Bu kiyat hazırlandı kardaş halkların can dostluu hem türk literaturasının ortak ilerlemesi için.

“КАРАЖОРГО, АКБОЗАТ” kiyadı açılêr Gagauziyadan yazıcının, akademik Todur ZANETin “Tayfun” annatmasınnan. Sora kiyatta bölüm-bölüm verili Kazahstan, Türkiye, Azerbaycan, Tatarstan hem Kabardin-Balkar memleketlerindän yazıcıların hem poetların yaratmaları.

Kiyadın adı da pek meraklı. Onu bizä deyni açıkladı gagauzların hem bütün türk dünnäsının dostu yazıcı Aydarbek SARMANBETOV: “Kiyadın adını yok nicä mottomo çevirmää. Lääzımdı proza hem poeziya annamalarını kiyadın adı içinä almaa. Literaturada sa annamalar ne? Dooru – Pegas, ani yaratmaya ihlam verer. Bän da düşündüm, ani dooru olacek kırgızçada bunun karşılıını bulmaa. Karajorgo hem Akbozat – bu beygirlerin adları. Karajorgo çeviriler nicä kara yorga atı (rusça: чёрный рысак), Akbozat – ak koşu atı (rusça: белый скакун). Onuştan, karar aldım, ani Karajorgo olacek proza Pegası, Akbozat da – poeziya Pegası. Bölecä kiyadın adını var nicä çevirmää ölä: Karaylan ak Pegaslar. Biraz dolaşık, ama aslısı bu”.

Kırgız Respublikasının Pravitelsvosu “КАРАЖОРГО, АКБОЗАТ” kiyadını parasız daadacek bibliotekalara, üüredicilik kuruluşlarına hem Universitetlara.

Kiyadın çeviricisi için: Aydarbek SARMANBETOV – anılmış kırgız yazıcısı, jurnalistı hem resimcisi, Kırgız Respublikasının yazıcılar Birliin hem “Avrasya” yazıcılar Birliin azası, Kırgızstanın Halklararası poeziya cümne Akademiyasının «Турк дуйнөсунун Адабияты» (“Türk dünnäsının literaturası”) jurnalın baş redaktoru, Halklararası “Mahmut Kaşgarlı” literatura premiyasının hem taa çok sayıda halklararası literatura premiyalarının laureatı. 31 kiyadın avtoru hem 100-dän zeedä kırgız hem yabancı yazıcıların kiyatlarının redaktoru.

Nicä açıkladı redakţiyamıza Kongaz “Todur ZANET” adına teoretik liţeyin direktoru İordan Nikolaeviç YASIBAŞ: “Liţeyin kollektivı bu kararı taa 2015 yılın Çiçek ayın (aprel) 28-dä aldı. Zerä kolektiv sayêr Todur ZANETi nicä bir dooru hem cuvapçı insanı, angısı halizdän kendi Vatanının bir patriotu. Onun çok yaratmaları adanmış gagauz halkına hem Gagauziyaya. Onun yaratmalarından üürencilär hem gagauz milleti üürenerlär nicä lääzım sevmää kendi Vatanını, ilerletmää hem kaavileştirmää kendi kulturasını, ana dilini, korumaa adetleri hem sıraları. Canabisi başardı bizim liţeyi. O yıllar boyunca yardım eder liţeyä, pay alêr may herbir meropriyatiyalarımızda. Onuştan biz danıştık Gagauziya İspolkomuna, Halk Topluşuna, Üüredicilik Upravleniyasına, Kongaz küü Sovetinä, ani verelim Kongaz teoretik liţeyinä Todur ZANETin adını. 2015 yılın Hederlez ayın (may) 22-dä Kongaz küü Soveti da, inceleyip liţeyin danışmasını, bu işi için olumnu karar aldı. Sora da, 2015-ci yılın Orak ayın (iyül) 8-dä Moldova Respublikasının Devlet Registraţiya Kamerası geçirdi devlet Registraţiya yazılarına Kongaz “Todur ZANET” adına teoretik liţeyin yazısını. Ne işi için bizä Sertifikat verdi.”

Todur ZANETin biografiyası 

Todur ZANET, Poet, yazıcı, dramaturg, aaraştırmacı, folklorcu, sţenarist hem rejisör, publiţist, televizioncu çevirici. Gagauz Milli Gimnasının avtoru (22.07.1990), “Ana Sözü” adlı gazetanın saabisi hem baş redaktoru.

