Kişinev aeroportundan Harman ayın 1-dä sabaalän yollandım hem, Türkiyenin Antaliya üzerindän Bişkekädän 5 bin kilometralık bir yolculuk yapıp, orayı Harman ayın 2-dä saat dörttä sabaalän vardım. Burada beni karşladılar yazıcı Aydarbek SARMANBETOVhem  onun olu Azat. Taa iki saatan sora biz etiştik Canabilerinin Bişkek yannarında bulunan Malovodnoe (eski adı İçke-Suu) küüyündeki evlerinä. Burada bizi beklärdi haşlak çay hem gözäl donanmış bir masa, angısının baş mancasıydı kırgız bulguru. Bundan kaarä, sabaa sofrasına uygun olarak, masada vardı bal, taazä kaymak, iişimik, türlü zarzavatlar hem meevalar. Hamurlu imeklär dä sepettäydilär: ekmek, türlü pesmetlär, pitalar hem boorsok. Söz gelişi, boorsok dediimiz bu kırgız milli hamurlu imeesinin türlü çeşitleri var hem hererdä, evdä olsun, restorannarlan kafelerdä olsun, onu, mutlaka, sofrya koyêrlar.

Belliydi, ani uyumaa vakıt yok, çünkü birkaç saattan sora, artık Bişkektä bizi beklärdi benim hazırladıım “Aydarbek SARMANBETOV: gagauzları kırgızlara açan adam” kiyadın prezentațiyası. O üzerä biz sık-sık içärdik haşlak hem koyu çayı, angısını durmamayca hazırlardı hem pialarımıza dökärdi dostumun karısı Gülcamal. O koyu çay uykusuzluktan kapanan gözlerimizi açmaa deyni halizdän pek faydalıydı hem bütün günä çökmäz bir energiya kaynaa oldu.

Yoldan hazırlıklarımızı yapıp hem üstümüzü tertipleyip, yollandık Kırgız Respubilikasının “Alıkul Osmonov” adına Milli bibliotekasına, neredä “Çingiz Aytmatov adına Kırgız-Türk kultura merkezi hem okumak zalı”nda geçti kiyadın prezentațiyası. Prezentațiyadan sora, büük saygıylan kablettik TÜRKSOY Genel sekretarin, Kırgız Respubilikasının Halk yazıcısının Sultan RAEVın teklifini maasuz bizim için verilän sofraya buyurmaa. Burada, iki saatlık vakıtta, kırgız hem gagauz literaturası, türk dünnäsı hem gagauzlar arasında kultura hem dostluk köprüleri kurulması için lafedip, artık genä yola çıkmaa sıra geldi. Çünkü dostum Aydarbek, nicä düşer haliz dou insanına, öncedän hiç bir açıklama yapmadaan, benim için Kırgızıyanın, taa doorusu onun ana tarafı olan Issık-Kul (kırg. Ысык-Көл) gçlünü hem dolaylarının, gözelliklerini göstermää hem onnarlan taa geniştän tanıştırmaa deyni, taa bin kilometralık bir gezi hazırlamıştı.

Şükür edip saygılı Sultan RAEVa musaafirlik hem bu gözäl ülen imeesi için, biz yollandık o bin kilometralık yolumuza.

Yolda, şaşarak Kırgızıyanın gözelliklerinä, üüsek bayırlarına hem eşil çayırlarına, bayırlar eteklerindä set-pet erleşmiş küülerä, maşinalarlan dolu düm-düz hem geniş yola hem birkaç kerä çayhanalarda çay içmää durgunup, artık karannık islää çöktüynän, erimizä etiştik. Burada, Issık-Kul kenarında, sovet vakıdından taa kalan, bir pansionatta erimiz ayırılmıştı. Bu er üç günä hem dört geceyä bizim geçici yuvamız oldu. Erleştiynän hem sabursuzluktan çam aaçlarından bir aleyada gecä gezisi yaparak, Issık-Kul taazä hem serin esmesini duyduk.

O gecä yorgunnuktan dört bacak uyuyup, çin sabaalän gittik Issık-Kul kenarına da, kırgız adetinä görä, sade ayaklarımızı yısladıp hem elimizi-üzümüzü yıkayıp, bu Büük hem Ulu gölä saygı borcumuzu verdik.

Çingiz Aytmatov adına “Ruh Ordo” kompleksında

Harman ayın 3-dä yollandık dostum Aydarbekın duudu İssık-Kul rayonun Kara-Oy küüyünä hem yakınnarda bulunan kultura, dinnenmäk hem istoriyalı erleri dolaşmaa. O günkü bizim baş uurumuzdu “Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi”. Ama yolda ilktän durgunduk İssık-Kul kenarında bulunan pek gözäl hem raat erdä – Çolpon-Ata kasabasının Çingiz Aytmatov adına “Ruh Ordo” kompleksında. Annayasınız deyni, “Ruh Ordo” (gag. Ruh Merkezi) kompleksı – bu açık havada bulunan pozitiv energetikalı hem eşi olmayan bir kultura-ruh merkezi, ani adanmış dünnä kulturaların birliinä hem dünneyin hepsi büük dinnerinä: Budizmaya, Hristiyannaa, Katolițizmaya, İslama, İudaizmaya hem Tangrizmaya. Tanışıp burada bulunan hepsi dinnerä deyni çasovnä biçimindä ayırı yapılı binalarlan hem parkta bulunan eksponatlarlan, biz, yukardan bakıldıında kırgız milli muzıka “Komuz” tertibi biçimindä yapılı pirstan üzerindän, çıktık İssık-Kul üstünä. Uzun vakıt, üzlerimizi İssık-Kul serinniinä karşı tutarak, oturduk buradakı bir skemnedä, mayıl olarak gölün duruk aynasının hem onu kuşayan eşil bayırların büülü hem unudulmaz peyzajına. Sora da, yaamur çisemää başlayınca, parka döndük. Biraz taa gezip park içindä hem tanışıp parkta erleştrilimiş olan Çingiz AYTMATOVun literatura kahramannarın pamätniklerinnän, yolumuza ilerlämedään, biraz oturduk bronzadan yapılı Çingiz AYTMATOVlan bir skemnedä…

“Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi”

Etiştik “Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi” kompleksına. Nicä annattı dostum, bu kompleks Kırgızıstanın taa 8 erdä bulunan petrogliflär komplekslarından birisi hem kaplêêr yaklaşık 42 ektar topraa.

