  kendileri dä içärdilär. Bir aftayadan mamu şişti. Bobam yalvarardı: “Girgina mari, içmä başka o tuzlu suyu, mari, yalvarêrım sana!” Anam sa deyärdi: “Petraki, içim koptu, uşak ta aaç, brak içeyim, da ne olursa-olsun”. Ozaman kardaşım Vladi pek küçüktü, mamunun lääzımdı südü olsun uşaa bakmaa. Yavaş-yavaş anam başladı tuzlu su içmemää, da şişleri indi. Ama biz, uşaklar, şiştik, ölecez. Avşam-sabaa sade tuzlu suylan. Da tä geler bizä babumuz. Açan gördü bizi, hepsimiz şiş. Deer mamuya: “Girgina, gel bizä, al maazadan o torbacıı unnan, angısını bän topladıydım, ani öldüynän can pitası bana yapasınız hem şişecii ayazmaylan, da yap bişey bu uşaklara, zerä onnar bendän taa ileri can vereceklär”.

Gider mamu, alêr, yapêr bizä jandracık, biz idik da tokuz. Yavaş-yavaş etiştik biz ilkyazın açılmasına. O vakıt  başladılar vermää “pudluk” (16-şar kila ekin, payını ekmää deyni). Ozaman vokzalda bizä verdiydilär 50 kila paşoy. Baka beşär kila koyduydu sırtlarımıza da biz çamur içindä, yayan, düşa-kalka, o ekini evä getirdiydik. Orada işittiydik, ani Kulma merasında varmış çok pındık. Biz Vera kakumnan gittiydik yayan, bütün gün pındık çıkardık. Şen yollandık evä, bir torba hem bir fıta dolu. Nekadar biz geçtik, geeridän etiştirer bizi bir atlı, aldı hepsini, kaldık aalayarak, geldik  boş.

Açan ilkyaz açıldı, bakaylan mamu kazmaylan  ektiydilär papsoy hem booday. Bobam diiştiydi, verdiydi biraz papşoy da aldıydı booday, ozamannar insana verdiydilär kimä papşoy, kimä booday. Birazını papşoyu braktıydı, da her sabaa bizä verärdi birär auççuk papsoy. O bütün günä imeelikti. Açan peydalandı ilk başaklar, falardık da iyärdik. Sora peydalandı susay, baka getirärdi çuvallan, da biz toktuk. Sora hardal getirärdi. Ama, açan getirdi labada, mamu turşu koydu. İyärdik, suyunu da içärdik. Kimi kerä mamu onnarı kaynadardı, sora yuurardı bir hamurcuk da kuru tavada pişirärdi. Pek tatlıydı. Ama kim gidärdi şkolaya, o uşaklara gündä 100 gram ekmek verärdilär. Biz kakuylan 200 gram ekmek evä getirärdik, anam onnarı pay edärdi da hepsimiz birär kırıntı aazımıza koyardık, cannanmaa deyni. Bobam bizi sokaa brakmazdı pek çıkalım, deyärdi: “Çıkmayın sokaa, orada insan öler”. Biz bir kerä çıktık saklı da gördük, ani bizim üstända, aullar boyunda bir karıylan adam ölü yatȇrlar. Sora kızaa onnarı attılar da götürdülär. Biz dä Angelova Maşiylän çıktık aradan, görelim, nereyi onnarı götürerlär. Bakêrız, mezarlaa. Kaardı. Kaarı biraz araladılar, da attılar orayı, sora kaarlan örttülär. Ama ilkyazın kaar eridi, bir koku gelirdi çirkin, türlü hastalıklar peydalandıydılar.

O vakıtlar  kantina açıldıydı. Orada Moma Lambu cuvapçıydı. O yazardı, kimi istärdi, da onnar avşamnen alardılar bakırcıklarlan imää, ama bizä yoktur verdiylär. Ozamannar  insan gittiysä musaafirlää da razgeldiysä sofraya, hiç buyurulmadık sofraya oturardı. Aaçlık üz aaramazdı. Ama ne sofrada vardı – jandra (otlan bir auç un karışık). Bu bizim imeemizdi. Da te, günümüz varkan, hepsimiz, bütün aylä, kurtulduk. Allaa korusun hepsimizi bölä beladan.

Aslı, unudulmaz bu çirkin, kara günnär. Olmaz unutmaa o küçük uşakların uzadılmış ellerini, angıları kuvetsiz dudaklarını oynadıp, istärdilär imää, umutlu bakarak anasının gözlerinä. Bunun için annadêr, o vakıt beş-altı yaşında olan Vasi bulü.

Vasilisa Kirilovna Gargalık (Tumba) , duuması: 01.05.1941y., yaşamak eri: Avdarma küüyü, Kalinin sokaa.

