Ama genä da, Gaguziya (Gagauz Yeri) Prokuraturasının kurulma günü sayılêr Kırım ayın (dekabri) 26-sı, zerä o zaman Moldova Parlamentı kabletti № 700-XII Kararı, angısına görä Moldova Respublikasının içinä alındı Gaguziya Prokuraturası!

25 yıl Zakonun korumasında!

Asirin bir çiireendä Gaguziya Prokuraturası gösterdi diil salt kendisinin önemniliini hem var olmasının lääzımnıını, ama Avtonomiyada hem Respublikada kıymetli saygılıı da kazandı.

Bütün ürektän kutlêêrım bu önemni günnän Gaguziya Prokuraturasının büünkü kolektivını, onun ilk Baş prokurorunu hem Moldovanın şindiki Baş Prokurorunu Aleksandr Dimitrieviç STOYANOGLUyu, Gagauziyanın 2001-2012 yıllarında Baş Prokurorunu Georgiy Georgiyeviç LEYÇUyu hem hepsini, kim ömürlerinin belli zamannarında  Gaguziya ATBsinin Prokuraturasında zaamet etti.

Hepsinä saalık dileerim, zanaat ustalıında üüseklerä varmaa, Gaguziya ATBsinin Prokuraturasının kolektivına da – Gaguziya (Gagauz Yeri) Avtonom-teritorial Bölgesinin (ATB) teritoriyasında zakonnuun var olmasında çalışmada birleşmäk hem başarılı olmak.

Ruslan KARAİVAN, Gaguziya ATBsinin Prokuraturasının Baş prokuror yardımcısı, Komrat Bölümü öndercisi, Moldovanın Çimişli rayonun Prokuraturasının geçici Baş prokuroru

- Georgiy Georgieviç, Canabiniz kendi prokurorluk karyeranızda en üüsek erlerä etiştiydiniz. Neçin bu yoldan saptınız?
- Bän taa vardı nicä prokuror işliim. Ama karar aldım, ani lääzım artık başka yolda da kendimi denemää.

- Politikada mı?
- İstärsanız ölä deyin. Ama bän ilktän düşündüm Halk Topluşunda profesional yurist olarak işlemää hem Gagauziya zakonnarın hazırlanmasında pay almaa.

- Sizä görä Halk Topluşunda sadä profesional yuristlär mi lääzım olsun?
- İnsan lääzım ayırsın kimi isteer. Ama taa çok yurist hem ekonomist lääzım olsun onnarın içindä. Var nicä olsun üüredici da, bir gospodariya çorbacısı da. Ama yuristlar taa çok lääzım olsun. Neçin zerä nicä zakonnar hazırlanacek, kabledilecek – ölä da insan yaşayacek. Bizdä çok zakonnarı çıkarêrlar, ama onnarı saymêêrlar, zerä çok kerä onnar biri-birlerinä karşı giderlär. Bu bir problema.
Ama var taa bir büük problema, ani bizim zakonnarı saymêêrlar Moldovada, zerä Moldovanın da çoyu zakonnarı Gagauziyanın “Gagauziya (Gagauz Yeri) özel hak statusu için”  zakonuna uymayarak kabledilerlär.

- Canabiniz, bu işi doorutmaa için, Moldova hem Gagauziya arasında kurulan deputatların ortak komisiyanın azasıysınız. O komisiya lääzımdı konsensusa gelsin. Ama nicä gösterdi vakıt, Gagauziyadan komisiya azalarını orada bişeyä saymadılar. Komisiya “kara yımırtayı” yımırtladı.
- Bän düşünmärdim, ani komisiya “kara yımırtayı” yımırtlayacek. Zerä komisiya kuruldu o üzerä, ani nesa yapmaa, olmasın deyni bizdä konflikt. Komisiya yapmadı nasey beklärdilär ondan. Bän da komisiyanın azası orada, bän da beklärdim başka iş.

- Neçin yapmadı?
- Neçin zerä Kişinevdan brakmadılar. Onnar “otladarılar” bizi asfalttä. Otladardılar, otladardılar – biz da inanardık, ani bitkidä olacek nicä lääzım. Lafedärdik açık, sansın annardık biri-birimizi. Da bitkidä gördük nicä onnar birdän 180° diiştilär. Da oldu naşey oldu.

