VIII. Halklararası Kaşgarlı MAHMUT proza yarışmasının KALENDARİ:

Konu: “Serbest”

Annatmaların son verilecek günü: 01 Ceviz ay (avgust) 2026 y.

Şort listeyä girennerin açıklanması: 20 Canavar ay (oktäbri) 2026 y.

Halklararası Ödül Töreni: 06 Kırım ay (dekabri) 2026 y.

Haklarası ödüllär:

Birinciyä: 45000 TL;

İkinciyä: 25000 TL;

Üçüncüyä: 15 000 TL;

İsteklendirmäk: 10.000 TL.

Yarışma kertikleri:

1. Yarışmaya katılacek yaratmalar kmahmut2026@gmail.com e-poşta yolunnan verilecek.

2. Yarışmaya katılacek yaratmalar taa öncä hiçbir yarışmada ödül almamış hem hiç bir erdä yayınnanmamış olaceklar.

3. Annatma konusu serbesttir.

4. Her yazıcı, yarışmaya en çok iki ayırı annatmaylan katılabilir. Yollanılacek annatmaların her birinin en az 1.000 (bir bin) en çok 7.500 (edi bin beşüz) laflan yazılı olacek.

5. Yarışmaya e-poşta yolunnan yollanılacek annatmaların üzerindä sade parol yazılı olacek; paroldan kaarä  yarışmacının adını belertän bir nışan bulunursa annatma yarışma dışı bırakılacek. Annatma dosyalarınızda Parol hem Annatmanın adı er almalıdır.

6. Yarışmacı, bületen kopiyasını, açık adresini, parolünü, katıldıı memleket adını, 1 taane dicital patredini hem biyografiyasınnan birliktä bir Word dosyası halında hep o mailın 2. eki olarak e-poştaylan yollayacktır.

7. Annatmalar kompyutorda 12 punto olarak yazılacêk.

8. Yarışmaya katılan annatmaların yazıları kesinniklän geeri verilmeyecek hem yazıların saabisi bu konuda hiçbir hak ortaya koyamayacek.

9. Annatma original olacektır. Original olmayan annatmalar (Örnek: YA – yapma akıl üzerindän yazılı olannar) yarışmaya alınmayaceklar.

Annatmaların yollanma adersi:

kmahmut2026@gmail.com adresinä e-poşta yolunnan yollanacek.

Anton Pavloviç ÇEHOV dünnä literaturasının klasii. İmparatorluk Bilimnär Akademiyasının İncä literatura kategoriyasında Şannı Akademii (1900-1902). Dünneyin en anılmış dramaturglarından birisi. Onun yaratmaları 100-dän zeedä dünnä dillerinä çevirildi. Onun en anılmış pyesaları “Çayka” (“Balıkçı kuşu”), “Tri sestrı” (“Üç kızkardaş”) hem “Vişnövıy sad” (“Kirez başçası”) artık 100 yıldan zeedä dünneyin teatrularında sțenaya koyulêrlar.

En zakonnu evlilii yapma uurunda kaavi hem istemeyä saabi olarak hem hep aklımda tutarak, ani hiç bir evlilik karı kuluusuz olmêêr, onurluum, mutluluum hem keyfim olarak, saygıylan teklif ederim dul karılara hem delikannı kızlara kendilerinin ii neetli bakışlarında bunnarı esaba alsınnar:

Bän bir adamım – bu hepsindän öncä. Bu, elbetki, kukonalara deyni pek önemni. Boyum 2 arşın 8 karış. Gençim. Yaşlılaa kadar, bir balta kuşun Petrov gününä kadar, uzakım. Soyluyum. Yakışıklı diilim, ama çirkin dä diilim, hem okadar yakışıklıyım, ani karannıkta çok kerä yakışıklı bir adam olarak tanındım. Mor gözlüyüm. Yanaklarımda (ne yaparsın ki!) çukurcuk yok. Aurt dişlerimim ikisi biraz bozuk. İncä delikatlıımnan yok nicä üüneyim, ama kaslarımın gücündän kimseyin şüpelenmesinä izin vermäm. 7¾ nomerli eldiven giyerim. Fıkaara, ama efendili ana-bobamdän kaarä, bişeyciim yok. Ancak, parlak bir gelecääm var. Gözäl karılara hem, özelliklän, izmetçiykalara büük bir düşkünnüüm var. Herbir işi inanêrım. Literaturaylan zanaatlanêrım hem okadar başarılıyım, ani “Strekoza”nın (“Popaz beygiri”) poşta kutusu üstündä siirek yaş dökerim.

Neetimdä var gelecektä bir roman yazmaa, angısının baş kahramankası (gözäl hem günahker) olacek benim eşim. Gündä 12 saat uyuyêêrım. Barbarca çok iyerim. Rakıyı sadece kumpaniyada buyurêrım. İslää tanıdıklarım var. “Russkaya gazeta” (“Rus gazetası”) sayfalarında insannıı akıla koyan iki literatorlan, bir peetçi hem iki cabacıylan tanışêrım. En sevdiim poetlar Puşkarev hem, kimär kerä, bän kendim. Tez urulêrım hem kıskanç diilim. Sade bana hem benim kreditorlarıma bilinän sebeplerä görä evlenmää isteerim. Te bän buyum! Te nesoy da lääzım olsun benim gelinim:

30 yaşından büük hem 15 yaşından küçük olmayan bir dul ya da genç kız (onun istediinä görä). Diil katoliçka, taa doorusu bilän, ani bu dünnedä yanılmaz insan yok, hem diil bir çıfıtka. Çıfıtka herkerä soracek: “Bir sıracıı kaç paraya yazêrsın? Neçin sän bobacııma gitmedin, o paranı toplamaa seni üüredeceydi?”, bu işi bän beenmeerim. Maavi gözlü hem (yakışarsa da) kara kaşlı bir kula insan. Soluk tenni diil, kırmızı yanaklı diil, zabun diil, tuyan diil, uzun boylu diil, kısa boylu diil, gözäl diil, şeytannarın tutulmuş diil, kısa saçlı diil, yayık aazlı diil hem sokaa az çıkan.