Kırk altıda biz 7 uşaktık, ikisi o yıl öldüydü. 1946-ncı yılda bän beş yaşındaydım, ama tutêrım aklımda pek, zerä açan ölüm gezer ardına, olmaz onu unutmaa.

Küüdä kantina vardı, orada fukaarelerä birär damna imää verärdilär. Anam beni dä yolladıydı, zerä bobamız yoktu, bekim bizä dä vereceklär. Suuk, kaar, gittim, bän dä diziyä kondum. Gözäl kokardı imeeyä, içim bayıldıydı. Açan sıra geldi, deerlär, bizä yokmuş. Durardım, bekim bana bir damna vereceklär, ama bir adam itirdi arkamdan, kooladı beni. Yaşlar gözlerimdä, geldim evä. Büün dä unudamêêrım bunu.

Taa bir iş çıkmêêr aklımdan.

İmeelik yoktu, aaçtık. İşidilmişti, ani Çernovţıda ekin varmış, da kilimä, rubaya diiştirärmişlär. Bobam alêr duvardan kilimi, birkaç ta taa taazä rubacık, kalpak da yollanȇr orayı. Biz çıktık onu geçirmää. Açan bobam yılmalandı, anam  çirkin baardı: “Vsö, o geeri gelmeyecek”, – da çeketti aalamaa. Bän dä aalardım onunnan barabar. Ölä dä oldu, bobam başka geeri gelmedi. Üç kişi ölä küüdän gitmişti, sade biri geeri dönmüş. Ama bobam gittiydi yalnız.

Sora geldi kış. Kreçun orucunda geldi bir fuga da aldı evin örtüsünü, o bizim şindilaylan örtülüydü. Kaldıydık dışarda. İçerdä vardı bir plita, bir büük bacalık, mamu pinirdi vatraya da orada jandra yapardı. Benim daykamda, Filipka Vasildä, vardı bir inecik. Bakardı onu samannan, ani toplamıştı ilerdän yakacak için, da te kimär kerä bizä birär toprak çölmek süt getirärdi. Tavandan dayka indirmişti domuz derisi çarıklık. Mamu onnarı pakladıydı da parçacık-parçacık suda tuzlan bizä pişirärdi. İyärdik, ekmek yoktu, ama doyunardık. Sıra gelärdi iki-üç gün aaç durmaa, bir kırıntı aazımıza koymardık, da ozaman dayanardık plitaya üreklerimizlän da acıkmazdık, mamudan imää istemäzdik, şkembelerimiz haşlanmış, şişiriga olardı.

Açan kış geçti, başladık pındaa gitmää. Beşinci boylarda dayka bekçi durardı paylarda. Mamu beni bir kotelocuklan ona yollardı jandra götüreyim. Gidärdim, evä geç gelärdim, hiç kimsey aaramazdı da, neredä uşak.

Da te orada bir derä nicä akmış, ölä çukur boyunda asılı pındıklar durardı.

Toplardım, aar, karannık, evä getirärdim. Küçüktüm, ama korkum yoktu, ölü çok  gördüydüm sokaklarda. Sora ot vardı, “pidä gömecesi” deyärdilär onnara. Oturardık Mitraşların kapu önündä da iyärdik, toktuk. Var kimisi şişärdi, onuştan mamu deyärdi bana: “Çok imä, bän onnarı pişirecäm da taa tatlı olacek”. Sora hardal peydalandı, kırlar sarı çiçek durardılar. Mamular gidärdilär toplamaa. Oloy yaptıydık, ölä tatlıydı. Daykamızda vardı rışniţa, da kimdä vardı biraz ekin, gelärdi ona bulgur çekmää. Bu iş için birär auççuk brakardılar, ona deyärdilär “uyum”. O da bizä verärdi. Mamu da toplardı labada, kaynadardı onnarı, katardı biraz bu uncaazdan da bir kalay sinisindä pişirärdi, sora kapadardı sofraya, biz dä tutardık ellerimizi akmasın sofranın kenarlarından erä, haşlardı pek ellerimizi. Sora, açan suardı, tutulurdu, mamu kesärdi hepsimizä paycaazımızı. Filip deyärdi:  “Mamu, kes bir parça taa zeedä, zerä Vasi  küçük, ona sabaa da olsun, aaçlıına dayanamayacek, ölecek, biz sä dayanacez”.

Sora, açan peydalandı ilk başaklar kırda, biz dirildik, kurtulduk. Anam herkerä dua edärkän, sölärdi: “Şükür Allaha, ani makar ki beşini kurtardın”…

İşidip bu çirkin oluşları, bizim önümüzdä peydalanêr soruşlar:

Kim bu belayı getirdi halkımıza? Osa Allaa mı onu verdi?