Doorusunu söleyim, açan Aydarbek bey söledi, ani biz yollanêrız petrogliflär bulunduu erlerä, bän sandım, ani petrogliflär – bu evelki insannarın tarafından üüsek bayırlarda sadä oyulmuş resimnär. Osaydı bu fikirin yarısı alsı çıktı. Çünkü “Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi” kompleksında hepsi oymalar düz erdä bulunan kaya taşları üstündä oyulmuştu hem çizilmişti. Ama o taşlar, binnärlän yıllar içindä hep erä batmıştılar. Onuştan bu taşlar ansızdan hem beklänmeyän bir kıpımda önümüzä çıktılar. Kaçarak istedim yannarına gidip, görmää o yaklaşık 4 bin yıl geeri yapılmış bu yaratmaları. Ama dostum, dou insanına yakışır saburluklan, yavaşattı beni dä yaklaştırdı, bana görä, bu taş başçasının en büük hem en önemni, büün “Yaban keçilerinä avcılık” denilän taşına. Bu petrogliftän annaşılardı, ani evelki avcılar av için, bars yaban hayvanını evcilleştirip kullanıp, ava çıkarmışlar. Avda köpeklär dä kullanılırmış.

“Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi” kompleksı taşlarında, av sțenalarından kaarä, insannar, resimni yaban hem ev hayvannarı, türlü geometriya çizileri hem figuraları var. Onnarın arasında var svastika denilän “dönän simvollar” da, angıları binnärlän yıl türk hem başka kulturalarda güneşin hem şafkın simvolları hem ömürün, varlıın hem da selemetin simvolları da sayılêr.

Burada evelki insannarın yaşaması hem kulturaları için bilgileri alıp hem taa soradakı üzyıllarda burada erleştirilmiş türk halkları kulturası olan balbalların yanında Göktä Bobaya, Tanrımıza kısa bir dua yapıp, geçici yuvamısa döndük, çünkü artık avşam vakıdıydı.

Karakol kasabasına uzun bir yol

Neetä görä, Harman ayın 4-dä lääzımdı yollanalım Kungey Ala-Too bayırların Kırçın bölgesinin yaz otlaklarına, neredä 2026-cı “Dünnä göçmenneri Oyunnarı”na hazırlık gidärdi, ama çin sabaalän başladı yaamur çisemää da biz, planımızı diiştirip, yollandık, ertesi günü neettä olan İssık-Kul gölün karşı tarafında hem deniz uurundan 2600 metra üüsekliktä bulunan Altın-Arşan sıcak kaynarca tabiat kaynaklarına, ani bulunêrlar İssık-Kul bölgesinin Ak-Su rayonunu Karakol kasabasının 10 kilometralık uzaklıında.

Bu şaşılacek hem sürprizlı bir geziydi. Çünkü yolca Aydarbek gösterdi bana anılmış kırgız insannarının hem onun romannarının kahramannarının mezarlarını hem pamätniklerini – bunnar Balbay Baatır (Balbay Baatır Eşkojo oolu (1791-1867), “bugu” kırgız soyun öndercisi, batır hem büük kırgız polkovodețı), angısının mezarı bir asker şlömu gibi yapılıydı hem Boronbay Biy (Boronbay Bekmurat oolu (1779-1858), “bugu” kırgız soyunun başı hem Aydarbek dostumun ulu dedesi).

Yolumuzda hiç beklänmeyän taa bir sürpriz oldu – anılmış rus yolcusunun, geografının hem naturalistın Nikolay PRJEVAŞSKİYyin hem büük sovet hem da kırgız bilim adamının, lingvistın, leksiografın, pedagogun, folklorcunun hem literatura aarştırmacısının, Prof. Dr. Kusein KARASAVın (1901-1998) memorial muzey kompleksınnan tanışmak.

Burada ilkin gezdik N.M. PRJEVALSKİYyin muzeyini hem tanıştık onun bu taraflarda yaptıı ekspedițiyalarını annadan eksponatlarlan. Taa sora da, uzun bir aleyadan, yollandık Canabisinin İssık-Kul kenarında bulunan mezarına hem ona kurulmuş pamätnää. Nikolay PRJEVAŞSKİY taa yaşarkana sımarlamış, ani onu gömsünnär İssık-Kul kenarında.

Taa sora da geçtik bu memorial muzeyi komplekında bulunan Kusein KARASAVın pamätniinin yanına. Burada saygı duruşundan sora, yollandık Canabisinin muzeyinä. Muzeyä girdiimiz gibi, Aydarbek SARMANBETOV dedi muzeyciykaya: “Getirdim sizä, saygılı Prof. Dr. Kusein KARASAV gibi “Kırgızça-Rusça Sözlüü”nü hazırlayan, ölä dä kendi milletlerinin “Büük Gagauzça-Rusça Sözlüü”nü hazırlayan adamı, gagauzların bilim insanının, Akademik Todur ZANETi”. Hodulluklan sevindim bu laflara hem candan saygıylan tanıştım bu büük kırgız bilim adamının muzeyinnän hem onun paası olmayan eksponatlarınnan.

Yava-yavaş yolumuz neetlenmiş erä yaklaşardı. Etiştik dostumun senseleleri hem onun 1967-ci yıldan yaşadıı Canı-Arık küüyünä, neredä gömülü onun dedeleri hem anasınnan bobası. Mezarlıın yanında kısa bir dua yapıp, yollandık Karakol kasabasına hem oradan Altın-Arşan sıcak kaynarca tabiat kaynaklarına. Gittikçä duyulardı, ani yukarı tırmanêrız. Bayırlar şaşılacek gözäldi.

