Anılmış Gagauz folkloru türkücüykası  Födora Borisovna DUKAL hem onun yanında yola çıkan insannar tarafından Kazayak küüyündä “Sevda” ansamblisinin kurulmasının 30-cu yıldönümünnän ilgili olarak, 2016-cı yılın Orak ayın (iyül) 17-dä Kazayak küüyündä 1-ci Halklararası “Sevda dalgaları” festivali yapıldı.

Şindi dä, 2025-cı yılın Canavar ayın (oktäbri) 12-dä 10-cu kerä Kazayak küüyündä yapılan Halklararası “Sevda dalgaları” festivalindä pay aldılar Gagauziyadan, Moldovadan hem Ukraynadan 35 ansambli.

Bundan kaarä, bu küüyün muzeyin, lițeyin hem gimnaziyasının üürencileri zaametlerinnän festivaldä Gagauz halk giyimnerin gösterisi yapıldı.

“Gagauz masalları: masaldan masala” kiyadın tanıtmasının başında, sırayı götürän Gagauziyanın anılmış incäzanaat insanı hem artistkası Elena DANACI, ilk sözü verdi bu gözäl kiyadı hazırlayana Akademik Todur ZANETä, angısı annattı bu yaratmanın hazırlanması için hem “Bürüncük” uşak teatrusundan Damir ÇERNİOGLUnun soruşlarına cuvap verdi.

Canabisi bildirdi, ani “Gagauz masalları: masaldan masala” kiyadı hazırlandı Gagauziya kultura Upravleniyasının başı Marina SEMÖNOVAnın teklifinä görä hem tiparlandı Gagauziyanın “Gagauz dilinin kullanmak sferasının genişledilmesi için” Zakonun ömürä geçirilmesi çerçevesindä. Gagauziyanın Regional Galereyasına bu kiyadın tanıtması için gelän insannara deyni, Todur ZANET açıkladı, ani içinä 29 masal alan hem bölä gözäl donaklı bu kiyadın temelindä en önemni eri kaplêêr gagauzların büük yazıcısı Nikolay BABOGLU tarafından hazırlanan iki kiyattan folklor: “Masallar” (1991 yıl) hem “Gagauz folkloru” (1969). Bundan kaarä burayı girdi masallar Valentin MOŞKOVun “Nareçiya Bessarabskih gagauzov”  kiyadından (1904) hem Todur ZANETin “GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär” (2010) hem da “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” 1-ci kiyadından (2017) masallar. Donaklandı kiyat bizim anılmış olan en büük resimcimizin Dimitri SAVASTİNın resimnerinnän.

Todur ZANET candan-ürektän şükür etti “Gagauz masalları: masaldan masala” kiyadın düzeldicisinä (korektoruna) Natalya KİVELä hem kiyadın mizanpajını hem kabın dizaynasını yapan Marina DİMİTRİUya da.

Bundan sora tanıdılan kiyada girän iki masalı annadıldı. Çeşmäküü uşak başçasının terbiediciykası Svetlana MADJAR annattı masalı “Dädunun hem babunun evi”, Kongaz “Cızdırık” ansamblisindän Kseniya PANAİTOVA da annatı masalı “Padişahın oolu hem üç kızkardaş”.

Tanıtmanı bitkisindä söz verildi Gagauziya kultura Upravleniyasının başına Marina SEMÖNOVAya, angısı, şükür edäräk Todur ZANETä, ani büük zaamet koydu bu masal toplumu başa çıkarılsın deyni, dedi: “Bana deyni bu kiyat – diil sade bir baskı. Bu benim saygım dedelerä, ana dilinä, manimä, angısından başladı masala sevgimin özel istoriyası. Bän inanêrım, ani bu kiyat yardım edecek unutmamaa, kimiz biz, neredän geldik hem ne iş için lääzım koruyalım kendi folklorumuzu hem geçmişimizi”.

Prezentațiyanın sonunda Todur ZANET bu sırada hepsi pay alannara baaşladı bu gözäl kiyadı hem Canabilerinä onnarı imzaladı.

Bakmadaan ona, ani Hederlez ayın (may) 5-6 gecesindä yaadı bir büük yaamur, Çadırdakı “At-prolin” tamazlık at fermasının auluna toplandılar bütün Gagauziyadan insannar hem artistlär. Kendi aullarını kurdular avtonomiyanın 12 küüyü, ani, kendi sergilerindän kaarä, “Kurban bulguru” konkursuna da katıldılar.

Bundan kaarä, yortuya katılannara deyni, türlü oyun hem sport bölgeleri kuruldu, el ustaların panayırı açıldı hem kilimnär sergisi yapıldı.