O lääzım:

Gözäl bir el yazısına saabi olmalı, çünkü yazılarımı enidän yazmasına bir insan zorum var. Enidän yazma işi az.

Benim işbirliindä bulunduum jurnalları sevsin, yaşamasında da onnarın uuruna uysun.

“Razvleçeniya” (“Şennenmä”), “Ejenedelnoe Novoe vremä” (“Aftalık Eni zaman”), “Nana” okumamalı, “Moskovskiye vedomosti” baş statyalarından duygulanmasın hem “Berega”da (“Kenarlar”) bu türlü yazılardan da bayılmasın.

Becersin: türkü çalmaa, oynamaa, okumaa, yazmaa, imäk yapmaa, kaurmaa, kaurtmaa, yalpaklanmaa, pişirmää (ama azarlamamaa), kocasına ödünç para vermää, kendi parasınnan delikat giinmää (NB) hem mutlak seslemäklän yaşamaa.

Bilmesin: bızıldamaa, sıslamaa, gıcırdamaa, çılgın baarmaa, ısırmaa, diş göstermää, çanak-çölmek kırmamaa hem evin dostlarına göz-kaş oynatmaa.

Aklında tutsun, ani buynuzlar bir kişiyi donaklamêêr hem, ani onnar nekadar kısa, okadar taa islää hem taa güvenni o kişi için, kimä büük havezlän buynuzlar için ödenecek.

Adları Matröna, Akulina, Avdotya hem bunnara benzeyän kaba adları olmasın, ama adları nesoysa efendilikçä (örnek olarak, Oli, Lenoçka, Maruska, kati, Lipa h.t.b.) olsun.

Kendi anasını, ani derin saygı duyduum kaynanamı, kendisindän dokuz daa aşırı tutsun (başka türlü kendimdän emin diilim) hem

En az 200.000 gümüş rubliyä saabi olsun.

Ama, kreditorlarım uygun görürsä, son punktu var nicä diiştirmää.

Gagauzçaya çevirdi Todur ZANET

2020-ci yıldan beeri yazêr gagauz dilindä peet hem bilmecä. Taa sora başladı kendisini prozada da denemää: yazdı bir masal “Bulutçuk hem laalä” hem kısa annatma “Dimu”.

İlk yaratmaları tiparlandı ilkyazın 2023-cü yılda uşaklara deyni “Güneşçik” jurnalında.

 Kış

Dışarda kaarcaaz yayêr,

Elektän sansın geçer,

Yavaş-yavaş düşer,

Herersi biyaz olêr.

Fidannar donaklı durêr,

Gelinnerä onnar benzeer,

Ayaz kuvedini gösterer,

Pençerdä resim brakêr.

Kaar kırları kaplamış,

Biyaz yorgannan örtmüş,

Doz-dolay biz bakêrız,

Sansın masalda bulunêrız.

Uzakta ses işidiler,

Uşaklar kızaklan kayêr,

Uçak gibi uçêrlar,

Kışı çoktan bekleerlär.

Ayläm

Ayläm içeri toplandı,

Herkez iştän tutundu.

Anam pala dokuyêr,

Bobam iplik hazırlêêr,

Mali yapaa işleer,

Dädu yumak sarêr,

Kaku diker kırnak,

Kardaşım oynêêr kıvrak,

Bän mancayı pişirerim,

İçersini kırnaklêêrım.

Gagauzça lafederiz,

Adetleri koruyêrız.

Gagauzsun, lafet gagauzça

Gagauzsun, lafet gagauzça,

Hiç utanma kendi dilindän,

Ana dilindän sän atılma,

Koru onu hertaraftan.

Gagauzsun, lafet gagauzça,

Kaybelmesin ana dilimiz,

İlerlesin bizim Gagauziya,

Kaybelmesin bizim halkımız.

Gagauzsun, lafet gagauzça,

Unudulmasın ana topraamız,

Okulda, ayledä, sokakata,

İşidilsin gagauz dilimiz!

Seni severim

Seni severim, bän severim,

Durêrsın sän hep aklımda,

Sarmaşmaa sana isteerim,

İstämeerim hiç salvermää.

Sän uzaktaykan, bän bekleerim,

Darsıyêr canım heptän,

Uzak yola bän geçirerim,

Hiç çıkmêêrsın sän aklımdan.

Seni severim, çok özleerim,

Sevinerim bän gülüşünä,

Dudaklarını öpmää isteerim,

Şükür, ani varsın sän bendä.

İsteerim yaşamaa

İsteerim yaşamaa, ani sevmää,

Her gün sevdamı sevindirmää,

Kızçaazımı beladan korumaa,

Aylemä dayak olmaa.

Bän pek isteerim yaşamaa,

Anamı hem bobamı saymaa,

Onnar yaşamak bana baaşladılar,

Beni zorluklardan korudular.

İsteerim yaşamaa hem işlemää,

Uşakları sevmää hem üüretmää,

Nasaat her gün vermää,

Dooru hem uz yola koymaa.