E neçin salt gagauzlara? Beki, ondan, ani onnar yaşêêrlar Bucakta, kurak erdä?

E neredäydi başka halklar, öndericilär?

Neçin onnar yardım etmedilär, ama kendi insannarını (komsomolları) yollandırıp, bitki kırıntıları topladılar, brakıp insanı ölsünnär suukta hem aaçlıkta?                              

Georgiy Petroviç Gümüşlü, duuması: 27.09.1930 y., yaşamak eri: Avdarma küüyü, Kalinin sokaa. 

Biz pek fukaaraydık. Nekadar ekinciimiz vardı, ektiydik, birazını patın içinä sakladıydık. Bän 16 yaşındaydım, büüktüm, kendim yardım ettim bobama ekini pat içinä koymaa, sora biraz toprak üstünä koyduk. Umutlandık, bulmayaceklar. Onnarın sa şişleri, nicä gegaydı. Açan battırdılar, çıktı bir tenä. Bizä kendimizä açtırdılar, aldılar, bişey kalmadı. Kaldık aaç. Hiç bişey yoktu, kup-kuruydu.

Ozamannar insan nıcä hayvan olduydu, kim nereyi gidäbilirsä.

Bän gittim Moldovanın poyraz tarafına. Orada bir küüceezdä bir çorbacıya çırak yamandım. Şükürüm pek o adama. O beni doyurardı, giidirärdi, bän dä onda ev işlerini yapardım. Açan annadı, ne olêr bizdä, buyanda, bakaya bir kiyat yazdı, çaardı. Baka geldi. O adam ölä dedi: “Her hafta geläsin, senin uşaklarını brakmayacam aaç ölsünnär”. Baka sık gelärdi hem benimnän buluşmaa, hem dä bu adam birär ekmek verärdi, bir torba da ekin. Bölä bizim aylä kurtuldu. Bän döndüm evä 1949-cu yılda. Ozaman bän annadım, ani aaçlıı bizä getirdi diil kurak, ama yukardan izin vardı bizi yok etmää.

İnsan ölmeyeceydi, nekadar-nicä kendimizi bakaceydık, eer almaydılar bitki ekinciimizi. Senseledän çoyu kaybeldi, büün dä bilmeerim, neredä mezarları. Çirkin bu iş  aaçlık. Nicä gübürleri süpürersin, ölä dä o süpürdü insannarı er üzündän”.

Sesleyip ihtärları, aklımızdan geçer ölä bir fikir: “Bu bir konulmuş daava”.

Elena Stepanovna Grek (Kırma), duuması: 17.05.1927 y., yaşamak eri: Avdarma küüyü, Pobeda sokaa.

Biz ayledӓ 5 uşaktık. Batüm, bän hem 3 kızkardaşım. 1946-ncı yılda, eni yılın üçüncü günündä bobam geçindi. Kaldı anam yalnız üç uşaklan. Bän hem batü evliydik. 1946-da kışın yaamadıydı bişey, kuruydu, tozardı, sora ilkyazın da hep ölä. Anam kazmacıklan ektiydi payımızı, olduydu biraz, ama pek az. Tutêrım aklımda, vardı bir küçük sandıcaamız evdä, onu mamu doldurmuştu mercimeklӓn. Nesä-nesӓ vardı, insan ölmeyeceydi. Kardaş-kızkardaş, paylaşıp, geçireceydi insan aaçlıı, ama çeketti o postavka. Kulaklarımız cınnardı, açan komsomollar gelip, baarardılar: “Hepsini çıkarın, verin, postavkayı läӓzım tamannayalım”. Alardılar hepsini. Mamu vermişti ekini, sora aldılar mercimää dä.

Ama kış çirkindi, ayazdı. Pençerelär hiç çözülmäzdi, kaar, kürtün, hiç evlär görünmäzdi. Sobayı yakardık, ama hiç belli diildi. Bölä zar-zor kışladık. Açan ilkyaz açıldı, insana verdilär booday payları ekmää. Biz kocamnan ektik, ama imeeliimiz yoktu. O vakıtlar insan gidärdi kim Potiyä, kim Çernouţa. Orada vokzal vardı, insan aaç indirärdi, da biraz ekin verärdilär imeelik. Benim kocam çobotardı, biz aarardık ona bölä iş, danıştık bir adama, o yardımcı oldu. Kocam işlemää başladı, bän ayırı ondan işlärdim, bir karıya yardım edärdim. O karı irmi günnük buzaa alardı da kesärdilär sucuk yapmaa, satmaa deyni. Siirek dattırardılar.

Orada insan başka türlüydü, ekmek yapmazdı, sade mamaliga.