Yaamur hızlandı. Altın-Arşan sıcak kaynarcalarına birkaç kilometra kaldıynan hem bakmadaan ona, ani maşinamız Jeep esabıydı, tekerleklär erindä kaymaa başladılar. Durgunduk. Çıktık maşinadan. Doz-dolay büüleyici eşillikti hem öt-eşil daalardı. Biraz mayıl olup bu cennet gibi gözellää, maşinaya pinip hem zar-zor onu çevirip, geeri yollandık.

Ama bunnan da sürprizlär bitmedi. Bizi beklärmiş bereketli bir avşam sofrası Ak-Su rayonun Maman küüyündeki Aydarbekın dostlarının hem senselelerinin Bakıtbek ASANGAZİEVın hem onun eşinin Êrkingul URMANBETOVAnın evlerindä.

Maasuz bu sofra için ev saabileri hazırlamıştılar kırgız milli imeklerini. O sofranın baş imekleri, belliki, oldular “beşbarmak” hem “ustukan” imekleri, baş içkisi dä “çalap” (iişi sütlü içki) oldu. Beşbarmak – kırgız kufnesinin en baş adet imeesi, ani yapılêr kesmä hamurdan hem ufak dooranmış kaynadılmış koyun, sıır ya da beygir yahnısından. Ev saabileri o günü beygir etini kullanmıştılar. Ustukan sa – bu kaynadılmış bir büük lokma parçası, ani, sıraya görä, en paalı musaafilerä büük saygıylan hem etiketlan sofraya sürüldü. Yanında bir fujer “çalap”, bir piala kaynadılmış etin suyundan, dooranmış suan, türlü eşillik, kaymak, bal hem ekmek, pesmetlärlän pitalar hem da boorsok sofraya koyuldu. Adetä görä, bütün bu imekleri ellän idik, arkadan çalap hem kaynadılmış etin suyunnu içeräk. Brä, ne gözäl imäkti bu! Saa olsunnar Bakıtbek bey hem Êrkingul hanum! Saa olsunnar, ani kırgız adetinä görä, iyilmedik lokmaları da yanımıza verdilär!

O günü, gecä yarısına yakın, Issık-Kul kenarında pansionattakı erimizä bakırdan dökülän yaamur altında etiştik. Bütün gecä dä büük bir yaamur yaadı, çımçırıklar çaktı hem göklär gürledi. Ama biz bunnarı duymadık, zerä, o uzun yolculuktan hem tok imeklerdän sora, sabaadan kuzu gibi uyuduk.

Berkut kartalı hem “Zanet biyaz” şarabı borcu

Pek islää, ani Harman ayın 4-dä plannarımızı diiştirmiştik. Çünkü Harman ayın 5-dä, Kungey Ala-Too bayırların Kırçın bölgesinin yaz otlaklarındakı 2026-cı “Dünnä göçmenneri Oyunnarı” erinä yollandıımız gözellikleri hem ayırıntıları, yaamur beterinä, görämeyeceydik hem onnara şaşamayaceydık. Bölä sä hava açıldı, o havaylan bilä gözlerimiz dä açıldı.

Kırçın bölgesinä gidärkenä maasuz uuradık Bosteri küüyünä, tanışmaa deyni Ayderbek SARMANBETOVun üürencisinnän, genç hem talantlı yazıcıylan Êrbol JANIBEKOVlan, angısına baaşladık eni çıkan kiyadı. Literatura yolun aydın olsun, genç hem talantlı Êrbol!

Açan güneşli hem sıcak bir havada etiştik Kungey Ala-Too bayırlarına da girdik o daaların içinä, önümüzdä ray gibi gözäl dolaylar döşendi. Yolumuz, dünkü hem gecedeki yaamurundan sora bulanık olan, bir deli gibi akan hem yaamur sellerindän bulanık derenin yanından geçärdi. Sora saptı da biz bayrlara tırmanmaa başladık, aarayarak bir er, neredä vardı nicä erleşmää da buyur etmää birär filcan çarap o şişidän, angısını bän 5,5 binnik yoldan getirdim hem angısının adıydı “Zanet biyaz” şarabı. Ama uygun er yoktu.

“Dünnä göçmenneri Oyunnarı” erinä gidän yolun boyundakı çayırlarda, turistleri karşılamaa deyni, erindeki insannar yurtaları hem hayvan aullarını kurmuştular. Yol kenarından dumamayca turistleri oralara buyur edärdilär.

Birkaç bayır aşırı gördüm berkutçuyu! Bu benim en büük arzumdu burada, çünkü Ayderbek SARMANBETOVun bana adanmış berkut kartalı hem berkutçular için “Kıraan” adlı uzun yaratmasını gagauz dilinä çevirärkän, mayıl oldum onnara da, Kırgıstana geleceykenä, yalvardım Aydarbek beyä bana berkut kartalını hem berkutçuları göstersin. Da te, onnarın birisi önümüzdäydi! Biz durguttuk maşinayı, Aydarbekın oolu Azatlan yaklaştık berkutçuya da yalvardık kartalı elimä alayım. Ufak bir para karşılıı berkutçu kayıl oldu. Giyip deri eldivenini hem alıp elimä kartalı kaldırdım onu yukarı. Kartal yaydı kanatlarını da bän halizdän duydum bu kuşun kuvedini hem havada serbestliini. Kartalı saabisinä geeri verip hem ikisinä dä şükür edip, pindik maşinaya da yollandık ileri.