- Da şindi Moldova Parlamentı birinci okumakta komisiyanın adından teklif edilän zakonnarı kabletti. Siz o zakonnarlan kayıl diilsiniz.
- Diiliz. Nicä ölä oldu bän annamêêrım. Bän annêêrım, ani seçimnär kompaniyası çeketti, annêêrım, ani kendi elektoratını kaldırsınnar lääzım. Ama arif hem akıllı politik bu işleri yapmayacek. Zarä nekadar da sän kor yakarsan, o kor kalêr da verer büük ateş.
Onuştan şindi Kişinev da isteer sansın laflan, Komrat ta isteer yapmaa ölä, ani “Gagauziya (Gagauz Yeri) özel hak statusu için” zakonu işlesin. Ölä işlesin, ani Moldovada da olsun usluluk, Gagauziyada da. Olmasın karşı-karşıya gitmää. Onuştan da nicä bu “kara yımırta” çıktı biz bayıldık.
Şindi işittim, ani Moldova Parlamentın spikerı İgor KORMAN açıklamış, ani açan Moldovaya gelecek Türkiye Respublikasının Prezidentı Recep Tayyıp ERDOĞAN lääzım olacek kaldırmaa soruşu, ani “Gagauziya (Gagauz Yeri) özel hak statusu için” zakonu diiştirmää deyni. Nekadar taa çok sokulaceklar Gagauziyanın zakonuna, okadar taa çok problema açaceklar. Zerä Gagauziyanın zakonu çat-pat işlärdi. Gagauziyanın zakonu yaptı ölä, ani bizdä olmadı cenk Moldovada. Şindi bu zakonu isteerlär diiştirmää.
Amerikanın Konstituţiyası 200 yıldan zeedä var hem işleer, ona hiç biri sokulmêêr da insan islää yaşêêr. Burada 20 yıl geçti da onnar isteerlär diiştirmää hem da bakmêêrlar naşêy Evropa komisiyaları söleerlär. Var Veneţiya komisiyası, var OBSE, angıları deerlär, ani Moldova zakonnarını Gagauziya zakonuna görä diiştimää. Neçin onnar ölä yapêrlar bän annamêêrım.

- Siz annamêêrsınız, ama insan annêêr – Gagauziyayı yok etmää deyni. Siz näbaceniz bu durumda?
- Bizi insan ayırdı Halk Topluşuna diil onun için, ani biz susalım da bakalım nicä onnar bizim zakonu koparaceklar da Gagauziyayı da koparaceklar. Bunu kimsey brakmayacek olsun. Kişinevda da var arif politikacılar, ani annêêrlar, ani bu yoldan diil lääzım gitmää. Biz gördük naşêy oldu Ukraynada, naşêy olêr başka erdä. Biz istämeeriz bizdä olsun bu işlär. Kim cuvapçı insan, kim düşüner bir-iki adım ileri, o bu işleri yapmayacek.

- Ama Moldovada büün kuvettä bulunnanarın çoyu savaşêrlar gagauzları yok etmää, gagauzları duşman göstermää.
- Biz kabletmeeriz bu işleri. Bekleeriz seçimnär olsun, da ozaman bekim geleceklär taa cuvapçı, taa akıllı politikacılar kuvedä. Da barabar gideciz ileri bir dooru yoldan. Zerä bizdä başka yol yok. Lääzım oturmaa bir masada da işlemää, annaşmaa, kertikleri geçmää.

- Var mı kiminnän oturmaa?
- Bunnarlan yakışmasa – başkasınnan oturacez.

- E zakonnarı kabledärsalar güzün ikinci okumakta?
- Onnar kabledärsalar zakonnarı ikinci okumakta, ozaman, bu politika yannışlıı hem provokaţiya olacek. Bu getirecek ona, ani insannar da radikalizmaya dönecek. Bän düşünerim, ani bundan sora onnara zor olacek Komratlan lafetmää.

- Onnar sizinnän hiç lafetmää istämeyecek ta.
- Burada da var çoyu, ani onnarlan lafetmää istämeyecek. Da neyä biz gelecez sora?

- Çıkış ne?
- Läzım bizimnän bilä bu masaya oturtmaa garantları – OBSE, Veneţiya komisiyasını, Evropa Sovetini. Lääzım garantlar olsun Türkiyedän, Rusiyadan. Biz isteeriz bizim zakonumuz olsun ölä nicä zakonnar Evropada.
Evropa burêy geler. Moldova yazıldı, ani Evropaya gider. Ozaman bunu kabletsin lääzım. Seslesinnär Evropayı. Evropada yardım etmärsa, ozaman işlär tersä dönecek. Zerä Moldova tarafı bizi seslämeer, istämeerlär seslemää da. Evropaya söleerlär bir, burda yapêrlar başka türlü. Onuştan Evropa gelsin da bizimnän birerdä görsün aslısını.