İsteerim yaşamaa, faydalı olmaa,

İnsana sevinmelik getirmää,

Yazmaa kendi peetlerimi,

Okumaa kendi annatmalarımı.

Bän pek isteerim yaşamaa,

Bän danışêrım Allaha,

Prost et beni! – bän yalvarêrım,

Bakıp gökä, dua ederim.

Dostluk

Küçüktän dostluk ederiz,

Dost kendimizä ayırêrız,

Lafımız uysun isteeriz,

Vakıdı şen geçireriz.

Hepsi gözäl lafeder,

Aazından bal akêr,

Açan yardıma çarêrsın,

Bitkidä yalnız kalêrsın.

Çok dost var bizdä,

Haliz dost zor bulmaa,

Kim duracek yanında,

Yardım edecek zorlukta.

Elini herkerä uzaldacek,

Para lääzım sa verecek,

Kötü laf sölämeyecek,

Arkasını sana dönmeyecek.

Sän aalarkan, aalayacek,

Sän gülärkän, gülecek,

Bil, kısmet senin tarafında,

Ölä dost varsaydı sendä.

ŞKOLA TERTİPLERİ

BİLMECELERİ

***

Elimizä alıp, yazêrız,

Bukvacıkları kıvradêrız,

Bukvalar dizildilär,

Lafı düzdülär. (Yazal)

***

Yannışlık yaptın alatlan,

Kahıra hiç düşmä sän,

Var bendä yardımcı,

Yannışlıkları silecek hızlı. (Silgiç)

***

Sayfacıkları aktarêrız,

Okuyêrız, üüreneriz,

Bilgileri kablederiz,

Çok akıllı olêrız. (Kiyat)

***

Üürenici urokta kullanêr,

Klastakı işi yazêr.

Üüredici toplêêr,

Yannışlıkları doorudêr,

Notaları koyêr. (Tefter)

***

Albomu elimä aldım,

Resimnemää çekettim,

Türlü renkleri kullandım,

Kendimä mayıl oldum. (Renkli karandaşlar, boyalar)

***

Kiyadı kopardım,

Yapıştırmaa savaştım,

Parmaam da yapıştı,

Gücülä ayırıldı. (Yapışkan, tutkal)

***

Orada biz resimneeriz,

Türlü boyaları kullanêrız,

Resimciklär käämil olêrlar,

Bizä dooru gülümseerlär. (Albom)

***

Elimdä onu yımışattım,

Masada tukurladım,

Tavşancık ondan yaptım.

Tavşancık bana baktı,

Gözünü bana kıptı. (Plastilin)

***

Var kulaklarım, ama işitmeerim,

Var aazım, ama lafetmeerim.

Bän fayda çok getirerim,

Hem kırkêrım, hem keserim. (Makaz)

Dimu

(annatma)

Kasım ayın bitkisiydi. Hava diişildi, başladı suuk olmaa. Sabaalen kraa düşmüştü, suuk lüzgär haşlardı suratını, belliydi, ani yaklaşêr kış.

Dimu yaklaşardı şkolaya, dördüncü klasa gidärdi. Genä geç kalardı ilk uraa. Bitki vakıt o gelärdi şkolaya yorgun, neçin deyni kalkardı erken da yardım edärdi anasına-bobasına kuşları, hayvannarı doyurmaa. Onnar ayledä altı uşakmışlar. Dimu ilk uşakmış, en büükmüş, onuştan işleri sıra gelärmiş ona yapmaa.

Dimu urmuş kapuya da girmiş klasa:

– Sabaa hayır olsun, Elena İvanovna!

– Sabaa hayır olsun, Dimu! Sän neçin geç kalêrsın ilk uroklara? Annayamêêrım ne olêr seninnän? – üfkeli sordu üürediciyka.

Dimu indirdi kafasını, kızardı, utanmaktan kayıldı er altına girmää, ama bişey sölämedi, istämärdi anasını-bobasını kabaatlı brakmaa. Dimunun dostu, Vani, kalktı da dedi:

– O geç kalêr ilk uroklara, neçin deyni savaşêr yardım etmää anasına-bobasına.

Elena İvanovna açan işitti bu lafları pek istedi onnarlan buluşmaa da çözmää bu problemayı.

– Dimu, büün uroklardan sora gidecam sizä, isteerim lafetmää anannan hem bobannan. Şindi geç da otur.

Uroklar bittinän, Elena İvanovna Dimulan bilä geldilär onnara evä. Todilän Tudorka kapunun önündä papşoy falardılar. Gördüünän üürediciykayı ikisi dä birdän sordular:

– Ne oldu?

– İsteerim sizinnän lafetmää, – dedi Elena İvanovna.

– Geçin içeri, – buyur etti Tudorka.

İçeri girdiynän onnar çekettilär lafetmää.

– Siz bilersiniz mi, ani sizin oolunuz çeketti geç kalmaa ilk uroklara.

– Ölä mi, bilmärdik, seftä işideriz. Dimu bizä bişey sölämedi, – dedi Todi.

– Uşaklar söledilär, ani o sabaalen erken kalkarmış da yardım edärmiş sizä ev işlerini yapmaa. Bitki vakıt başladı dinik gelmää şkolaya, yufka nota başladı kabletmää, vardır uyukladıı urokta. Annêêrım, ani sizä dä lääzım yardım, ama savaşın kaldırmamaa onu ölä erken. Çocuk lääzım dinnenilmiş kafaylan gelsin şkolaya, ozaman ona kolay olacek üürenmää.

– İslää, Elena İvanovna, biz sizi işittik, – söledi Todi.