“Dünnä göçmenneri Oyunnarı” eri taa açılmamıştı da biz uzaktan orasına baktık. Yarım gözlän dä hep aarardım şarabı datmak için gözäl bir er. Herersi düzdü. Akan derenin kenarlarında sa fidannar hem gümelär büüyärdilär. Bakışlan kestirdim, ani biraz uzakta o fidannar bir biyaz örtülü evlän kesişärdilär. Orasını seçtim da yanılmadım. Burada akan derä pam-paktı. Kenarlarında da öt-eşil çimen vardı. Erleştik hem açtık “Zanet biyaz” şarap şişesini da Kıțır çayırında gagauzlar hem kırgızlar için, dostluk hem kardaşlık için onu buyurduk hem dün yanımıza verildii lokmalarılan tuzlandık.

Biz, bekim, taa çok vakıt orada oturaceydık, ama bayırlarda hava tez diişer. Ansızdan güneşli hem sıcak bir hava bulutlu hem serin havaya dönmää başladı. Yanımızdakı bayırın tepesinä aar yaamur bulutlar ilişmişti. Başladı çisemää da biz, hemen maşinaya pinip, yollandık buradan.

Bişkekä dönüş hem Ala-Arça cennetli er

Harman ayın 7-dä, gecä yarısından sora lääzımdı artık evä uçmaa. O üzerä Harman ayın 6-da sabaalän Bişkekä yollandık. Yolda, kırgız kahramanı Nurdoolot Batır hem Burulça Ana pamätniin yanında durgunup hem onnara saygı gösteräk, yolumuza yollandık. Uzun yolda, başka çayların arasında, odun tütününä kokan samovar çayı da içmää durgunduk.

Yolda üürendik, ani dostumuz, “Aaçlık kurbannarı” pyesamı kırgızçaya çevirän yazıcı Abdıcapar ÊGEMBERDİEV ansızdan bolnițaya düşmüş. Bişkekä etişär-etişmäz, yollandık onu dolaşmaa, neyä o pek sevindi. Uzun-uzun lafettik, şakalaştık, eski vakıtları aklımıza getirdik hem kendisinä taa tez alışmasını dileeräk, bir ara sora, selämnaşıp, dostumuzdan ayırıldık da yollandık Bişkek kasabası yakınnarında bulunan Ala-Arça tabiatı koruma alanına, nerdä taa bir kerä Kırgıstanın dokunmamış hem şaşılacek cennetli erinä daldık. Burasının erlerini gezärkän, razgeldiik turistlär için kurulmuş bir yurtaya, neredä Canavarlar hem bir Canavar Tahtı vardı. Bän, ani bütün yaşamamı bu canavarlara, gagauz baş simvolu olarak, baş iilderim, yoktu nicä bunun yanından geçip, kendimi canavarlar arasında canavar duymayım. Belliki, Canavar Tahtına oturdum hem bunun patredini yaptırdım.

Bütün Kırgızstanın, onun içindä Ala-Arça tabiatı koruma alanın gözelliini bir kiyat üstündä annatmaa zor, ama bunu yapmaa savaştım. Annayasınız deyni ne o cennet hem ne o Kırgıziya gözellii, annadacam sizä fıkrayı, ani, benim şaşmalarıma şaşmayıp, annattı bana Aydarbek bey:

“Açan Göktä Boba karar almış dünneyi insannara payetmää, O bildirmiş, ani herbir soydan bir kişi gelsin dä payını kabletsin. Hepsi vakıdında gelmiş, salt kırgız oyalanmış. Açan o etişmiş da istemiş kendisinä dä toprak payı, Göktä Boba demiş ona: “Hiç bir köşä da kalmadı!” Kıgız başlamış düülmää hem yalvarmaa: “Nicä ölä? Hepsinä toprak verdin, salt bizi yaktın. Biz dä insanız hem neredä yaşayacez?” Göktä Boba acımuş onu da demiş: “Braktıydım kendimä deyni cennet gibi bir parça er, istärdim orada bir villa yapmaa. Ama, bezbelli, kısmet diilmiş! Al orasını da cennet içindä yaşa”. Ozamandan beeri kırgızlar da cennettä yaşêêrlar”.

Fıkra, fıkra gibi, ama gördüüm erlär, eşil çayırlar hem bayırlar, İssık-Kul gölü hem deliycä akan derelär, dipsiz maavi göklär hem kenarsız cömert tarlalar – bu haliz bir cennet dünnäsı.

Aydarbekın aylesi hem evä uçuş

Ala-Arça alanından dostumun evinä geldik. Gözäl bir avşam sofrasında Aydarbekın gelini Bahiana teklif etti kızı Lianê, şennik için sefa süreräk, çalsın bizä birkaç türkü. Nicä düşer haliz artistkaya, Lianê, üstünü diiştirip hem başını-saçını tertipleyip, çancaz sesi gibi pam-pak bir seslän çaldı kırgızça hem rusça birkaç türkü. Söledim ona, ani bendä dä var uşaklara deyni birkaç türkü. Hemen bulduk onnarı internettä da sesledik. Beendi. Sora da, kulşaa gagauzçaya alışsın deyni, teklif etti birliktä okuyalım ona baaşladıım “Mamucuumnan kol-kola” kiyadından gagauzça peetlerini.

Kırgız adetinä görä bu avşamın sonunda Aydarbek hem eşi Gülcamal baaşladılar hem giidirdilär bana “çapan” hem “ak-kalpak” kırgız milli rubalarını.

Yava-yavaş vakıt gecä yarısını geçti da, hepsinnän sarmaşıp hem şükür ederäk bu gözäl günnär için, Azatlan ikimiz yollandık aeroporta.

Eraplan vakıdında kalktı, İatanbul üzerindän götüreräk beni bir cennet erindän başka cennet erinä – benim ana topraama hem paalı Vatanıma.

Akademik Todur ZANET

Adetä görä, festivalä Gagauziyadan hem dolay erlerdän insannar, folklor ansamblilileri, el ustaları, türlü resimcilär hem Kişinevdan musaafirlär katıldılar.

Vardılar burada politikacılar hem politika partiyaların kişileri da, ani artık Kasımın 15-dä olacek Gagauziya Halk Topluşu seçimnerinä hem gelecektä yapılacek Gagauziya Başkanı seçimnerinä agitațiya yapmaa başladılar.