Ölä biz orada 3 ay durduk, kazanmadık bişey, sade kendimizä imeelik, aaç durmadık.

Sora başladı işidilmää, ani bızdä bereket olmuş. Döndük geeri. Açan geldik, insan kırlardan hardal toplamış, oloy yapmış. Biz dä gittik, biraz topladık, oloy yaptık, payımızı biçtik, biraz ekin aldık. Pek zordu, ama kurtulduk. 90 yaşına etiştim, hiç umudum yoktu. Ama Allaa gün verdi, cengi geçirdim, aaçlıı geçirdim. Büün dä önümdä görerim bolniţayı. İnsan şiş, angısı ölü, kızaa üklederlär. Acaba, nereyi gitti o insannarın cannarı? Kim bizä, gagauzlara, bunu yaptı?”

Bu soruş derindän dürttü benim canımı. Aslıdan da, bu  çalışkan halkı yoktu nicä dizçä koymaa. Diil mi gagauzlar pelinni tolokaları çevirdilär çiçekli başçalara, topraktan kufneleri – mayıllı, üüsek evlerä, çöllükleri – koraflı tarlalara?

Aaçlıı geçirdilär, ölümdän kurtuldular da genä kimseyä kin tutmadılar, yaşadılar hem yaşêêrlar hepsinnän kardaşlıkta hem dostlukta. Acaba, var mı taa bir bölä halk, bölä hoş üreklän, pak cannan?   Bilmäm.

Bu kara çizi geçti halkımın yaşamasından, brakıp derin iz herbir gagauzun canında. Olmaz bu işleri unutmaa. Bu günnär silinmäz bizim istoriyamızdan. O acı yaşlar bitkiyädän akmaz ihtärların gözlerindän. Bu aar düünük geçmäz gagauzların buazından:

Yaamur yaayardı nerdä sä,

Salt diil Bucaamızda.

Toprak olmuştu kırımsaa,

Bitmişti su pınarlarda…

Aala, halkım, aala.

Todur Zanet

Soruşa, nezaman, acaba, var nicä aaçlık kurbannarını anmak günü olsun, aldık bölä cuvap: “Ko olsun bir duşniţa günü, da anılsın hepsi raametlilär, kim kurban oldu bir kabaatsız  bu topraan üzündän”. 

Dimitriy ARFANOS, Avdarma küüyü, (“Gagauziyada 1946-1947 yıllarda olan aaçlıın 70-ci yıldönümünä “CAN ACISI” aaraştırma konkursuna yazılmış, 2017 y.)

Hepsi bu insannarı eşiklerdä hem muzeyin odalarında karşladılar muzeyin direktoru Elena KARAMİT, muzeyin kurucusu İgnat KAZMALI hem muzeyin aametçileri İvanka TANASOVİÇlän Olga TRANDAFİLOVA.

Muzeyi derindän tanıştırmaa deyni, muzeycilär hazırlamıştılar pek gözäl, derin bilgili hem dört-dörtlük yapılı bir videoprezentațiya, angısına görä onnar, kimär kerä duygulanarak hem göz yaşlarını bastırmadan yutkunarak, pek geniş açıklamalarlan annattılar muzeyin kurulması hem ayaa kalkması için, yaşaması hem çalışması için, büünkü durumu hem gelecää adımnarı için.

Avdarma küüyün istoriyası muzeyi 10-cu yıldönümünä toplanan musaafirlär dä, hep ölä içtän gelän duygularlan, candan-ürektän kutladılar Avdarma Muzeyini, muzeyin kurucusunu hem muzeyi yapan mețenatları, muzeycileri bu büük başarılarlan hem muzeyä kendi baaşışlarını baaşladılar. Musaafirlerin arasında sa vardılar diil salt Gagauziyanın muzeycileri Aydar, Baş küüyündän, Beşalmadan, Çeşmä küüyündän, Komrattan, Ütülü küüyündän, Valkaneştän, ama Kişinevdan da – Moldova Filarmoniyasının direktorun Svetlana BİVOLun başkannıında Moldova kultura ministerliin delegațiyası, Avdarma küüyün primarı Marina KAPSAMUN, Kiriyet küüyün primarı Valentina KAYKI, Gagauziya Halk Topluşun eni hem eski deputatları Aleksandr TARNAVSKİY, Mihail JELEZOGLU, Ekaterina JEKOVA, Akademik hem poet Todur ZANET hem taa çok çok insannar.

Muzeyi tanıştırma programasında ayırıca bir video hazırlanmıştı Todur ZANETin Avdarma muzeyin 10-u yıldönümünä yazılan “Avdarma muzeyi” peetinä. Hep bu yıldönümünä adanmış peetlerini okudu büünkü gündä Kongazçık gimnaziyasının gagauz dilindä hem literaturasında üürediciykası avdarmalıyka Aleksandra KRİSTOVA.

