Bu adamın türk hem türklük istoriyasında yapılan aaraştırmaları hem bilim yazıları bu gün biriciinin etişämäz derinniktä hem zenginniktä bulunêrlar. Onun bilim hem kultura tarlasında braktıı derin izlerini biricii geçmedi hem geçämäz. Çünkü o izleri brakmaa hem bilim zenginniklerini üzä çıkarmaa deyni insanda lääzım olsun o akıl, ani vardı pek paalı hem saygılı Prof. Dr. İlber ORTAYLIda.

Düşünün, Türkçä hem Türk kökenni dillerin çoyundan kaarä, adam en üüsek uurda bilärdi angliyca, franțuzça, italyanca, nemțeycä, persça hem rusça. Bundan kaarä latinca, osmannıyca hem ivrit dilini da eterli kadar bilärdi, çünkü kendisi Evropa hem Dou dilleri uurunda derin bir ustalaa sayıptı.

Prof. Dr. İlber ORTAYLI sade istoriyayı aaraştırmaardı, ama o istoriyayı annamaa hem dooru incelemää deyni üüredärdi. Kendisi dä bu uurda bilim dünnäsına yazılarında hem kiyatlarında yol açardı. Onun aaraştırmalarından derin istoriyayı üzä çıkarmaklardan bir örnek: 2013-cü yılda, TİKA proektı olarak, Vengriyada aaraştırmalarda Canabisi yardımcı oldu Kanuni Sultan Süleymanın kayıp olan mezarını bulmaa.

Kendisi krım tatarı olduunu herkerä büük hodulluklan urgulayan, İlber ORTAYLI Krımın istoriyasınnan hem kulturasınnan pek çok ilgilenärdi hem büünkü günädän bu uurda eşsiz bir aydınnadıcı oldu.

Prof. Dr. İlber ORTAYLI için var nicä durmamayca annatmaa. Ama isteerim büün taa bir iş açıklamaa, ani bana da kısmet oldu Canabisinnän tanışmaa hem diil salt tanışmaa, ama bir kısa diskusiyada da durmaa.

2017-ci yılın Ceviz ayın 12-13 günnerindä Kazakistanın Türkistan kasabasında Ahmet Yesevi Universitetında oldu VIII. Türk Dünyası Literatura Dergileri (Jurnalları) Kongresi. Bu Kongrestä tanınmış hem anılmış bilim adamı Prof. Dr. İlber ORTAYLI “Tarih Boyunca Alfabe Değişiklikleri ve Etkileri” konulu bir doklad yaptı. Doklad zamanı, toplantıya katılan bizimnän hem Universitetın studentlarınnan, Canabisi durmamayca bir dialoga girärdi. O dialogun temasıydı da türkçä lafların dooru maanası hem açıklanması. Durmamayca kendisinä bu konuda cuvap verdiim için, Prof. Dr. İlber ORTAYLI merak etti kim olduumu. Da üürendiynän, ani bän gagauzum, Canabisi gülär üzlän urguladı, ani gagauzlar hem krım tatarları pek yakın biri-birinä hem dä dillerindä çok benzeri laflar bulunmaktadır. Bu buluşmada, gagauz dilin örnää olarak, baaşladım Canabisinä “Ana Sözü” gazetasını da.

Prof. Dr. İlber ORTAYLInın raametli olduu için aar hem acı haberi aldıımdan beeri kendimä er bulamêêrım. Canım, param-parça olup, pek sızlêêr… Senin buradan ayırılmannan dünnää üüsüz kaldı karannaa çöktü… Senin sonsuzlaa gidişinnän Türkiye hem bütün dünnää en akıllı ustasını, bilim adamını hem insanın İnsanını kaybetti. Büük kayıp… Hepsimizä deyni pek acı hem geeri dönmeyän bir kayıp.

Bir iş sade uslandırêr: Senin braktıın varlık daymaların daymalarında canımızda yaşayacek, kiyatlarında hem yazılarında korunacek, akılımızda kalacek.

Hocam, topracıın ilin olsun! Göktä Boba Seni saa yanına kabletsin.