Bir da festivalin adını gagauzça dooru yazaydılar: “Aydar kIlIm festIvalI” erinä lääzımdı “Aydar kİlİm festİvalİ” yazalı olsun.

Not. 2013-cü yıldan beeri Aydar küüyündä geçärdilär “Gagauz kilimneri” festivalleri. Ama, Gagauz lafına karşı gidenneri hem Gagauz lafından azetmeynneri sesleyip hem onnarın aklına uyarak, bu festivalin yapılması kesildi dä 2025-ci yılda artık “Aydar kilim festivali”nä döndürüldü.

Patretlär: gaidar.md saytından

2026-cı yılın Harman ayın (avgust) nomerın PDFı burada:

https://anasozu.com/wp-content/uploads/2026/07/Ana_Sozu_15_16.2026.pdf

http://anasozu.com/gazetamizin-arhivi/

Kabledilän Zakonun en şaşılıcı işlerindän birisi oldu o, ani Gagauziya Radio hem Televideniye (GRT) “Gagauziya Radio Televizionu” Cümne Kompaniyasının direktoru hem Gösledici Sovetin azası olmaa deyni, mutlaka romın dilini bilmää lääzım. Bu insannarın GAGAUZ dilini bilmeleri için orada bişey yazılı yok. Belliki, Gagauziya Halk Topluşu bununnan diil kayıl hem buna karşı kalktı.

GHT kalktı ona da karşı, ani Moldovanın bu eni Zakona görä, GRTnın kurucusu hem Gagauziyanın bücetından parasını verän Gagauziya Halk Topluşu artık karışamayacek GRTnın işinä: GHTda kalmêêr hiç bir kuvet GRTnın öndercilerini işä koymaa, iştän almaa hem Gösledici Sovetini kurmaa. Halizdän: para sizin, ama düdüü biz çalacez.

Kutlêêrız Moldovanın hepsi vatandaşlarını bu önemni yortuylan. Hepsimizä saalık, uzun ömür hem bereketlän selemet. Memleketimizä da barış, ilerlemäk hem baamsız olarak gelişlemäk.

Moldova Respublikasının baamsızlık Günün yortulu kutlama sırasında var Büük Ştefanın pamätniinä çiçek koyulması. Kişinevun baş meydanında öndercilerin yortulu nasaatları, asker paradı hem yortulu konțert programası.

Bu yıl kutlêêrız gagauz halkının büük fikir adamının, popazın, pedagogun, dil bilimcisinin, istoriin hem kultura insanının Mihail ÇAKİRin duumasının 165-ci yıldönümünü. Türk dünnäsının en seçkin akıl adamnarından birisi olan Mihail ÇAKİR, diil salt gagauz halkının, ama bütün türk dünnäsının ortak kultura varlıında maasuz bir er kaplêêr. O bütün yaşamasını halkın dilini, istoriyasını hem milli kimniini korumasına baaşladı hem, aradan bir asirdän zeedä geçän zamana bakmadaan, onun fikirleri hem yaratmaları büünda taa yaşêêr.

Mihail ÇAKİR 1861-ci yılda Basarabiyada bir gagauz aylesindä duudu. Küçük yaştan beeri din uurunda üürenmäk kabletti da taa sora Ortodoks Klisesindä popaz oldu. Ancak onu ayıran din izmetleri diildi. Fikir adamı olarak kendi yaşadıı zamanın çok ilersindä olduu için, o pek islää annardı, ani halkın gelecää korunacek, herliim onun ana dili korunursa, üüredicilik ilerlärsä hem halkın istoriyalı fikiri terbiedilärsä.

Mihail ÇAKİRin en büük katkılarından birisi gagauz türkçesinin, yazılı bir dil olarak, gelişmesinä yaptıı eşsiz katkıdır. Bakmadaan o zamankı karışık politika hem kultura durumnarına, halkının ana dilindä okuması hem yazması üürenmesidä yorulmadan çalıştı hem hazırladıı urok kiyatları, din kiyatları hem başka yayınnarlan gagauz türkçesinin gelişmesinin temellerini attı.

Mihail ÇAKİRin en büük katkılarından birisi dä oldu Evangeliyanın gagauzçaya çevirmesi.

Bu sadä bir din yazısının çevirisi diildi. Bu – bir halkın dilini cannı tutan hem gelecää taşıyan büük bir kultura olaydı. Ayozlu Kiyadın halkın ana dilindä yayınnanması, gagauz türkçesinin, yazılı bir dil olarak, güçlenmesinä, evlatboyundan evlatboyuna aktarılmasına hem günnük kullanımının korunmasına büük bir impuls kazandırdı. Günümüzdä istoriklär hem dil aaraştırmacıları haklı olarak, Mihail ÇAKİRin bu istoriyalı izmetinin, uzun zaman ilerleyän ruslaştırma hem, asimiläțya politikasına bakmadaan, gagauz halkının ana dilini bu günä kadar korumasında sıradan dışarı bir rol oynadıını belirtmektädir. Evangeliyanın çevirmesinnän, milli kimnii hem gagauz dilin korunması en güçlü dayanaklarından bir halına gelmiştir.

Mihail ÇAKİR, istoriya bilimi alanında da paayı biçilmäz izmetlär verdi. Sistemalı hem dokumental bir biçimdä olarak seftä gagauzların istoriyasını yazıya alan aaraştırması olarak biliner. Dil, folklor, etnografiya materiallarına hem istoriyalı kaynaklara dayanarak, gagauzların kökenini kendi yaratmaklarında incelemiş hem onnarın türk kökenni bir halk oldukları sonucuna varmış. Bu sonuç sadecä bilim aaraştırmanın bir sonucu diil. Hep o vakıt, bu aaraştırmalar gagauzların milli öz bilimin oluşmasında önemni rol oynayan ideologiya hem moral bir temeldi. Büün, Mihail ÇAKİRin bilim uurunda varlıı, gagauzların Türk dünnäsının Türk halkları aylesinin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmesindä büük rol oynamaktadır.