– Sevindim, ani kayıl oldunuz benimnän, işittiniz benim laflarımı, – güleräk dedi Elena İvanovna.

Bu lafetmektän sora, Todi hem Tudorka başlamışlar brakmaa çocuunu dinnensin. Dimu yardım edärmiş onnara uroklardan sora. Avşam üstü üürenärmiş, okuyarmış, yazarmış evdeki işini. Başlamış genä üüsek notaları kabletmää, pay alarmış meropriyatiyalarda, olimpiadalarda.

Geçmiş vakıt, üürenmäk yılı başarılmış. Dimu kabletmiş iki metinnik. Bir metinnik, ani üüsek notalarlan bitirmiş üürenmäk yılını. İkinci metinnii kabletmiş, neçin ki sık pay alarmış meropriyatiyalarda.

Todiylän Tudorka pek sevinärmışlär hem hodulanarmışlar kendi çocuunnan. Umutlanarmışlar, ani Dimu olacek akıllı, anılmış, cana yakın, ii ürekli bir insan.

Prezentațiyaya uygun donaklı aktovıy zalında kiyadın avtorunu tuz-ekmeklän karşılamaktan sora, islää hazırlanmış sıra pek gözäl geçti. Yazıcının kısa biografiyasını açıklamaktan, patretlerini akıntılı göstermektän hem onun birkaç peetini okumaktan sora, “Can pazarında can pazarlıı” kiyadın hazırlanması hem kendi kiyat için annatması için, yazıcıya söz verildi.

Belliki, Canabisinin annatması zalda bulunan insannarın arasında büük meraklık yarattı. Üürencilär, pedagoglar, musaafirlär durmamayca soruş verdilär avtora, angılarına Todur ZANET saygıylan cuvap etti.

Bundan sora “Altın çöşmä” örnekli uşak oyun ansablisindän lițeyin üürencileri gösterdilär “Üç ayak oyununu”. Gagauz dilindä hem literaturasında üürediciyakası Matrona Nikolaevna BARGANın tarafından aaraştırma yapılan açıklamalara görä, üürencilär “Sincircik”, “Rop-rop”, “Karış üstü atlamak”, “Uzun eşek” gagauz halk oyunnarını gösterdilär.

Prezentațiyanın sonunda lițeyin direktoru Mariya Dimitrievna ÇEBANOVA şükür etti yazıcıya bu sıraya gelmää deyni vakıt ayırmasına hem bulmasına. Kendi tarafından avtor baaşladı imzalanmış “Can pazarında can pazarlıı” kiyadını lițeyin bibliotekasına.

Anmak için kalsın deyni, sıraya katılannarlan ortak bir patret ta yapıldı.

Gagauziya kultura Upravleniyası tarafından hazırlanan hem geçirilän bu sıraya gelän üüredicileri, bibliotekacıları, kultura hem kulturaylan meraklanan insannarı gözäl havalarlan karşlardı “Elegiya” kemençecilär ansamblisi, angıları sıranın gözäl geçmesi için havayı kurdular.

Sıranın açılışında söz tutan Gagauziya kultura Upravleniyasının başı Marina SEMENOVA açıkladı, ani Todur ZANETin “Can pazarında can pazarlıı” kiyadın tiparlamasının kolayı oldu bu Upravleniyanın “Kultura uurunda gagauz dilinin geniş kullanması için” maasuz komisiyanın kararınnan. Canabisi kutladı gagauz halkını hem avtorun bu kiyadın çıkmasınnan ilgili olaylan hem kendi dileklerini yazıcıya hem gagauz kulturasına söledi. Bundan kaarä, Mariya SEMENOVA umut etti, ani ileri dooru da Gagauziya kultura Upravleniyasının hem avtorun arasında işbirlii çalışmaları ilerleyecek hem hemen bu uurda iki proekt taa teklif etti I-ci “ENİ TÜRKÜ” yarışmasının Grand-Pri ödülünü alan avtorun “Analar” türküsünä bir videoklip yapmaa hem uşaklar için bir kiyat çıkarmaa.

Prezentațiya sırasında söz alan Gagauziya Halk Topluşu deputatı Mihail JELEZOGLU söledi, ani Todur ZANETin “Can pazarında can pazarlıı” kiyadın hem taa başka kiyatların tiparlanması için Gagauziya kultura Upravleniyasının bu uurda teklifini Gagauziya Halk Topluşu komisiyası uygun gördü hem kabletti. Kiyadın avtoru için söleyeräk Canabisi urguladı, ani “Todur ZANET gagauz halkın bir girgin vatandaşı, angısı yazdı hem çıkardı 25 avtorluk kiyadı – peet toplumnarı, annatmak yazıları, pyesaları, bilim-aaraştırma enţiklopediyası, gagauz folkloru, adetleri hem sıraları, şkola için kiyatları, onun yaratmaları çevirildi yabancı dillerä” da doorudan danışarak avtora dedi: “Födor İvanoviç, siz yapêrsınız okadar bir büük iş, angısını herbir insan yok nasıl yapsın. O üzerä isteerim dilemää sizä sade saalık, ani taa çok yıl çalışarsınız bu uurda”.

Bu nasaatlardan sora, prezentațiyayı götürän Gagauziya kultura Upravleniyasının zaametçisi Mihail REZUNEȚ buyur etti Todur ZANET annatsın nicä hem nasıl yapıldı “Can pazarında can pazarlıı” kiyadı hem açıklasın onun içindekilerini.