Avdarma küüyün istoriyası muzeyi 10-cu yıldönümü kutlamasının ofițial programasının sonunda hepsi musaafirlerä baaşlandı maasuz bu günä hazırlanan buklet hem muzeyin emblemasınnan çölmeklär. Nedän sora hepsi yollandılar “Acı köşesi” anmak Memorialına hem kliseyä.

Not. Avdarma küüyün istoriyası muzeyini yaptılar küüyün mețenatları, KAZMALI aylesinin üç kardaşı – İlya, İgnat hem Dimitriy. Mețenat İlya KAZMALI üstünä aldı Muzeyin kurulmasında bütün para işlerini. İstorik İgnat KAZMALI hazırladı hem aslıya çıkardı Muezyin konțepțiyasını. Dimitriy KAZMALI da Muzeyin proektını hem yapısının kaldırmasını başardı.

Avdarma küüyün istoriyası muzeyindä toplu 1831 dokument hem muzey, küüyün 458 yıllık istoriyasını kaplayarak, içinä alêr “Acı köşesi” anmak Memorialını, Tif hem aaçlık kurbannarını Anmak Çasovnäsını, Ay-Mihayıl klisesi auldakı pamätnikleri hem Nogay “Tatar çöşmesi”ni.

Konkurs için teklif edildi “Benim ana kasabamda, küüyümdä, aylemdä yada üüredicilik kuruluşumda Kasım milli yortusunun kutlamanın özellikleri” hem “Geçmiştä Kasım milli yortusunun kutlamanın özellikleri” uurlarda hem istediklerinä görä mini teatru oyunnarı videorolikleri yapmaa. Konkursa yollandı 35 vidiorolik (33 – üüredicilik kuruluşlarından; 2 – erken üüredicilik kuruluşlarından).

Gagauziyanın üüredicilik Upravleniyası bildirdi, ani roliklär ölä üüsek uurda yapılıydılar, da bu beterä karar alındı 4 ödüllü er erinä 13 ödüllü er vermää.

I-ci er:

– Kazayak küüyün teoretik lițeyi;

– Çeşmä küüyün teoretik lițeyi;

– Tomay küüyün gimnaziyası.

II-ci er:

– Komrat “N. TRETYAKOV” teoretik lițeyi;

– Beşgöz küüyün gimnaziyası;

– Kongaz “V. TOPAL” gimnaziyası.

III-cü er:

– Kongaz “Todur ZANET” teoretik lițeyi;

– Aydar “F. ANGELİ” gimnaziyası.

Mukayetlik er hem ödül:

– Kıpçak “Boris YANAKOGLU” teoretik lițeyi;

– Kıpçak “S. BARANOVSKİY” teoretik lițeyi;

– Çadır “Mihail ÇAKİR” teoretik lițeyi;

– Başküüyü (Kirsovo) “Mihail TANASOGLU” gimnaziyası;

– Çadır “P.KAZMALI” gimnaziyası.

Akademik Todur ZANETtän not: Bu konkurs pek gözäl bir iş! Ama siirettiynän vidiorolikleri ortaya çıktı pek fasıl bir olay – vidioroliklerin çoyu diil “Kasım milli yortusu” için, nicä teklif edili Gagauziyanın üüredicilik Upravleniyası tarafından, ama onnar klise hem din yortusu olan Ay Dimitri için. Bunda da rolikleri hazırlayannarın kabaatları pek aaz, çünkü onnar yannış kullanêrlar Kasım yortusunun gününü, alarak onu Kasımın 7-dän Kasımın 8-nä. Bu yannışlaa da onnarı sokêrlar kuvettä bulunannar hem popazlar.
Klisenin en büük günahlarından birisi – yalan sölemää. Onuştan danışêrım kuvettä bulunannara hem popazlara: yalancılık günahından vazgeçin da Kasımı Kasımın 7-nä geçirin.
Saygılarımnan…

 PATRETTÄ: Çadır “Georgiy SIRTMAÇ” gimnaziya-uşak başçasının üürencileri. (Soldan sıralara görä) Marina ÇORBACI (9-cu klas), Alina MARÇENKO (7-ci klas),Danil BALOV (8-ci klas), Artöm STANKOVA (8-ci klas), Kseniya HAHLOVA (uşak başçasının büük grupası) hem Mişa KARABACAK (uşak başçasının 3-cü grupası).