Duudu: 1958-ci yılın Kirez ayın (iyün) 14-dä, Moldova Respublikasının Kongaz küüyündä (Gagauziya, Komrat rayonu).

Üürendi: Kongazın 1-ci şkolasında (1965-1975), Kişinev Politehnik institutunda (1976-1981), Moldovanın KP MK yanında olan Marksizma-Leninizma Universitetında (1985-1987).

İşledi: slesar-santehnik (1975-1976), dvornik (institutta üürenärkana, 1977-1981), master (1981-1983), komsomol komitetın sekretari (1983-1986), prorab (1986-1988), “Bucaan dalgasında” tele hem radio kolverimnerin redaktoru (1986-1990), Kişinev İncäzanaat İnstitutun pedagogu (1991-1993), 1988-1994 hem 1999-cu yıldan büünkü günädän “Ana Sözü”nü (ilk gagauz gazetasını) çıkarêr (25.09.1993 yıldan beeri latin grafikasında). Çıkardı uşaklar için jurnal “Kırlangaç” (1991-1993, 2001-2002). Gagauz yazılarını latin grafikasına geçirmää deyni çalışmaları ilk başladı (1979, 1988-1993).

Kiyatları:
- “Zamanêêrsın, evim!” (peetlär, 1989, 1990),
- “Karımcalık” (uşaklar için peetlär, 1989),
- “Böcecik” (uşaklar için Bukvalık, 1991 Kişinev, 2012 Ankara, Moldova üüredicilik hem bilim Bakannıı tarafından başlangıç hem küçük klaslar için üüredicilik kiyadı olarak tanındı),
- “Akardı batıya güneş” (peetlär, 1993),
- “Gıcırdêêr kafamın çarkları” (peetlär, 1993),
- “Akar yıldız” (peetlär toplumu, 1998),
- “Dramaturgiya” (pyesalar, 2006),
- “Ana Dilim” (çıktı Türk dünnesi büük poetları seriyasında, 2010, Baku, azerbaycancaya çevirilmiş peetlär),
- “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” (gagauz folklor tekstlarının temelindä bilim kiyadı hem enţiklopediyası, 2010),
- “Korlaşmış ateş…” (peetlär hem çevirmeler, 2013),
- “Açlık kurbannarı” (pyesa hem publiţistika, 2014, Türkiye),
- “Onnar geldi sabaa karşı…” (povest, yazılı 2008-ci yılda, tiparlandı 2014-cü yılda),
- “Benim bir kabaatsız kırılan GAGAUZ Halkıma REKVİEM” (poema, 2015).

Pyesaları:
- “Aaçlık kurbannarı” (1998, 2009 hem 2011 Türkiyedä, 2013 TÜRKSOY, “Tiyatro Almanahı”),
- “Büülü maaza” (2004),
- “Dokuzuncu tümen (Bekil Beyin Oolu Emran)” (“Dede Korkut” destanın 9-cu bölümünä görä) (2014).
- “Sistema” (2015).

İlk üç pyesasţenaya koyuldular.

“Aaçlık kurbannarı”, romıncaya çevirilip, “Jertfele foametei” adında tiparlandı (2006, romınca, jurnal “Viaţa Besarabiei”).

Pyesa çevirmeleri:
“BAYAZİD” (avtor Jan RASSİN, peetlän yazılı pyesa). Pyesa gagauzça sţenaya koyuldu hem Moldova Devlet televideniyasının altın fondunda bulunêr.
Gagauz dilinä çevirdi kirgiz dramaturgun Mar BACİEVın hem moldovan dramaturgun İon GHEORGHİTAnın pyeslarını da.

Türküleri: Kırka yakın peetleri türkü oldu. Onnarın arasında: “Şen oynêêr gagauzlar”, “Yaşa, halkım!”, “Vatan”, “Kongaz”, “Koy adımı…”, “Sän Çadır, gözäl Çadır”, “Sana sevdam”, “Saurgun”, “Zamanêêrsın, evim!”, “KDU” (Komrat Devlet Universitetın ofiţial gimnası), “O gecä” h.t.b.

Publiţistika: 1000-dän zeedä statyaları gazetalarda hem jurnallarda tiparlandı. “Bucaan dalgasında” tele hem radio kolverimnerindä 200-dän zeedä avtorluk programaları çıktı.