Prezintațiyada avtor için kendi sözlerini hem kutlamaklarını söledilär başka insannar da: Gagauziya Bilim Merkezin başı İrina KONSTANTİNOVA, Gagauziya üüredicilik Upravleniyası zaametçiykası Lidiya OSTAŞ, Çadır gagauz milli teatrunun kurucusu Mihail KONSATNTİNOV. Bundan kaarä avtora soruşlar da verildi.

“Can pazarında can pazarlıı” kiyadın prezentațiyasının sonunda Todur ZANET şükür etti hepsinä kim omuz koydu bu sırayı hazırlamaa hem geçirmää deyni hem kendi imzalamasınnan baaşladı eni kiyadını bu yortuda bulunan insannara.

Bütün türk dünnääsının hem gagauzların büük dostu olan, Azebaycan bilim adamın, yazıcının hem gazetacının Ali ŞAMİLin, 75-cü duuma yılınnan ilgili olarak, “Türk dünnääsının Ali Şamil Hocası” bir kiyat çıktı.

“Türk dünnääsının Ali Şamil Hocası” kiyadında toplu Ali ŞAMİL için bütün türk dünnääsından kendisinä dostluk hem sevgi yazıları, angılarını yazdılar bu paalı hem kıymetli insanı bilän insannar. Onnarın arasında gagauzlar da var.

Yazılarda Ali ŞAMİLin insannıı, adamnıı hem hocalıı için tatlı laflardan kaarä, onun XX-ci yılın sonunda hem XXI yılın başında türk milletinin kalkınması için hem kurtuluşu için çalışmaları da annadılêr.

Buyurun, okuyun, bu kiyatta er alan, Todur ZANETin Ali ŞAMİL için yazısını:

Bitki gölmeeni sana vermää hazır olan adam

Var ölä insannar, angıları hep, sansın, gölgedä hem arka planda bulunêrlar, ama kendi işlerini, hiç görünmedään, ölä islää yapêrlar, ani dünnää şaşêr. O insannar sizinnän tanışêr, ya da siz onnarlan, da, birtaan, ömür boyunca siz dost hem kafadar kalêrsınız. Sizdän bişey istämeyeräk, sizä görünmeyän yardımnarda bulunêrlar, ölä yollara yollandırêrlar, ki sonunda şaş-beş kalêrsınız – o yollar ölää büük üüsekliklerä çıkarêrlar, ani, neredä sä, başınız dönmää başlêêr. Ölä insannarın birisi dä – Bakudan döstum Ali ŞAMİL.

Bu adamnan ilk hem daymalara tanışmam oldu uzak 1989-cu yılda, açan, 1988-ci yılda kurulan gagauzların ilk hem tek “Ana Sözü” gazetasının baş redaktoru olarak, Bakuya “Hazar-1989” buluşmasına eski dostum Agası MAMEDOV tarafından çaarıldım hem katıldım. Ozamannar da Ali ŞAMİLlän, Azerbaycan Halk Frontun kurucularından birisi olanınnan, tanıştım. Bu az lafedän hem hep gülär üzlü insanın okadar büük olduunu hiç duymadım. Salt ondan esän sıcaklık hep canımı yısıdırdı. Hep ozamannar tanıştım gelecektä Azerbaycan prezidentınnan Abulfaz ELÇİBEYlän, angısının yanında dayma bulunardılar eni dostlarım hem  onnarın arasında Ali ŞAMİL dä.

Ani o günnerdän beeri Ali ŞAMİLin canı daymalara örüldü gagauzlarlan hem gagauz kulturasınnan hiç şüpäm dä yoktur. Başlayıp o uzak yıllarda Azerbaycana üürenmeyä gelän gagauz üürencilerini kendi kanadı hem zaametleri altına almasından, Ali ŞAMİL yıllar boyunca gagauzları, onnarın kulturasını hem kultura insannarını bütün dünneyä tanıttı hem tanıdêr.

Kaç kerä geldim Azerbaycana, kaç kerä kendisinnää dünneyin çeşitli simpoziumnarında buluştum hep bir işä şaştım hem şaşêrım – bu adamın halizdän cömertliinä. O hazır bitki gölmeeni sana vermää, bitki bukasınnan paylaşmaa – salt sän kendini gurbettä duymaasın deyni. İlktän bu pak cömertlää şaşêrsın, sora ölecä kabledersin, taa sora da onu içinä alêrsın da sän dä başlêêrsın kendi cömertliinnään başkasınnan paylaşmaa.

Ali ŞAMİL büük bir türkolog hem türk dünnääsına hep ölä cömertliinnän kendisini baaşlayan bir Adam, ani gecä-gündüz türk dünnäsına hem türklää izmet eder. Bunnarı siz onun çalışma kiyatlarından da görersiniz. Ama başka iş için açıklayacam: büün türkolog hem folklor aaraştırmacısı olduumu bu adam saaladı hem benim yaşamamı, nicä dä başkalarının, da türkologiya yoluna çevirän adam Ali ŞAMİL oldu…

2007-ci yılın dekabrinin 13-dä bän düştüm büük avariyaya. Nicä diri kaldım – sadä bir Allaa biler! Kırıktım. May yarım yıl yattım. O arada dostum, Azerbaycan Milli Bilimnär Akademiyasının Folklor İnstitutun baş zaametçisi Ali ŞAMİL teklif etti bir gagauz folkloru kiyadı hazırlayım. O verdi bana bir akıl: gagauzluk konusunda hepsi aaraştırmalarımı hem bilgilerimi, gagauzlar için çıkan kiyatları, bireri toplayıp, bu kiyadı hazırlamaa. Başladım folklor kiyadından, da annadım, ani bu pek zengin material da onu, didip, enţiklopediya kiyadına bölüm-bölüm çevirdim hem dünneyä “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” adında bilim kiyadı olarak baaşladım. Ali ŞAMİL kiyadı Azebaycan  milli  bilimnär  Akademiyasının  Folklor  institutun bilim Sovetinä verdi hem o Sovet kiyadı bilim disertațiyası olarak kabletti. Hep ölä Moldova  bilimnär  Akademiyasının  Filologiya  institutun bilim Soveti dä yaptı. Büün Ali ŞAMİLin bu kiyada yolu açmasınnan, çok insan ondan disertațiyalarında faydalanêrlar.