Bu sırada pay aldılar hem avdarmalıları bu gözäl günnän kutladılar Avdarma küüyün Primarı Marina Kapsamun, Türkiye Kişinev Büükelçisi Gürol SÖKMENSÜER, Türkiye Respublikasının Gagauziya Komrat Başkonsulunnan Hasan AKDOĞAN, Türkiye Büükelçiliin 3-cü sekretari Özlem OKUYUCU, Avdarma küüyündän Gagauziya Halk Topluşu deputatı Elena KARAMİT, GHT deputatları Ekaterina JEKOVA, Mihail JELEZOGLU, Aleksandr TARNAVSKİY, komşu küülerin primarları Valentina KAYKI (Kiriyet) hem Tatyana JELİHOVSKAYA (Ferapontyevka),  küüyün Ay-Mihayılın klisesinn däkonu Pötr KOÇANCI, Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurucusu İgnat KAZMALI, Dç. Dr. Aleksandr DANÇ, doktor Vasilisa DANÇ, Akademik hem poet Todur ZANET. Video kutlamalarını yaptılar küüyün herbir kuruluşlarından insannar. Zalda bulunannarı da peet okumasınnan kutladılar uşaklar.

Yortulu sıradan sora, dedelerin hatırı için, hepsicii yollandılar da çiçek koydular Avdarmada ilk erleşän gagauzların adlarınnan mermer plitalarına. Hep burada küüyün 210-cu yıldönümünä adanmış bir pek gözäl Fleşmob yapıldı, neredä Avdarmanın gimnası çalındı hem göklerä 210 şişiriga kolverildi.

Kutlama yortusunun kultura programasında oldu Avdarma küüyü istoriya muzeyindä ekskursiya  hem  “Acı köşesi” anmak Memorialına gezi, Avdarmanın kuruluşlarınnan hem Ay-Mihayılın klisesinnän tanışmak. Bu arada, uşaklara deyni, Dionis Tanasoglu adına gagauz milli teatrusu “İki potmarcık” spektaklisini gösterdi. Avşamneyin da küüyün merkezindä yortulu konţert programası yapıldı.

Not. Özakay çayrında, neredän çekiler Avdarma küüyün kökleri, yaşardılar Bucak ordusunun nogay tatarları. Bu halkın adı da çekiler Nogay Hanından, ani zaabitti Tunadan Nistruya kadar Kara denizi yanı topraklara. 458 yıl geeri, 1563-cü yılda, bir gözäl yamaçta hem bereketli otlaklarda  kurulêr Avdarma küüyü. Küüyü kuran hem ona ad verän soy burada iki buçuk asir yaşadı. Avdarma adı oluşêr iki laftan “Av” (avlanmaa) + “darma” (aul, perdä) hem türkçedän çeviriler, nicä “avlanmak konaa”. 1806-1812 yıllarda olan Rus-Osman cengindä nogay tatarlarını kaldırêrlar Krıma hem Poyraz Kavkaza, bir payı da Osmannı imperatorluuna gider.

1811-ci yılda Avdarmaya Dobrujadan seftä gelerlär 19 ayledän oluşan 98 gagauz (büüklär hem uşaklar), ani 1769-cu yıldan beeri yaşardılar hem kiraylan işlärdilär Balış boyarın topraklarında.

Gagauzlar hem nogaylar kardaş türk halklarıdır, aralarında islää yaşardılar, bu üzerä dä Avdarma küüyün hem dolay erlerin adları, gagauzların burayı erleşmesinnän, büünkü günädän diişilmedilär.

Lääzım urgulamaa, ani gagauzların kendi devletlii için düüşmesindä Komrat çiftçilär kalkıntısının büük istoriyalı maanası var.

Ama dönelim da bakalım ne annadêrlar o olaylar için arhiv dokumentleri.

08.01.1906. “Benim izinimä görä Komrat küüyündä arest altına student Andrey GALAŢAN alındı… GALAŢANın kapanmasından sora yanvarın 6-da Komrat küüyündä bir alay insan erindeki pristavı MOVİLOyu hem poliţiya urädniini ÇIKONCIyı arest altına aldılar”. (Basarabiya guberniyasının jandarma upravleniyasının başkanına Bender uezdın ispravniinin belgesindän)

***
09.01.1906. “Bender uezdın Komrat küüyündä eski studentın GALAŢANın revolüţiya propagandası üzä çıktı. Yanvarın 6-da onun arest altına alması ortalıı karıştırdı… Benim izinimä görä viţe-gubernator bir êskadron daragunnan, yanında prokuror, jandarma ofiţeri, poliţiyacılar yanvarın 7-dä orayı yollandı. Büün orayı ikinci êskadronu yolladım, zerä çok kişileri arest altına almaa lääzım olacek. Viţe-gubernatora bütün işleri köklän koparsın deyni izin verdim”. (Basarabiya gubernatorun içileri Bakanına asker yollaması için telegraf belgesindän)