Yaamur beterinä, artık adet olan, “Altın At” at koşuları yapılmadı, ama onnarın erinä Bender kasabasından gelän “Sparta” atlı sport klubun sportsemennarı “konkur” yarışı elementlarını gösterdilär. Ayırıca atlı eşektä yarışmalar yapıldı.

Yortu başarıldı büük bir konțertlän hem 500 kişilik fleşmoblan.

Hederlez yortusunun kutlamasında, Gagauziya öndercilerindän kaarä, pay aldılar diplomatlar, Türkiyedän hem başka erlerdän musaafirlär, bilim, kultura hem sıradan insannar.

Patretlär: GKUnun

Sözlüün gagauz dilindä baş nasaatçıykası İvanna Dimitrievna ZANETin kanadı altında, Akademik Todur ZANETin tarafından düzennenän bu 6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” 56 000-dän zeedä lafı, termini hem deyimi içinä alan bir yaratma. Bundan kaarä 4500 sayfalık 6 tomnuk bir ențiklopediyalı açıklayıcı bu Sözlüktä iki dildä 2 138 000 zeedä laf bulunêr. Onda toplu 3 000-nä yakın söleyiş, bilmecä, bulmaca, inanç, adet hem halk nışanı, angıları vererlär kolayını lafların maanalarını taa derindän açıklamaa, incelemää hem dooru kullanmalarını göstermää.

6 tomnuk “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” proektı ömürä geçirildi Türkiye Respublikasının Kultura hem Turizma Bakannıın Türk İşbirlii hem Koordinaţiya Agenstvosunun (TİKA) katkılarınnan hem arka olmasınnan.

Bu Sözlük Todur ZANETin redaktorluunda yapılı. Onun Gagauz dilindä baş nasaatçı: İvanna Dimitrievna ZANET. Sözlüün hazırlamak, düzennemä hem kompyutor dizgisi:

Todur ZANET; Baş düzeldici (korektor): Elena KARAMİT; Düzeldici (korektor): Nataliya KİVEL; Mizanpaj hem kabın dizaynı: Marina DİMİTRİU.

“Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” “Pontos” basım evindä hazırlandı hem “Balacron” tipografiyasında tiparlandı. Herbir tomun tirajı – 1 000 taanä. Sözlük, komplekt olarak, maasuz hazırlanan kutulara 6-şar tom olarak erleştirili.

Ofițial prezentațiyadan sora, bu 6 tomnuk Sözlük bütün Gagauziyaya, üüredici kuruluşlarına, gagauz dili üüredicilerinä, terbiedicilerä, bibliotekalara, kultura insannarına hem bilgiçlerä verilecek. Ayırıca Moldova hem Türk dünnääsının bibliotekalarına da daadılacek.

“Bogdan Petriceicu-Hasdeu ” romun filologiyası İnstitutun tarafından koordinațiya yapılan “Arhiva de voci” Milli Proektı „#ArhivadeVoci” çerçevesindä, yapıldı romun dilindä bir intervyu gagauz yazıcısınnan hem Akademiklän, jurnalistlän, dramaturglan hem folklorislän, gagauz lteraturasının hem teatrusunun en büüklerdän birisi olannan, gagauz dilini geliştirän “Ana Sözü” gazetasının baş-redaktorunnan, Gagauz Milli Gimnasının avtorunnan Todur ZANETlän.

Bu buluşmanın moderatru oldu büük kultura insanı hem yazıcı İulian FİLİP.

Vidioyu hem fotolorı yaptı Dr. Mariana Cocieru.

Secția Audiovideoteca a BNRM

Marketing şi Comunicare Socioculturală – Biblioteca Naţională

MİORİȚA

Sessiz uzaklarda,
Geniş kırlarda
Brakarak toz ardından
Tä inerlär bayırdan
Üç koyun sürüsü
Hem da üç güdücüsü.
Biri moldovan,
Biri ungurän
Hem biri vrınçan.

Ama o vrınçan
Hem da ungurän
İkisi annaştılar,
Ki gecä karannıında
Öldürsünnär lääzım
Moldovan çobanı,
Zerä taa çok koyunu var
Hem da taa besli onnar,
Hem beygirleri kaavi,
Hem köpekleri taa ii.

Sade Miorița
Kauk-biyaz yapaacıklan
Üçüncü gün şansora
İmeer hiç o bişeylär,
Bişey girmeer canına.