Gagauzlarda var bir laf: “Çok laf dermendä var!” Onuştan lafımı kısadarak söleerim: şükür ederim Tanrıya, ani yollamış bu dünneyä Ali ŞAMİLi türklük hem tükçülük misiyasını yapsın deyni hem şükür ederim Ona, ani benim yaşamamda da, bir güneş hem bilim oku olarak, Ali ŞAMİLän dostluumu bana baaşladı.

Todur ZANET, Gagauz Milli Marşın avtoru.

Bu gözäl hazırlanmış hem donaklanmış sırada pay aldılar gimnaziyanın 4-9 klasların üürencileri, üüredicilär hem ana-bobalar. Sıra, adetä görä, Moldovanın hem Gagauziyanın gimnalarının çalmasınnan başladı. Nedän sora da, bu sırayı hazırlayan gagauz dili hem literaturası uurunda üürediciyka Vera Afanasyevna ARAKELÄN kısadan annattı gimnaziyanın paalı musaafirleri için, gösterildi kinolar, ani annadardılar yazıcının hem resimcinin yaratmak ömürünü hem da, belli ki, uşaklar okudular Todur ZANETin peetlerini. Ara sıra, gimnaziyan oyun ansamblisinin artist üürencileri gagauz halk oyunnarını oynadılar.

Ama buluşmanın ana kunusu “Aya Mariya” kiyadınnan tanışmak olduu için, ilktän onun avtoru annattı nasıl hem neçin yazıldı bu kiyat, annattı nicä ortak çalıştılar kiyadı donaklayan resimciylän Mihail ARABACIylan. Bunun ardına da kiyadın resimcisi paylaştı uşaklarlan o havezliklän, angısınnan resimnerini yaptı hem nesoy onnar, avtorlan omuz-omuza, çalıştılar, ani resimnär kiyadın annatmasını açıklasınnar hem zenginneştirsinnär.

Buluşmanın sonunda üürencilär toplu bir türkü çaldılar, avtor da en seçkinnerä kendi “Aya Mariya” novelasının baaşladı.

Vera Afanasyevna ARAKELÄN, Stepan KUROGLU gimnaziyasının gagauz dili hem literaturası uurunda üüredicisi

Prezentațiyayı açtı Avdarma küüyün istoriya muzeyin direktoru Elena KARAMİT, angısı urguladı, ani bu prezntațiya yapılêr pek önemni günnerdä – Avdarma küüyün Ay Mihail klisesinin kurbanına hem Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurulmasının 11-ci yılına karşı, çünkü “Aya Mariya” kiyadın eceli hem muzeylän, hem da bu kliseylän en sıkı baalarda bulunêr. Canabisi annattı, ani muzey kuruldu mețenat İlya Mihayloviç KAZMALInın ideyäsına görä hem temelä koyuldu istorik İgant Mihayloviç KAZMALInın çalışmalarınnan. Geçeräk prezntațiyası olan “Aya Mariya” kiyadına, muzeyi direktorun, kiyadın avtoruna söz vereceykenä, yaptı muzeydä toplanan insannara bir kısa tanıtmak kiyadın kahramanınnan – avdarmalıyka Mariya KAPSAMUNnan.

Bunun ardına söz alan yazıcı Todur ZANET annattı nasıl Panayıyaya hem sıradan bir Ay Mariya gagauzkasını annadan bu kiyat dünneyä geldi, şükür ederäk hepsinä kim bu iş için yardımcı oldu – meţenata İlya Mihayloviç KAZMALIya, kiyadın redaktoruna Elena KARAMİTä, resimciyä Mihail ARABACIya, kompyutor işlerini yapan Marina DİMİTRİUya hem, belliki, “Pontos” basım evin direktoruna Marçela MARDAREyä. Kiyadın avtoru açıkladı, ani bekim kiyat bölä üüsek uurda olmayaceydı herliim klise işlerindä ona konsultant olmaydı büün ayakta olan 92 yaşındakı anası İvanna Dimitrievna hem da temelä o almaydı Dan Erlerinä duasını yapan raametli malimsinin, Ekaterina İvanovna ZANETin, harakterının özünü.

Sora kiyat için hem onun avtoru için kendi candan laflarını söledilär: resimci Mihail ARABACI, “Pontos” basım evin direktoruna Marçela MARDARE, Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurucusu İgnat KAZMALI, Komrat İoan Vatizedici klisesinin popazı Ay-boba Pötr (Pötr KOÇANCI), Avdarma küüyün primarı Marina KAPSAMUN, Moldovan yazıcısı Titus ŞTİRBU, Todur ZANET adına teoretik lițeyin direktoru Mariya Dimitrievna ÇEBANOVA, Gagauziyanın talantlı yazıcıykası Kristina KOÇAN, angısı kendi sözündä getirdi kiyadın prezentațiyası uurunda Komrat Panaiyanın İver ikonasının karı manastırın kurucusunun Shiarhimandrit İOANın (Peyoglo) selmlemlarını, kutlamalarını hem saygılarını, Komrat ATATÜRK bibiliotekasının direktoru Vasilisa TANASOGLU, Komrattan gagauz dilindä üürediciyka Ekaterina İvanovna KILÇIK, Avdarma küüyü lițeyin üürediciykası Mariya Nikitiçna GUMA.