Mihail ÇAKİRin çalışmaları sadecä gagauz halkınnan sınırlı kalmadı. Yaşadıı memleketin hepsi halklarının aydınnanmasına hem kulturalı gelişiminä önem verän gerçek bir intelektualdı. Ayırıca moldovan dilinin geliştirilmesi, üüredicilik çalışmalarının düzennenmesi, urok kiyatlarının hazırlanması hem yayınnanmasında da önemni izmetlär vermiştir. Mihail ÇAKİR herbir halkın sade ana dilini koruyarak gelişebileceenä hem halkların kulturalı ilerlemesinin karşılıklı saygı hem iş birliinä dayanması lääzımnıına inanardı.

Mihail ÇAKİRin bütün çalışmaları gösterer, ani onun baş uuruydu dilä, istoriyaya hem kulturaya dayalı güçlü bir milli bilim oluşturmak. Halkın geleceenin sade ana dillerindä üüredicilik alarak, istoriyalarını bileräk, milli hem kultura paalılıklarını koruyarak güvennik altına alınabileceenä inanardı. Büün Türk dünnäsında ortak alfavit, ortak istoriya hem ortak kultura için yapılan çalışmalara baktıımızda, Mihail ÇAKİRin bir asir öncä ortaya koyduu fikirlerin ne kadar ileri görüşlü olduu taa da belerlener.

Bu üzerä diil ansızdan Gagauziya (Moldova) avtonomiyasının İspolkomu “Mihail Çakir” ordenını kurdu, angısı veriler gagauz kulturasında, avtonomiyanın ilerlemesi hem kaavileşmesi zaametindä büük başarılar için hem dä halklararası uurunda vatonomiyanın üüselmesindä faydalı çalışmalar için. 2026-cı yılın Kirez ayn 19-da, Gagauziyanın baş kasabasında Komratta bulunan Mariya MARUNEVİÇ adına bilim-aaraştırma Merkezindä düzennenän “Türkçeylän var olmak: Mihail ÇAKİR hem Gagauz türklerinin kimnik savaşı” başlıklı bir panelindä, ilk azerbaycannı saabisi olmak üzerä, bu ordenı onurlan kablettim.

Mihail ÇAKİR adına verilän bu üüsek nışanı sadecä bana kişi gibi verilän bir onur olarak diil, ama Azerbaycan hem Gagauziya arasında var olan istoriyalı kardaşlıın, ortak dilin, ortak kulturanın hem bütün türklerin dayanışmasının bir kutlaması olarak kabul ederim. Bu nışan benim için hem hep bu vakıt, Türk dünnäsının birlii adına çalışmalarıma ilerlemä etmäk sorumnuluumu taa da arttıran moral bir paalılıktır.

Mihail ÇAKİRin duumasının 165-ci yıldönümünü kutlarkana, sadecä öndä gelän bir din adamını ya da bilim insanını diil, ama halkına milli kimnik kazandıran, dillerini yaşadan, istoriyalarını yazan hem gelecek eblatboylarına milli hodulluk duygusu haşlayan büük bir fikir adamı olarak da onurlandırêrız. Eer bu gün gagauz türkçesi yaşarsa, eer gagauz halkı istoriyasını bilärsä hem kendilerini büük Türk dünnäsının ayrılmaz bir parçası olarak görürsä, Mihail ÇAKİRin buna paa biçilmäz katkıları olmuştur.

Büük insannarın paaları zamannan taa da belirlener. Mihail ÇAKİR da – bu insannardan biridir. Onun zengin bilim hem ruh varlıı sadecä gagauz halkına diil, ama bütün Türk dünnäsına izmet etmektädir. Bu varlık, milli birlik, kulturalı öz ayırıntılık hem ruh paalılıkların korunması yolunda gelecek evlatboyları için güvenilir bir yol öndercisi olacektır.

Mihail ÇAKİRin duumasının 165-ci yıldönümününän ilgili olarak derin saygı, tanımak hem sevgiylän anêrız hem ayozlu anmasına saygıylan iileriz.
(Gagauz dilinä aktardı – Todur ZANET)

Moldovanın Seçim Kodeksına koyulan bu diiştirmeklerä görä, Gagauziyada seçimnär artık Moldova Kurallarına, ama diil “Gagauziya (Gagauz Yeri) özel hak statusu için” Zakonununa görä yapılaceklar.

Bu uurda sadä bir pomana yapıldı: önümüzdeki Gagauziya Halk Topluşuna seçimnär bitki kerä olaceklar Majoritar sistemasına görä (herbir seçim bölümündän bir deputat seçilecek). Kalan seçimnär sä, herliim Gagauziya ayakta kalarsa hem o seçimnerä sıra gelärsä – onnar Proporțional sistemasına görä (politika partiyaların listelerinä görä) yapılacek.

Bakmadaan, ani Moldova Prezidentı Maya SANDU hem Moldova parlamentın spikerı İgor GROSU, göz boyamaa deyni, Gagauziyada Halk Topluşuna serbest hem dooru seçimnerin yapılmasınnan ilgili bundan ileri GHT deputatlarınnan, Gagauiyadan primarlarlan hem cümne insannarlan, “hamuru yuurmaa deyni”, birkaç buluşma düzennedilär, sonuna bildiklerini kendiycesinä yaptılar.

Spiker İgor GROSU bildirdi, ani bu diiştirmekleri Parlamentta 3-cü okumakta kabletmää deyni, Moldova bekleyecek Venețiya komisiyasının bu uurda bakışını. Ama sade göz boyadı, çünkü Harman ayın 25-dä Moldova Parlamentı 3-cü okumakta Moldovanın Seçim Kodeksına bu diiştirmekleri kabletti.