– Miorița, cancaazım,
Ne oldu sana, kuzum?
Üçüncü gün şansora
İmeersin hiç bişeylär,
Beki pek acı otlar?
Beki sän hastalandın?
Miorițacıım canım?
– Çorbacım benim paalı,
Topla hepsi koyuncukları,
Karannaa götür bizi,
Näända şıralı otlar
Hem sizä gölgä da var.
Canını ki korumaa,
Bir köpek al yanına –
Hepsindän akıllıyı,
Angısı korur seni.
Çünkü kap-karannıkta
Seni isteerlär öldürmää
Çoban ungurän
Hem çoban vrınçan.
– Miorița kuşçaazım,
Bundan mı korktu cancaazın?
Beni öldürürselär
Onnara tä ne sölä:
Ki o ungurän
Hem da vrınçan
Beni gömsünnär
Burada kırda.
Tarladan sesleriniz
Hep bana işidilsin,
Nicä koyunnar baarêr,
Nicä köpeklär salêr.
Bunu sölä sän onnara
Hem başımın koy ucuna
Meşedän bir düdücäk,
Çalsın türlü türkülär!
Bir dä düdük kemiktän,
Şennik versin sabaalendän!
Süüttän dä bir düdük
Herkerä versin umut!
Ko lüzgär esärkänä
Düdüktä çalsın bana,
Toplayarkan sürüyü
Kahırlı pek aalasın
Hem kannı yaşlar döksün.
Ama onnara sän
Öldüüm için sölämä.
Sölä delikatlı,
Ki bän evlendim
Bir kralın kızınnan,
Dünnä gözelinnän.
Ki bizim düünümüzdä
Bir yıldız düştü erä,
Hem güneşlän ay
Bizi steonoz ettilär,
Musaafir da oldular
Daalıktan eşil çamnar,
Bayırlar bizdä papazdı,
Kuşçaazlar türkü çalardı,
Uçuşarak binnärlän
Altın yıldızlardan!
Ama birerdä görärsän
Yada buluşarsan
Bir karıylan ihtär
Yapaa kuşaklan belindä
Kırlarda ani gezer,
Hepsinä salt bir sorêr
Hem kendi cuvap verer:
Kim bildi
Yada gördü
Bir çoban gözäl
Belindän incä?
Biyaz onun suratı,
Sansın sütlän ikamış,
Hem onun bıyıkları
Çavdar başakları gibi,
Kara gaytan kaşları
Nicä garga tüüleri,
O dipsiz gözlerindä
Var kolay heptän buulmaa.
Miorița, sän koru
Zavalı cancaazını onun
Da delikatlı sölä,
Ani evlendim bän.
Dünnä ki gözelinnän
Yaşêêrım cennettä bän.
Sade anama yalpak
Bunnarı annatma sän:
Ki bizim düünümüzdä
Bir yıldız düştü erä,
Hem güneşlän ay
Bizi steonoz ettilär,
Musafir da oldular
Daalıktan eşil çamnar,
Bayırlar bizdä papazdı,
Kuşçaazlar türkü çalardı,
Uçuşarak binnärlän
Altın yıldızlarlan!

SON

Yuliana BAYRAM duudu 1981-ci yılda Tomay küüyündä. 1998-2000 yıllar arasında üürendi Kişinevun İon KRÄNGA (İon Creanga)  Devlet pedagogika universitetında “Romın dili hem literaturası / Gagauz dili hem literaturası” bölümündä. Taa sora Türkiyenin Gazi Üniversitetında üürendi. Rusça-türkçä hem Türkçä-rusça literatura çevirmileri yapêr. Birkaç kiyadı tiparlandı. Tezdä dünneyi görecek onun uşaklar için annatmak toplumu.

ÇIBIK GÜNÜ, YIL BAŞI yada Eni yıl YORTULARI (şindi onnara deerlär sadä eni yıl yortuları) gagauzlarda en saygılı, sevilän hem şennikli yortular. Evel onnar üç gün bakılırmış hem onnara Yıl başı yourtuları deyärmişlär. Şindi bu yortular iki gündä biterlär. İleri bu günnerdä büük konuşlar yaparmışlar.

Çıbık günü, Yıl başı yada Eni yıl yortuları çekederlär Büük ayın 13-dä HÊY-HÊY gezmesinnän.

Bunun ardına,gecä yarısından sora, artık Büük ayın 14-dä, Çıbık günündä, başlêêrlar RAKIYLAN gezmää, sora da uşaklar ÇIBIK (Surva) gezerlär. Evel, XX-ci üzyılın 70-ci yıllarınadan, Çıbık günün ikinci günündä, Büük ayın 15-dä, Öküzlerin yada Hayvannarın günü bakılırmış.

Bu yortuya karşı yapêrlar döşemä (plaçinta). Çii döşemenin içinä, fal için, koyarmışlar ufak demir para, çıbıcak kırıntısı, saman parçası, tüü. Onnarı hepsini neetlärdilär: “İleri döşemenin işinä para, çıbık hem saman parçası koyardık. Parayı neetlärdilär. İçerdä varsaydı kızçaz neetleerlär kısmeti çıksın”. Döşemeleri fırına atêrlar da, piştiinän, sofrada onu hepsi evcimannara payederlär. Döşemeyi iyärkana kimä ne düşärsa – bu yılda o işi becerecek. Kimä para – ev saabisi olacek, kimä çıbık yada saman – hayvandan kısmeti olacek.