Prezentațiyanın sonunda muzeyin direktoru Elena KARAMİT tanıştırdı insannarı kiyatçılık uurunda muzeyin çalışmalarınnan: eni tiparlanan hepsi eksponatlarının bilim uurunda hazırlanan kataloglar tomnarınnan hem, belliki, eni çıkan 1946-1947 yıllarında aaçlı annadan “Can acısı” kiyadınnan, angısının prezentațiyası önümüzdeki ayda plannanêer.

Hiç diil yannış sölemää, ani prezentațiyada açıklarkana kiyat için duygularını hepsi insannarın sesleri titirärdi. Ama o saatta muzeydä bulunannarın gözleri heptän yaşlan doldu, açan ATATÜRK bibiliotekasının direktoru Vasilisa TANASOGLU okudu kiyattan parçayı, neredä gagauzka Mariya danışêr Panayıyaya: “Panayıyacıım, Büük Anacıım, Paalı Mariyacıım, ne yaptınız Siz? Ne yaptınız!? Çık ta gör, ne olêr dolayda… Çık ta gör, nicä insannarı köpeklär paralêêr… Çık ta gör o bim-biyaz kaar üstündä kap-kara ölüleri, o adamnarı, o karıları, o uşacıkları… Çık ta gör… çık ta gör… Ah, ne yaptınız, ne yaptınız, Anacıım… kuvedi dinsizlerä, kuyruklulara braktınız, Anacıım… Nicä ölä oldu, Panayıyacıım!? Nicä oldu, Paalı Mariyacıım?.. Nicä?.. Nicä?.. Hem neçin? Neçin!?.. Ne kabaatımız var, Anacıım? Nesoy afedilmäz günahlarımız var, Panayıyacıım? Nesoy prost edilmäz yaptıklarımız hem işlerimiz var, Mariyacıım?.. Nicä dua edeyim da prost edäsin onnarı? Sana baş urêrım, ha, prost et bizi!.. Baaşla insanımıza!.. Kurtar bizi hepsimizi bu kara, amansız beladan!.. Baaşla bizä bizim günahlarımızı, Büük Anacıım!.. Kurtar bizi bu kötülüktän, bu buynuzludan, Panayıyacıım, Büük Anacıım, Paalı Mariyacıım...””

Hepsi nasaatçılar sözlerini sölediktän sora, Elena KARAMİT bildirdi, ani “Aya Mariya” kiyadı herbir küüyün bibliotekalarına, şkolalarına, muzeylerinä verilecek.

Prezentațiyayı sonunda avtor kiyatlarını imzaladı hem hepsi katılannar, muzeyin önündä ortak bir resim yapıp, yollandılar Avdarma küüyün Ay Mihail klisesinin auluna da çiçek koydular Mariya KAPSAMUNun anmak taşına. Nedän sora bir pomana masasında 1946-1947 yıllarında aaçlık kurbannarını andılar.

Not. Ölä oldu, ani Todur ZANETin “Aya Mariya” kiyadı tipardan çıktı Ceviz ayıın (sentäbri) 21-nä karşı, açan bakılêr büük din yortusu Küçük Panayıya – Allahın oolunu İsuzu duududran Aya Mariyanın duuma günü.

Tatyana DRAGNEVA

“Aya Mariya” uzun bir annatma, angısının temelindä yatêr Avdarma küüyündä halizdän olan bir iş. Açan bu küüdä kliseyi kapamaa istemişlär, avdarmalıyka Mariya KAPSAMUN almış klisenin anaktarlarını da 41 yıl Kliseyi hem onun arhivını korumuş.

Ama, genä dä, bu kiyat – bir literatura yaratması, ani annadêr aaçlıı, o uzak zulum vakıtları hem neredä, baş personajı açıklamaa deyni, avtor kullandı kendi malisinin hem anasının harakterlarını hem yaptıklarını.

Kiyadın basılması için yardım etti Avdarma küüyün hem Avdarma küüyün istoriya muzeyin kurucu meţenatı İlya Mihayloviç KAZMALI.

Kiyadın Baş konsultantı oldu İvanna Dimitrievna ZANET (avtorun anası, 92 yaşında). Kiyada hem kiyadın kabına resimci oldu anılmış gagauz resimcisi Mihail ARABACI. Kiyadın redaktorluunu yaptı Elena KARAMİT, kompyutor işlerini – Marina DİMİTRİU.

Kiyat çıktı “Pontos” basım evindä. Tirajı – 1000 taanä.

Yuliana BAYRAM duudu 1981-ci yılda Gagayziyanın Tomay küüyündä. 1998-2000 yıllar arasında üürendi Kişinevun İon KRÄNGA (İon Creanga)  Devlet pedagogika universitetında “Romın dili hem literaturası / Gagauz dili hem literaturası” bölümündä. Taa sora Türkiyenin Gazi Universitetında üürendi. Rusça-türkçä hem Türkçä-rusça literatura çevirmileri yapêr. Birkaç kiyadı tiparlandı. Tezdä dünneyi görecek onun uşaklar için annatmak toplumu. 2000-ci yılda gagauzçaya çevirdi moldovan halkının en anılmış “Miorița” folklor balladasını. Yazêr uşaklara deyni masal, onnarın ikisini “Güneşin kardaşı” hem “Kaplun buanın evi” sizä deyni büün tiparlêêrız.