***
10.01.1906. “Komrattan gelän bilgilerä görä, orada olan ortalık karışmasının maanasında taa derin işlär var, diil nicä ilktän görünärdi… Nicä bizä açıklêêrlar, bu karışmanın harakterı diil çiftçilik.., Bunun sebepi taa derin. Erindeki kuvet arest altında, baamsızlık bildirildi…” (“Bessarabskaya jizny” gazetası Komrat çiftçilär kalkıntısı için)

***
11.01.1906. “On bin kişilik Komrat kalkıntıcıların elinä kaldı. Avtonomiya bildirildi, kuvedi aktardılar hem arest altına aldılar. Orayı gidän viţe-gubernator ikinci êskadronun yardımını isteer.” (11.01.1906-dan “Russkoe slovo” gazetası Komrat çiftçilär kalkıntısı için)

***
10.01.1906. “Viţe-gubernatorun hem sud kuvetlerin birdän hem hızlı yapılan razvedkaylan altı agitator-inteligentın hem seksänä yakın kişinin kabaatı ortaya çıktı..; çiftçi-revolüţiyacı propagandasını yapan organizaţiaysı belli oldu; duşmanca bakan komratlılar için hem silählan karşı koymaları hazır olan kişilär için durmamayca bilgilär alındı; büünkü küü toplantısında viţe-gubernatorun taravından ortaya koyulan teklif, ani çekettirenneri hem silähları vermää cuvapsız kaldı; birleşik kararlan yaarın sabaa durumu yok edecez. Rotmistr SKALYKOVSKİY”. (Basarabiya jandarma upravleniyasının başkan yardımcısının telegraf belgesindän)

***
“Bütün küüdä hızlı bir baskıylan yoklama yapêrlar hem revolüţiyacı aktivını arest altına alêrlar, ertesi günü sa küü topluşu var. Bütün Komrat hem komşu küülülär dizçä kaar içindä viţe-gubernator KNOLYin nasaatını sesleerlär. Topluşu atlılar êskadronu alkaya aldı. Kınalardan çıkarılmış kılıçlar güneştä yalabêêrlar. Kaar içindä dişçä duran halk susêr. Uslu, titreyän, ama çetin da. “Silähları verin”, – öter KNOLY. Halk susêr. Bütün korkutmalara halk sade korkuducu susmaklan cuvap verärdi…” (Komrat kalkıntısında pay alan P.NİKOLAEVın annatmaklarından) 

***
11.01.1906. “Arestları saaselem başardık. İnteligentları konvoy altında büün Benderä yolladık. Yaarına ikinci arestant partiyaysını yollayacez. Yoklamaklan 40 tüfek hem revolver aldık. Halkın yoklamasını ilerlederiz… Rotmistr SKALYKOVSKİY”.

***
12.01.1906. “Arestantların ikinci partiyasını saaselem yolladık. Taa çoyu silähları kendiliindän verer. Komşu küüleri da gezeriz, ama annaşmamazlık görünmeer. Rotmistr SKALYKOVSKİY”.

***
12.01.1906. “Küüleri gezmäk hem silähların toplaması başarıldı. Ortalıı  uslandırdık… Rotmistr SKALYKOVSKİY”. (Rotmistr SKALYKOVSKİYin Basarabiya jandarma upravleniyasının başkanına telegraf belgelerindän)

***
14.01.1906. “Yanvarın 6-da Bender uezdın Komrat küüyündä, harkovlu studentın GALAŢANın arest altına alınmasından kızışıp, binnän insan pristavı MOVİLOyu hem poliţiya urädniini ÇIKONCIyı, düüyüp, arest altına aldılar. Viţe-gubernator KNOLYin erindä administrativ araştırmasınnan hem benim birdän hem hızlı razvedkamnan bir Çiftçilik birlii programasına saabi olan çiftçi-revolüţiyacı inteligenţiya grupası ortaya çıktı: 3 üüredici – KOLOMİYŞEV, FİLÄRSKİY, BOLFOSOV; bir student GEORGİEV hem eski realistlär Mihail hem Födor BOLFOSOVlar. Silählı kalkıntıda kabaatlı olan 54 kişi bulundu. Hepsi arest altına alındı… Büün küü topluşunda 860 kişi dizçä durup pişman olduklarını açıkladılar, onnarı yannış yola sapıdannarı gösterip – üüredicileri hem studentları – hem geçirdilär viţe-gubernatoru bire-bir “ura” baararak. Ortalıı uslandırdık. Rotmistr SKALYKOVSKİY” (Basarabiya jandarma upravleniyasının başkan yardımcısının S-Peterburg poliţiya departamentına raportu)