- Kim lääzım Türkiyeyä hem Rusiyaya teklif etsin bunu?
- Bunu Kişinev lääzım yapsın. Biz, Gagauziya olarak, bunu yapamayacez, zerä biz diiliz “subyekt mejdunarodnogo prava”. Ama Kişinev bunu ozaman yapacek, açan hepsicii ona deyecek Evropa da, Türküye da, Rusiya da, ani “siz orada ucunu bulamêêrsınız, çaarın bizi da barabar bu işi çözelim”.

- Türkiye hem Rusiya için söleyeräk lääzım açıklamaa, ani Rusiya bizä taa çok laftan yardım eder. Türkiye taa çok paraylan yardım eder – su, şkolalar, bolniţalar, televideniye, radio uurunda. Türkiyedän artık 50 milion dolara yakın yardım yapıldı. Sizä görä ileri dooru bizim için Türkiye ne?
- Bän üz proţent bilerim, ani Türkiye ileri dooru da yardım edecek bizä. Nesoy da partiya Türkiyedä kuvedä gelmesä da, onnar hiç bir zaman bizi yalnız brakmayaceklar.
Bän annamadım, açan Gagauziyada yazdılar bir-iki statya Türkiyeyä karşı. Türkiye Evropaya yolu aldı. Ama Tamojnä Birliinä da sıcak bakêr. Türkiye herkerä yapacek ölä, ani onun insanına islää olsun.
Gagauziya da lääzım ölä yapsın. Biz annêêrız neçin bizä Tamojnä Birliinä lääzım, zerä bizim insan 98% dedi, ani bizä orayı lääzım. Diil lääzım Evropayı da ayırmaa. Diil lääzım şindi ayıralım ya Türkiye, ya da Rusiya. Ama biz Türkiyenin hem Rusiyanın arasında bir köprücüküz. Bän annêêrım bu lafların üüsek maanasını. Ama bu bölä. Bunu biz koruyalım hem kullanalım lääzım. Türkiyesiz hem Rusiyasız bizä pek zor olacek.

- Siz inanêrsınız mı Evropayı?
- Evropayı var nicä üürenmää ozaman, açan onun işi görüner. Ama diil lafından. Laf o bir, ama iş başka.

- Gagauziya referendum yaptı. Lääzımdı mı Moldova da Evropaylan ilgili bir referdum yapsın?
- Moldovada Germaniya Büükelçisi söledi, ani referendumun yapılması dooru. Ama referendumu hiç birisi yapmaa istämedi. Moldova ölä alatlêêr, ani belli oldu, ani kösteklener hem çok kösteklenecek. Moldova bakmêêr kendisinä bir taraftan. O benzer bir küçücük aşacaa, açan mamusu alêr ona bir pantolon iki-üç razmer taa büük, zerä o hep okadar büüyecek. Ama pantolonun paçalarını suamêêr da o uşak gider, kösteklener, kırêr kollarını, kafasını, ama sanêr, ani görüner büük. Bizdä Moldovaylan da hep ölä olêr.
Evropada var çok standartlar, angıları biz isteeriz bizdä da olsun: korupţiyaylan düüş, yollar, zarplatalar, pensiyalar. Biz başka iş istämeeriz ne onnarda var – bizim var kendi adetlerimiz.

- Dönelim soţial hem ekonomika problemalarına. Onnarı nicä çözecez?
- Ekonomika hem soţial durumu halizdän zor. En büük problema – insan Gagauziyadan gider. Pek aaz insan kaldı. Taa ileri gidärdilär işlemää, şindi giderlär ayläylän bilä da gelmeerlär geeri, kalêrlar orada. Herliim biz diiştirmärsak bunu, yapmarsak ölä, ani burada insana iş olsun, uygun yaşamak olsun, ozaman 10-15 yıla kadar Gagauziyanın insan sayısı iki okadar taa aaz kalacek.

- Sadä Gagauziyanın mı?
- Diil, Moldovada da hep ölä olacek.