Çevirmeklär:
- “İnsan dooruluklarına ömürdünnä deklaraţiyasını” (17.12.1989 y., gagauzçaya çevirip tiparladı).
- “BAYAZİD” (Peetlän yazılı pyesa, avtor Jan RASSİN).
- “Luçafar” (“Sabaa Yıldızı”) (avtor Mihay EMİNESKU. “Luçafar” balladasını, 2012-ci yılda gagauzçaya çevirdi. 2013-cü yılda bir kap altında romınca hem gagauzça tiparlandı).
- Bundan kaarä çevirdi gagauz dilinä ölä yazıcıların yaratmalarını, nicä Aleksandr PUŞKİN, Mihail LERMONTOV, Mihay EMİNESKU, Grigore VİERU, İon DRUŢA, Anna AHMATOVA, Lev TOLSTOY, Yahya Kemal BEYATLI, Arif Nihat ASYA, Ali AKBAŞ, Yakup ÖMEROĞLU, Gabdulla TUKAY, Omor SULTANOV, Bahtiyar VAHABZADE  hem başkaları.

Başka dillerä çevirilmesi: Todur ZANETin yaratmaları çevirildi angliycaya, azerbaycancaya, bosnaycaya, bulgarçaya, franţuzçaya, kırgızçaya, romıncaya, rusçaya, türkiye türkçeyä, ukrayincaya.

Gagauz Milli Gimnası:
1990-cı yılda yazdı Gagauz Milli Gimnasını. (Kabledildi gagauz halkın Üstolan Syezdında 1990-cı yılın Orak ayın (iyül) 22-dä).

Bilim-dokumental film:
- “Gagauzlar hem Gagauzluk” (45 minutluk bilim-dokumental filmın sţenaristı hem rejisöru, 2011 y.).

Bilim çalışmaları:
Bilim kiyatlarında ona yakın bilim yazıları tiparlandı. KDU diplomcuların diplom işlerinä öndercilik yaptı. “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” (gagauz folklor tekstlarının temelindä bilim enţiklopediyası) kiyadı hazırladı. Bu kiyat Moldova Bilimnär Aakdemiyasının Filologiya İnstitutun hem Azerbaycan Milli Bilimnär Aakdemiyasının Folklor İnstitutun taraflarından bilim kiyadı olarak tanındı. “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” Moldovanın 2010-cu yılının en islää enţiklopediya kiyadı olarak tanındı.

Yaratmak Birliklerindä azalık:
- Sovetlär Birliinin hem Moldova Jurnalistlär Birliklerin azası (1989),
- Sovetlär Birliinin hem Moldova Yazarlar Birliklerin azası (1990),
- Türk Dünnesi Yazarlar Birliin azası (1992),
- Avrasya Yazarlar Birlii (2007),
- “Türk Dili Konuşan Ülkeler Yazarlar Birlii” (2014) .

Ödüllär hem diplomalar:
- BAY (Balkan Aydınnadıcıları hem Yazarları) jurnalının literatura ödülü (1998);
- Halklararası kiyat sergisinin hem Moldova miilli bibliotekasının Diplomaları (2007 y. “Dramaturgiya” kiyadı için, 2010 y. “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” kiyadı için, 2013 y. “Korlaşmış ateş…” hem “Luçafar” (“Sabaa Yıldızı”) kiyatları için, 2014 “Onnar geldi sabaa karşı…”);
- KIBATEK (Kıbrız Balkannar, Avraasya, Türkiye Edebiyat Kurumu) edebiyat ödülü (2007),
- Moldova yazıcılar Birliin literatura premiyası (2011, “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” kiyadı için);- Halklararası “Ak Torna” konkursun şort-listında er (2012);
- KIBATEK edebiyat ödülü (2013),
- Kosova, 18. Uluslararası Süleyman Brina Balkanlar Türk Kültürüne Hizmet Ödülü (2013),
- TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültür Teşkilatı) Basın Ödülü (2014);
- TÜRKSAV (Türk Dünyası Yazarlar ve Sanatçılar Vakfı) “Türk Dünyası Hizmet Ödülü” (2015).

Şannı vatandaşlık:
Amerika Birleşik Devletlerin Kentucky devletinin Louisville baş kasabasının şannı vatandaşı (2003).

Gagauziya medalileri:
Gagauzluk, gagauz devletin kurulması çalışmaları için (2000, 2009).

Moldova ordenı:
“Gloria Muncii” (22.07.2010, literaturanın ilerletmesi, miilli ruh zenginniklerin kökleştirilmesi zaametleri hem verimni publiţistika çalışmaları için).