Vizit zamanı AK Partiyasının Genel Başkan Yardımcısı Kürşad ZORLU, Komrat Türkiye Respublikasının Başkonsulluunda görüştü Gagauziya İspolkomu Predsedatelin hem Gagauziya Başkanı yardımcısı İlya UZUNnan hem Gagauziya Başkanın işlerinä bakan bölümün başı İvan KOLİOGLUylan, Gagauziya Halk Topluşu Başı Valentin GAYDARCI hem Gagauziyanın kimi primarlarınnan.

Bundan kaarä Canabisi Türkiye tarafından Gagauziyada yapılan industriya kolecın ana binasınnan tanıştı. Bu bina, Komratta 2015-ci yılda TİKA tarafından başladılan hem Gagauziyada gagauz dilini genişlettirmäk hem üüredicilik uurunda üüsek izmetlär vermäk için kurulan “Türkiye Prezidentı Recep Tayyip ERDOĞAN üüredicilik kompleksı”n, ani taa sora Moldova tarafında industriya kolecına çevirildi, ana binasıdır.

Gagauziyaylan tanışarak, AK Partiyasının Genel Başkan Yardımcısı hem Türk Devletlerinän İlişkilär Başkanı Kürşad ZORLU Avdarma küüyün istoriya muzeyinnän tanıştı, neredä Canabisini tuz-ekmeklän hem çiçeklärlän karşladılar. Muzeylän tanıştıktan sora, paalı musaafir muzeyin tefterindä yazı braktı.

Gagauziyaya vizit zamanında Kürşad ZORLUya lääzımnı açıklamaları yaptılar hem Canabisinin yanında bulundular Türkiye Respublikasının Büükelçisi Uygar Mustafa SERTEL, Türkiye Gagauziya Komrat Başkonsulu Eda GÜÇ hem TİKA Kişinev programaları ofisin Moldova Koordinatoru Murat ZELAN.

Gagauziyanın Baş küüyü (Kirsova) “Excluziv” yortulu sıralar salonunda geçän bu yaratmak avşamın ruhu, ihlamı hem yortulu soluu oldu raametli Maestro İlya İlyiç FİLEV, angısının büüleyici muzıkası hem gagauz poetların laflarına yazılı türküleri, üç saada yakın cannı öttüp, aydınnıklan yayıldı doz-dolaya.

Yaratmak avşamını açarak, Gagauziyanın kultura zaametçilerinin adından salonda bulunan İlya İlyiç FİLEVın eşinä Elena İvanovnaya, onun yakınnarına, yakın dostlarına, yaradıcılık ortaklarına hem hepsi insannara, ani o avşam geldilär bu muzıka çeşmesindän kanaat olmaa, selemnemä sözünnän danıştı Gagauziyanın Kultura upravleniyasının Başı Marina SEMÖNOVA angısı urguladı, ani “ büün bizi birleştirer İlya FİLEVın muzıkası, onun yaşayan hem daymalarda ötän yaratmak varlıı”.

Sora da, avşam uzunnuunda, İlya FİLEVın yarattıı hem şindän sora sonsuzun varlıı olan türkülerini çalan artistlär hem muzıkantlar, iş kolegaları hem o türkülerin laflarının avtorları, bütün ürektän Maestro için annadarak, paylaştılar kendi duygularınnan, birliktä yaşadıkları olaylarlan hem aklılarından geçirilän fikirlärlän.

Maestronun “Düz Ava” türkü hem oyun halk ansamblisindä çalışması hem onunnan yaradıcılık işbirlii için annattı ansamblinin öndercisi Maestro Tatyana ŞÇEGOLEVA.

Anılmış gagauz yazıcısı, poetı, jurnalistı, “Ana Sözü” gazetasının baş redaktoru, Akademik Todur ZANET, şükür ederäk Gagauziya Kultura Upravleniyasına hem bu avşamı hazırlayan hepsi insannara hem dä, özellikän, Maestronun eşinä Elena İvanovna FİLEVAya o musaafirlik, daynmak hem saburluk için, angısını Canabisi gecä-gündüz gösterdi avtorlara, türkülär yazılırkan, urguladı, ani kendisinin Maestroylan ortaklıkta yazılan 54 türkünün yaradılması pek kolay diildi. Kısadan annattı nicä yazıldı son başarılan türkü – “Analar”.

Todur ZANET sțenadan yalvardı, ani bir muzeyin saytında yalan yazılan sözlär, ani “İlya FİLEVa “Moldovanın İncäzanaatta Maestrosu” adını vermäk için danışmış Moldovanın ozamankı kultura ministrusu Monika BABUK”, doorudulsun, çünkü haliz doorusu bu: “İlya FİLEVa “Moldovanın İncäzanaatta Maestrosu” adını vermäk için bän, Todur ZANET, danıştım ozamankı Gagauziya Başkankasına İrina VLAHa ofițial bir yazılı kiyatlan. Canabisi dä baş urmdu Moldova Prezidentına İlya FİLEVa bu adı vermäk için. Da, açan Komratta Monika BABUK sțenada verärdi İlya FİLEVa bu üüsek adın dokumentlarını, benim hem Elena İvanovnanın önündä oturan İrina Födorovna VLAH döndü, dä dedi: «Сделала как Вы просили!».

O avşam Maestro için sözlerini söledilär: Yuliya ARNAUT, İrina GERASİMOVA, Mihail KULEV, Genadiy MİTİŞ, Todur MARİNOGLU, “Serin Su” ansambflinin öndercisi Födor RADİONOV.

İlya İlyiç FİLEVın anmasına adanmış yaratmak avşamında sțenadan çaldılar  “Düz Ava” türkü hem oyun halk ansamblisi, solistlar Vitaliy VASİLİOGLU hem İrina POYDOLOVA, Andrey İVANOV, Yuliya ARNAUT, İrina GERASİMOVA, Olga PAÇİ, İvan BABOV, Elena PAÇİ, İlya hem Evdokiya KÖSÄ, İrina DRAGU, Nataliya DENİZ, Genadiy MİTİŞ, Valentin ORMANCI, Marina KISSA, Olesä TUKAN, Komrat kasabasının A. Valykov adına uşak muzıka şkolasının horu, “Voice Shov Studio” örnekli vokal studiyası.