Çıbık günü gecesi kim ilkin ansıracek – ona bir kuzu adêêrlar.

Kızlar kendi kısmetlerinä deyni başka türlü fal da atêrlar: “Eni yıla karşı kızlar ayak kabını ev üstünä atêrlar – neyanı dooru ayak kabın burnusu düşecek oyanı evlenecek”.

Nicä urguladık, Çıbık günün yada Yıl başı yortuların kutlaması, biri-birinä baalı üç adetlän bakılêr: Hêy-hêy gezmää, Rakıylan gezmää, Çıbık (Surva) gezmää.

Akademik Todur ZANET (“Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” 3-cü kiyat (“Gagauz yortuları, adetleri, sıraları”, “Gagauz Holidaays, Customs, Riters”, “Sărbători găgăuze, tradiţii, obiceiuri”, «Гагаузские праздники, обычаи, обряды»)), s. 32)

Resimnär: Komrat “D.Savastin” resimcilik şkolasının üürencinin.

KASIM günü, “Canavar yortuları”nan hem “Hederlez” yortusunnan bilä, sayılêr gagauzların 3 en büük milli hem maanalı yortularından birisi. O bakılêr Kasım ayın (noyabri) 7-dä. Evel, iki ţıklalık halk kalendarinä görä, Kasım gününnän gagauzlarda başlardı kış.

Bu gündä çorbacılar çobandan koyunnarı ayırêrlar hem getirerlär onnarı evä. Evel sa koyunnarı yazlıklardan kışlalara geçirärdilär, çobannarlan hem çıraklarlan esapları kapadardılar. Ozaman para insanda siirek olduu için, çobanın istediinä görä, onunnan ekinnän yada fulkaylan (biyaz ekin, banatka), ya boodaylan, ya papşoylan yada ikisinnän bilä ödeşärmişlär. Bundan sora çobannarlan enidän annaşarmışlar, da Hederlezdä koyun sürülerini onnara verirmişlär. Şindi da bu adet bozulmadı. Kimin var koyunu o genä onnarı çobana Hederlezdä verer, Kasımda da evä alêr.

Kasım günündä insannar için “Adanmış Kurban”, “Steonuzluk Kurbanı” hem “mal saalıı için” da “Allahlık Kurbanı” kesiler yada veriler.

Kasım gününädän lääzımdı tarlalar sürülü olsun hem güzlüklär ekilsin.

Kaynak: “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” 3-lü kiyat (3-cü kiyat – “Gagauz yortuları, adetleri, sıraları”,“Gagauz Holidaays, Customs, Riters”, “Sărbători găgăuze, tradiţii, obiceiuri”, «Гагаузские праздники, обычаи, обряды»).

Prost olma pazarında hepsi uşaklar savaşêrlar toplanmaa ana-boba evinä, prost olmaa deyni.

Prost olmak bölä geçer: herkezi “Prost et beni!” deyeräk, karşı tarafın elini öper, o kişi da deer: “Bän prost ederim – Allaa da prost etsin! (Allaa prost edecek!)”. Sora giderlär komuşulara hem saadıçlara da prost olmaa.

Bu Hristian yortusuna karışêr eski gagauz adeti da – ateştän atlamaa. Büüklär kendileri atlêêrlar. Küçük uşakları kucaklan ateş üstündän geçirerlär. Evellär bu yapılarmış pirelerdän, kehlelerdän hem başka bitlerdän kurtulmak için. Şindi sa şennenmäk için yapılêr. Ateşi atlarkan baarêrlar: “Silkinsin pirelär, silkinsin kehlelär – kalsın ateşä!”

Prost olma pazarı avşamsı uşaklar yımırta hamnêêrlar: süüş yımırtayı, kapçıını soyup, iplän baalêêrlar yukarı, ölä, ani uşaklar dizçä çöktüünän yımırta olsun onnarın aazlarının uurunda. Sora yımırtayı sallêêrlar da uşaklar elsiz lääzım onu dalasınnar.

Foto – arhivımızdan

CDilerä girdi 37 gagauz türküsü, ani yazıldı Çadır kasabasında bulunan Gagauziyanın Regional ses studiyasında. “Menevşä” adlı diskta var 16 türkü, “Oglan” adlı diskta sa – 21 türkü.

Bundan kaarä, maasuz “Hederlez” yortusu için hazırlandı taa bir CD disk – “Gagauz türküsü”, angısına girdi gagauz artistlerin çaldıı türkülär.