Kaplun buanın evi

Nezamansa, pek çoktan yaşarmış dünnedä bir kaplun bua. O zamannar onun varmış gözäl evceezi, angısını o hergün paklarmış, tutarak ideal paklıkta. Ona beenärmişlär gelmää musaafirlää başka havannar.

Ama kaplun buanın evi kilitlän-märmiş, da o korkarmış, evdä kimsey yokkana, girmesinnär içeri da soysunnar. Ne yapmaa? Ya evdän çıkmamaa ya da evini yanında taşımaa. Ama nicä var nasıl taşımaa herkerä yanında koca evi? Da düşüner kaplun bua yapmaa kendinä görä bir evcääz, angısını yakışacek taşımaa yanında, arkasında.

Yapmaasaydı – yapmaa!

Çok düşünmeyip gider kaplun bua derä boyuna, yapêr orada biraz çamur da çekeder yapıştırmaa onu bütün güüdesinä. İşini bitirdikçä kaplun bua okadar yorulêr, ani uyuklêêr erindä.

Aaz mı, çok mu vakıt geçer, uyanêr kaplun bua. İsteer kalkmaa – kalkamêêr, isteer uzatmaa bacanı – uzadamêêr, kafasını isteer kaldırmaa – ensesini oynadamêêr: kurumuş şu çamur sırtında da brakmêêr kıpırdasın erindän.

Çekeder kaplun bua aalamaa. Bu vakıt, yanından geçän sıçancık görmüş onun yaşlarını da, yaklaşıp, sormuş:

– Kaplun bua, sän misin?

– Bänim, banim, sıçancık.

– Ne oldu sana, ne bu senin üstündä?

– Ah, sıçancık, sän bilsän, nesoy ahmaklık bän yaptım.

– Annat bana, beki bän sana yardım edäbilirim, – teklif etti sıçan kaplun buaya.

– Vardı benim bir gözäl, uygun, yakışıklı evceezim, ama bän korkardım, ani ondan kapıcılar bişey kapabilirlär. Da düşündüm yapmaa kendimä bir evcääz, angısını yakışacek taşımaa yanında da tä ne oldu bundan: hiç kaldıramêêrım kendimi erimdän, – annattı kaplun bua sıçancaa da çeketti taa pek yaşlarını dökmää.

Düşündü ozaman sıçancık çaarmaa başka taa büük hem kaavi hayvannarı yardım etsinnär kaplun buaya kurtulmaa bu çirkin beladan.

Bu sesetmeyä cuvap etti ayı. Çok savaştı o kırmaa kabı kaplun buanın üstündän, ama kıramadı. Onun ardına geldi kaplan. O da buuştu – buuştu, kabı çatlatamadı baari. Aslan geldi, çalıştı – çalıştı, hiçbir faydasız.

Ozaman çaardılar hayvannar fili. Geldi o da savaştı-savaştı, çiinedi-çiinedi kaplun buanın taş gibi olmuş kabını sırtında – ölä da kurtaramadı zavalı hayvancıı.

Çeketti ozaman kaplun bua aalamaa garip yaşlarlan, ama yok näpmaa. Düşünmedi o, ani bölä var nicä olsun. Aalaşmaa da yok kimä – kendi kabaatlı, ani alatladı. Ölä da kaldı o zamandan beeri gezmää aar evinnän arkasında, çıkaramayarak onu bir da minuda.

“Güneşin kardaşı”

Nezamansa çoktan-çoktan, erdä taa yokmuş gündöndülär, da güneş yalnız şıladarmış eri. O herkerä şenmiş, sevinärmiş yaşamaya, insannara her sabaa kalkıp-çıkarmış gök üzünä, ki getirmää insannara taa bir kısmetli gün.

Ama bakarak erä, da göreräk kısmetli insannarı, nicä onnar sevinerlär dostlarına, yavklularına, kardaşlarına, güneş başladı düşünmää, neçin onun da yok bari bir kardaşçıı, angısı sevgiylän bakar onun gözünä. Bu fikir hiç brakmazdı güneşi raada, o her gündän hep taa küsülü çıkardı maavi gökä, başladı taa az şennenmää hem yısıtmaa eri.

Da bir gün güneşin gözlerindän damnadı erä birkaç damnacık pak göz yaşı. Ama onnar okadar aşlaktılar, ani yaktılar hepsi eşillikleri, ne vardı er üzündä.

Gün-gündän hep taa çok yaş akıdardı erä güneş. Geldiydi güz, ardına da kış.

Güneş sä hep aalardı. Bitki-bitkiyä onu bitti yaşları, da o durdu aalamaktan. Ozaman bütün toprak eşerdi. Te o erdä da, nereyi düştü hepsindän çok sıcak güneş yaşı, büüdü bir çiçek, angısı pek benzärdi güneşä kendi altın-sarı çiçeciinnän.

– Kimsin sän? – şaşıp, sordu güneş.

– Bän gündöndü, – dedi çiçek. – Bän bilerim, ki sän pek isteersin senin olsun bir kardaşın. Bän olurum kardaş sana. Bütün gün bän bakacam sade senin gözlerinä, sän da uyumaa gittiynän, inannı bekleyecäm uyanmanı.

Pek sevindi buna güneş, gülümsedi geniş, da birdän onun altın okları çekettilär yalabımaa hem yısıtmaa taa da pek.

O zamandan beeri hergün, güneş maavi gökä çıktıynan, onun gözlerinä inannı bakêr ona benzeyän kardaşı gündöndü, ani şindiyädän hep büüyer da sevindirer güneşi hem insanı.