Todur ZANET liţeyi:
Kongazın 1-ci teoretik liţeyin pedagogika Sovetin (28.04.2015 y.) hem Kongaz küü Sovetinin (22.05.2015 y.) Kararlarına görä Kongaz teoretik liţeyinä Todur ZANET adı verildi.

Prezentaţiya başladı ondan, ani Vasilisa TANASOGLU annatı avtor için, eni kiyadın süjetları için. Sora “Mihail ÇAKİR” pedagogika kolecın üürencisi okudu Todur ZANETin “Aaçlık” peetini. Nedän sora Vasilisa TANASOGLU teklif etti kiyat uurunda kendi düşüncelerinnän paylaşsınnar okuycular hem üüredicilär.

İlkin tribunaya çıktı Komrat “Mihail ÇAKİR” pedagogika kolecın üüredicisi Galina Dimitrievna SİRKELİ okudu kendi üürencilerinn “Onnar geldilär sabaa karşı…” için yazılarını. Sorada kolecın üürencileri rollen okudular “Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”) annatmadan bir parça.

Avdarmanın “D.ÇELENGİR” teoretik liţeyin direktoru Elena Födorovna KARAMİT urguladı, ani kiyat yazılı pek şıralı gözäl gagauz dilinnän. Açıkladı, ani kiyadı okuduktan sora çok gecelär uyamamış, hep o annatmaklar için düşünmüş. Söledi, ani kiyatta annadılan işlär lääzım taa ileri da unudulmasın, hem teklif etti, ani bu kiyadı şkola programalarına koysunnar.

Kongazdan gagauz dilindä üüredici hem terbiedicisi Mariya Dimitrievna ÇEBANOVA, danıştı gençlerä, ani okusunnar hem incelesinnär bu kiyadı. Söleyeräk kiyadın rolü için, Canabisi tekrarlayıp kiyadın bir kahramanını sözünü, ani “Açan kök kaavi – dallar da örüyer”, umut verdi, ani şindiki gençlär da brakmayaceklar köklär kurusun.

Beşalmanın “M.KÖSÄ” liţeyin direktoru Mariya Stepanovna KAPAKLI söledi, ani bu kiyat hiç raatsız brakmêêr hem hep düşündürer o geçmişlär için, hem da gösterer ne kaavi ruhtan hem candan bizim insannar.

Sora söz verildi kiyadın avtoruna. Nicä açıkladı Todur ZANET “Onnar geldilär sabaa karşı…” proza kiyadı bütünnä annadêr Sovet rejimının gagauzlara karşı yapılan genoţid için. Canabisi urguladı, ani diil lääzım karıştırmaa Sovet rejimının hem rus halkını. O urguladı, ani Sovet rejimından çok zarar gördü rus halkı da. Todur ZANET açıkladı, ani kiyatta üç annatma var.

İlk annatma-esse “Zaman Kanatları” Burada avtor, dirildip el dermenini, o dermenin adından annadêr XX-ci üzyılın 40-cı yılların zulum işleri için.

İkincisi “Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”) annatması. O annadêr bir gagauz aylesi için, onnarın aaçlık hem deportaţiya genoţidı kayalarının içindän geçmesi için, hem o büük kahırlar hem belalar için, ani geldilär bu insannarın başına.

Üçüncüsü da – bilim yazısı “Aaçlık kurbannarı mezarlardan baarêrlar! (60 yıl geeri gagauzlara karşı soykırımı (genoţid) yapıldı)”. Bu yazıda da avtor, arhiv dokumentlerinä görä, verer bilgileri aaçlık kurbannarın sayısı için.

Prezentaţiya Gagauziyada büük meraklıklan kabledildi. Televideniye kanallarından hem haber agenstvolarından, gazetalardan korespondentlar bu kultura olayını açıklamaa deyni prezentaţiya geldilär. Prezentaţiya gelän insannar bibliotekanın salonuna sıymazdılar. O insannarın arasında vardılar üüredicilär hem üürencilär, KDU studetları, bibliotekacılar, kultura hem incäzanaat insannarı, yazıcılar, biznes hem politika adamnarı. Sadä Gagauziyanın öndercileri (başkanın yardımcıların ikisi da teklif edildi bu meropriyatiyaya) vakıt bulmadılar gelmää.

“Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”) için
Bu annatma pek dürttü canımızı, koydu düşünmää, ani yaşamak çok sıra, bal gibi tatlı olêr, ama çok sıra pek acı da, ani ömür herkerä düzülmeer, nicä biz isteeriz. Biz lääzım bundan hepsimiz dadalım, ne verilmiş geçirelim, nicä da geçirmiş baş personajlar annatmada “Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”).
Annatmanın süjeti ölä meraklı, ani okuyarkan, sansın kinodan fragmentlär geçer gözün önündä, geler, ki bulunêrsın onnarın arasında, neçinki gerçekli, diri yazılı bu yaratma. Bu annatmanın herbir fragmentinä görä var nicä kendi düşünmeklerini, duygularını açıklamaa, ama nokta koyamaycan – o sonsuz fikirlär. Hep geler aklına annatmanın fragmentleri, angıları brakmêêrlar raat yazmaa, dalgalandırêrlar, cannandırêrlar.
Bu annatmada gösterili bir çalışkan gagauz çiftçi aylesinin eceli, angısı dolu çokgörmäklän, yalancılıklan. Hayırsız, esapsız Petrinin beterinä zor, kara, yaşlı, çıvgın, çirkin günneri geldilär bu aylenin yaşamasında – kırık hem darmadan ömür. Lambuyu aylesinnän Sibirä kaldırdılar. Lambu inanardı, ani bu yannışlık. Bir bölä yannışlıın paası – yaşamak, ömür.
Altı yıl bu bela, karannıkta yaşamak günneri ilerledi. Ama geldi o gün, açan söledilär, ani bu yannışlık. Bu haber sevindirmediydi Lambunun karısını – Milanauı. Milana kaldıydı sade oolunnan Ligorlan hem kızınnan Katiylän. Sibirin topraanda gömülüydü onun canın payları – en paalı insannar, sevgili kocası hem uşakları.
Herbir insan bu yaşamakta kendi yaptıkları için cuvap eder. Kara Petri da cuvap etti.
Bütün yaşamak Lambu Milanaylan çalışmışlar, kendi kuvedinnän, terinnän, doorulukça ekmeeni kazanmışlar, gözäl aylä kurmuşlar, çorbacı olmuşlar. Altı uşak büütmüşlär, ayaa kaldırmışlar. İşçi, şeremet, islää insannar. Allaa da onnarı sevärdı hem koruyardı. Herbir işi da kucak dolusu yollardı: saalıı da, kısmeti da, bereketi da, uşakları da.
Mayıl olduk, nicä avtor yazdırêr baş personajların patredini, onnarın sevda duygusunu. Onnar nicä iki guguş, büük sevgi, saygı biri-birinä cannarında var. Milana kaybetiynnän sevgisini, söleer, ani onun kanadını kırdılar, onu bir kanatlan braktılar.
Kaleci aylesi verilmedi zorluklara, çünkü bu insannar çetin ruhlu, haliz gagauzlar. Onnar için söleer falcı Panti: “Açan kök kaavi – dallar da örüyer”.
Bu yaratma bir şedevr. Avtor kullanêr ölä leksikayı, ki annêêrız – herbir laf ölçüdän, elektän geçirildi, büük aaraştırmaklar yapıldı.
Üürenicilär okudular bu yaratmanın bir payını, neredän göreriz zengin leksikayı, nekadar meraklı bu yaratma, da hepsi fikirlär, sözlär, sansın can dermenin taşlarından geçirili.
Aşaadakı sıracıklar peydalandı, okuduynan bu kiyadın ilk kısa annatmasını-danışmasını, filosofiya düşünmeklerini “Zaman kanatları”.

CAN DERMENİN ÇALIŞMASI
Can dermenin çalışması
Ölçer saadı hem asiri.
Nelär oldu, ne olacek
Can dermeni esaplayacek.
Kimiz biz?

Nedän geldik bu dünneyä?
Ne kalacek bizdän, kimä?
Ne olacek toomruklardan?
Tatlı hem lezetli meyva
Osa erä dökülecek,
Topraklan karışıp,
Er üzündän kaybelecek.
Bölä insannarın çalışması:
Var boşuna hem faydasız,
Var önemli hem var paasız.
Geçer onnar can dermenin taşlarından.
Biri ölêr peklovka un,
Biri sa toz – tozdan.
(Sirkeli Galina Dmitrievna)

Hazırladı Ay-Boba Çakirin adına Komrattakı pedagogika kolecin üüredicisi SİRKELİ Galina Dİmitrievna. Materialda kullanılı dördüncü kurstan üürenicilerin UZUN Ninanın, GAGAUZ Veronikanın, DÜVENCİ Paşinin yaratmalarından sıracıklar.