- Deputat olarak, Canabiniz başka ne işlär yapêrsınız?
- İlkin Halk Topluşunda deputatlık işlerini yapêrım. Bän GHTnın “Hak, reglament hem etika” Komisiyasında işleerm. Bundan kaarä çok işleerim insannan, kim bizi ayırdı. Zerä buluşmarsan insannarlan, üürenmärsan onnarın zorlarını, burada da zor olacek işlemää. Savaşêrız Çadır için da bişey yapmaa. Te yolları düzeriz.

- Canabiniz bir gagauzsunuz.
- Bän gagauzum, ama Moldova vatandaşı kendimi duyêrım. Bän sanêêrım diil sadä bän, ama, bilerim ani gagauzların çoyu da bölä duyêrlar kendisini.

- Ölä olsun. Sizi çok yıllar tanıyêrım. Siz halizdän bir delikat, esaplı, kırnak hem akıllı insansınız. Yaklaşêr Gagauziya başkanın seçimneri. Sizä görä Gagauziyanın başında nesoy bir insan lääzım olsun?
- Gagauziyanın başında lääzım olsun ölä bir insan, ani o annaycek, bilecek naşey insana lääzım burada hem da ölä kendisini götirecek, ani insanı sokmayacek ne cengä, ne konflikta ne başka bireri, yapacek ölä, ani insan yaşasın islää.
İnsan başkandan bekleer, ani o verecek kolaylık raat hem tok yaşamaa, uşakları üüretmää hem terbietmää. Bunu bekleer insan. Hem insan istämeer utansın kendi başkanından. Zerä açan bakêêrlar başkana nicä o kendisini götürer, ölä insan için da düşünerlär.

- Lääzım mı Moldova Parlamentında gagauzların kvotası olsun?
- Vakıt geldi, ani Moldova Parlamentına doorudan Gagauziyadan deputatlar ayırılsın. Partiyalar istärsaydı kendi listelernä gagauzları koysunnar. Ama Gagauziyanın kendi kvotası olsun.
Bu soruşu biz kaldırdık komisiyada da. Ordada annêêrlar artık, ani seçim zakonunu diiştirmää lääzım. Onnar hep Romıniyaya bakêrlar. Bän onnara söledim hem herkerä söleerim, ani Romıniya Parlamentında herbir naţiyanın var kendi deputatı.

- Bu gelmeer mi ona, ani Moldovada parlamentta iki Palata lääzım olsun?
- Ölä lääzım olsun. Bekim Konstituţiyada lääzım olacek yazmaa, ani iki Palata olsun – Parlament hem Senato. Bu sistema var Romıniyada, Amerikada, Rusiyada. Ozaman insan bilecek kimi ayırdı hem kimdän sormaa.

- Georgiy Georgievç, Ukrayna yanêr çatır-çatır. Ateşi var mı nicä bu tarafa geçsin?
- Bän düşünmeerim, ani bu var nicä olsun. Bän sayêrım, ani burêy geçmeyecek o ateş. Bizim insan istämeer bu iş olsun. Allaa korusun bizi bu iştän.
Bän annêêrım, ani var bir-iki kişi, ani var nicä denesin tutuşturmaa ortalıı. Ama insan kendisi uracek onnarın ellerinä da brakmayacek burêyı cengi getirsinnär. Başka taraftan burayı sokulmarsalar. Sokularsalar – ozaman hiç birisi bir da garantiya vermeyecek. Taa bir kerä urgulêêrım – bizim insan bunu istämeer hem gitmeyecek bu yoldan.

- Hem redakţiyamızın adetinä görä “Ana sözü” okuycularına, bir insan olarak, siz ne isteersiniz sölemää?
- İlk isteerim sölemää “Ana sözü” okuycularına onu, ani lääzım korumaa ana dilimizi. Biz pek siirek lafederiz gagauzça. Hep lafederiz rusça. O islää, ani bileriz rusça. O dildä biz çok informţiya kablederiz. Var nicä gidelim Rusiyaya, var nicä düneyi gezelim. Ama kendi dilimizi korumarsak, biz kalmayacez gagauz da. Bilmeerim kim naşey olacek, ama gagauz olmayacez.
“Ana sözü” yapêr o işi, angısını hepsi lääzım yapsın, ani koruyêr bizim dilimizi. Hem deputatların var bir büük günaası bizim halkın önündä, ani taa hazırlamadılar hem çıkarmadılar bir büük programa, ani insan taa islää bilsin hem üürensin ana dilini. Lääzım gagauz dili olsun diil salt ev hem sokak dili, ama halizdän ofiţial dil da.

İntervyuyu yazdı Todur ZANET