***
16.01.1906. “Rotmistr SKALYKOVSKİYin usluluk için Komrattan verilän haberlerinä emin diiliz. Silählı karşı koymak sebepiylän ilgili olarak askerin çaarılması kalkıntı öndercilerinin tepelenmesi için kullanılsın lääzım. Çalışın, ani suda düşän kişilär serbest brakılmasınnar, herliim sud arestları kabul etmärsä, o kişileri korumak sebepinnän genä arest altında tutun”. (Basarabiya guberniyasının jandarma upravleniyasının başkanı adına S-Peterburgtan gelän saklı telegramadan)

***
18.01.1906. “Komratta olan ortalık karışmaları revolüţiya temelindä oldular… Soruştarmalardan belli oldu, ani Andrey GALAŢAN, komratlı olarak hem erindeki dilleri bilän kişi, 17 oktäbridä tiparlanan manifestın annamasında hem annatmasında büük avtoritet oldu… onun tarafından toplanan mitinglerdä GALAŢAN açıklêêr, ani bütün kuvet, hem pravitelstvo da, kendi avtoritetını kaybettilär, onunnan düüşmää kolay…
Yanvarın 10-da viţe-gubernator küü topluşunu topladı, orada açıkladı, ani yanvarın 6-da küülülerin yaptıkları cezalı iştir, hem teklif etti onnar öndercileri hem silähları versinnär, hem da yazı yazsınnar, ani onnar kendi küülülerin yaptıkları için pişman olêrlar. Topluş, saygı göstereräk, viţe-gubernatorun istediklerinä susmaklan cuvap etti.
Yanvarın 11-dä 100 kişi erindeki başkannaa çaarıldı, onnarın 58-zi arest altına alındı, sora, ilktän Bender, sora da Kişinev kapanına yollanıldı. Hep o günü çin sabaalendän, dragunnarın yardımınnan, küü evlerindä yoklama yapıldı hem 200 tüfek hem revolver alındı.
Yanvarın 12-dä viţe-gubernator Kirsovo küüyünä gitti, orada erindeki agitatoru ŞURİKı arest altına aldı. Yanvarın 13-dä da Dizgincä küüyündä agitatorları SIRBUyu hem GENİŞi arest altına aldı… Gubernator işlerinä geçici bakan HARUZİN”. (Gubernator işlerinä geçici bakan HARUZİNın içişleri Bakanına raporttan)

***
17.01.1906. “Bizim uezdımızda genä agrar karışıklıı. Etiştirmedi taa suumaa Komrattakı çiftçilär kalkıntısı, nicä Gura Bıkuluy hem Speya küülerindä karışıklık başladı…” (“Odesskie novosti” gazetası)

***
17.02.1906. “Küülerdä olan toplantılarda GEORGİEV kendisini herkerä kuvedä karşı tutêr, bunda halk onun taraftarı olmaa başladı… Kendi yapmaklarınnan GEORGİEV, kuvedä karşı ölä da duşmannık gösterän cümneyä zararcı duygular eleştirer…” (“Komratlı G.K. GEORGİEVın insannara “zararcı duygular eleştirmesi için” Bender uezdın 3-cü stanın pristavı M. MAYDANÜKun yaptıı protokoldan)

***
17.02.1906. “Bän, Bender uezdın 3-cü stanın pristav işlerinä geçici bakan M. MAYDANÜK, Kişinev kapanında bulunan Andrey GALAŢANın taraftarlarına, komratlılar Georgiy Konstantinov GEORGİEVa hem İvan Kirillova PORKGRASa, karşı yapılan araştırmalardan sora, annadım, ani onnar küülüleri kuvedä karşı kaldırêrlar, ortalıı karıştırêrlar… hem da etiştirdilär komratlıların yarısından zeedesini kendi tarafını çekmää, bu üzerä da, GEORGİEVın hem PORKGRASın önderciliinän ikincilää kalkıntı başlamasın deyni, karar aldım: bu iki kişiyi arest altına almaa…” (Komratlılar G. K. GEORGİEVın hem İ. K. PORK-GRASın arest altına alması için Karardan)

Materialları hazırlayan M. FİLİMONOVA, MSSR Merkez Devlet Arhivın bölüm başkanı.
(“Leninskoe slovo” gazetası, 1981-ci yıl, No.2).

Gagauz dilinä çevirdi Todur ZANET 

Not. 1906-cı yılın Çiçek ayın (aprel) 20-dä Kişinev sudun kararınnan Komrat kalkıntısında pay alannarın hepsi, zalog karşılıınnan, serbest brakıldılar. İki gündän sora da, 1906-cı yılın Çiçek ayın (aprel) 22-dä sud karar aldı, ani Andrey GALAŢANı da, saalıı yufkalandıı sebepinä, serbest brakmaa.