Sıra geldiynän “Şen oynêêr gagauzlar!” (laflar – Todur Zanet) türküsünä, angısınnan İlya FİLEVın kurduu “Bucak” adlı gagauz estrada ansamblisi 1991-ci yılda Alma-Ata kasabasında (Kazahstan) olan II-ci Halklararası «Азия Дауысы» (“Aziya Sesi”) muzıka Festivalindä laureat oldu hem o türküyü orada çaldı solist Georgiy İvanoviç DUDOGLU, avşamı götürän Anna Markovna RUSU teklif etti 2026-cı yılın Harman ayın 19-da raametli olan çalgıcımızı Georgiy İvanoviç DUDOGLUyu anmaa da bütün zal ayak üstündä palma düümesinnän bu insana saygısını gösterdi.

Yaratmak avşamında ayırı şükür sözleri sölendi İlya İlyiç FİLEVın kumisinä Vasiliy Födoroviç DRAGANa, ani çok yıllar Maestroylan omuz-omuza durarak, zaametini saymadaan, gecä-gündüz kendi studiyasında yazdı, işledi hem inceletti İlya FİLEVın yaratmalarını hem şindi dä saygıylan koruyêr o muzıka arhivını hem verer kolayını onnar ötsünnär hem insannarın cannarına yolunu bulsunnar.

Bu avşamda ayırı bir er kapladı Elena İvanovna FİLEVAnın candan sözü, angısı, gözleri yaşlan dolu, şükür etti hepsinä kim geldi hem, can sıcaklıınnan, andı kocasını, adamını hem büük kompozitoru.

Başarıldı İlya İlyiç FİLEVın anmasına adanmış yaratmak avşamı gagauzların ofițial olmayan gimnasınnan – “Yaşa, Halkım!” türküsünnän (laflar – Todur Zanet), angısını bütün zal ayak üstü hem bir seslän çaldı.

Ortak patrettän sora da hepsi insannar buyur edildilär pomana sofrasına, angısını hazırlamıştılar raametlini aylesi hem kumileri Vasiliy hem Alöna DRAGAN.

Bu yaratmak avşamı günündä, sabaalen, İlya FİLEVın eşi Elena İvanovna, kardaşı Viktor, Marina SEMÖNOVA, Tatyana ŞÇEGOLEVA hem bratanı Todur ZANET, Maestronun mezarına gidip hem orayı saygıylan çiçek koyup, Canabisini raametlän andılar.

Ayrı bir şükür sözü lääzım sölemää Gagauziya Radio hem Televideniye (GRT) cümne Kompaniyasına, angısı cannı yayında efira verdi bu büülü yaratmak yortusunu: https://www.youtube.com/live/zQQGVaQCpKw.

Georgiy İvanoviç DUDOGLU, bir muzıkalı ayledä dünneyä gelip, taa küçüktän adadı kendisini muzıkaya, ölä nicä onadan muzıkaya adamıştılar onun aylesinin üç boyu da.

Başlayıp şkoladakı horda çalmaa, Ciku, nicä ona dostları hem bütün şkola deyärdi, orada solist oldu. Şkoladan sora üürendi Kişinev avtoyolları tehnikumunda hem politeknika institutunda. Ama bakmadaan buna, onun haliz ömürü muzıka oldu, çünkü hep o vakıt kendisi, saklıdan, üürendi Kişinevun avşamnarı muzıka şkolasında da. Çok yıllar sora da, bitirip Kişinevdakı Ştefan Neaga adına muzıka uçilişçesinin kultprosvet zanaatı bölümünü, Canabisi bütün ömürünü baaşladı kulturaya hem muzıkaya.

Uçilişçedän sora Georgiy DUDOGLU oldu “Düz Ava” halk türküsü hem oyunu ansamblinin solistı. Yıllar geçtiynän bu ona dar geldi dä Georgiy İvanoviç kurdu “Canali” adlı halk muzıkası ansablisini. Onu başına geçip, olêr bu ansamblini dirijöru. Taa sora da bu ansamblinin temelindä gagauz “Kadınca” ansamblisinin yanında bir orkestra kurdu hem onun solistı oldu.

Kendi zengin türkü repertuarınnan Canabisi memlekettä hem aşırıda konțertlerä katıldı. Onun çaldıı gagauz, moldovan, rus, çingenä, bulgar, urkayna h.t.b. halk türküleri öttülär Belarusiyanın, Grețiyanın, Kazahstanın, Moldovanın, Romıniyanın, Rusiyanın, Ukraynanın hem taa başka erlerin sțenalarında.

“Bucak” adlı gagauz estrada ansamblisin solistı olarak, 1991-ci yılda Alma-Ata kasabasında (Kazahstan) II-ci Halklararası «Азия Дауысы» (“Aziya Sesi”) muzıka Festivalindä “Şen oynêêr gagauzlar!” türküsünü çaldı (Not. – bu festivaldä türkü “Konaklêêr gagauzlar” adınnan bildirildi) da, ansambliylän barabar, Festivalin laureatı alêr.

Georgiy İvanoviç DUDOGLU 12 kerä türlü erindeki, respublikadakı, Sovetlär Birlii hem halklarasası festivallerin laureatı oldu. İki festivalin altın medalilerini aldı. Onnarın birisi – Bütün Sovetlär Birliin halk yaratmaları festivalinin altın medalisi.

Georgiy İvanoviç DUDOGLU raametli olması – bu diil salt aylesinin hem yakınnarının acısı, ama bütün Gagauziya kulturasının büük bir kayıbı.

Bu aar saatta Canabisinin aylesinä hem yakınnarına acızgannıımızı bildireriz.

Georgiy İvanoviç DUDOGLU harman ayın 21-dä Komrat kasabasının eski mezarlıında, en yakın insannarının yanında topraa verildi.

Topracıı ilin olsun!

“Ana Sözü” redakțiyası