Zaman durmamayca hem amansız akêr…

Todur ZANET, gagauz

Bu ödüllemä sırasında, başka kultura insannarın arasında, “Kultura uurunda verimni çalışmaları, soyumuzun ruh zenginniklerin propagandasında önemni zaametleri, yaratmaları uurunda en üstün işleri, üüsek marafetli ustalıı için, hem da Milli Kultura Günün bakılması üzerä” gagauz yazıcısına Todur ZANETä “Ordinul de Onoare” (“Şan Ordenı”) verildi.

Devlet ödüllerini vereräk, Moldova prezidentı Maya SANDU urguladı, ani Milli Kultura Günü hem Mihay EMİNESKUnun duuma günü, bu gözäl bir kolaylık anmaa onnarı, kim kendi yaratmalarınnan zenginneştirdi kultura varlıımızı, hem da saygımızı göstermää onnara, kim literatura, resimcilik, skulptura, muzıka, teatru ya da oyun yolunnan hergün bizä ihlam verer.

“Herbir verilän ödül – bu diil salt kultura insannarının üstün başarılarını tanımak, ama bizim kultura insannarın yanında bulunmamızın hem onnara arka olmamızın göstermesi dä. Kendi talantınızlan, çalışmanızlan hem cannan-başlan izmet etmenizlän Canabinizlär devletimizin kultura alanına katkı getirdiniz hem getirersiniz da bu üzerä sizlerä acık candan büük bir saa ol deeriz!” – nışannadı devlet başı.

“Kulturamızlan hodul olalım, ilerledelim onu hem havezlän onu yaşayalım”, başardı sözünü Maya SANDU.

Bu uroo kurannar 2-ci “A” klasının önderciykası Sofiya Georgiyevna ZAHARİYA hem da lițeyin gagauz dilindä hem literaturasında II-ci kategoriyada üürediciyka Mariya İliyniçna DUŞKOVA çalıştılar, ani sıra pek meraklı geçsin hem uşaklara deyni kalıcı olsun.

Urok için hazırlanmıştı tencerelär, çüvennär, sepetçiklär hem yımıtaları erleştirmää deyni maasız farfiriciklär. Belli ki, yımırtaları boyamaa hem donaklamaa deyni tertiplär hem mallar da – boyalar hem Pasekllä tematikasına görä yımırtalara yapıştırılan maasuz kiyatçıklar.

Uraa gagauzluk atmosferasını vermää deyni, Mariya İliyniçna DUŞKOVA hem Sofiya Georgiyevna ZAHARİYA düzünmüştülär gagauz milli rubalarına. Onnar bütün cömertliklän hem can sıcaklıınnan annattılar hem gösterdilär üürencilerä nicä yımırtaları kaynatmaa, nasıl onnarı dooru boyama hem donaklamaa. Uşaklara annadıldı, ani Paskellänin en önemni simvolu yımırta var enilenmenin hem enidän duumanın simvolu. Sayılarmış, ani okunmuş yımırta var nicä sündürsün ateşi, yangını.

Bu sıraya katılan lițeyin direktoru Mariya Dimitrievna ÇEBANOVA, zavuçlar – Zinaida Filipovna NEYKOVÇEN, Mariya Nikolaevna UZUN, Mariya İvanovna ÇEBANOVA hem Evgeniya İvanovna ANAUT da bir tarafta kalmadılar. Onnar da bu uurda kendi bilgilerinnän uşaklarlan paylaştılar.

Paskellä yortusuna deyni insannar donaklêêrlar yımırtaları hem boyêêr onnarı türlü renklerdä, ama onnarın arasında mutlaka lääzım olsun kırmızı renktä yımırtalar. Bütün bu sıradan uşaklar

kendilerinä çok meraklı işlär, angıları kalmış bizä uzak dedelerdän.

Pek meraklı master-klas, ani var bir laf, bir kıpımda geçti da umut var, ki bu unudulmaz iş artık uşakların cancaazlarının en paalı erlerindä kaldı.

Not. “Gagauzlarda yımırta boyamak – bu haliz bir ustalıktı. Boyaya görä, hepsi yımırtaların kendi adı varmış: birkaç boyaylan boyalı – “alaca”; kaz tüüyünnän yazılı – “yazılı”; küllän hem parafinnän yazılı – “kondeyli”, ortasında bir çizi var – “kuşaklı”. Bundan kaarä, yımırtaya yapılan resimnerin adları da var: “puluklu”, “kaplın”, “sinek”, “yapraklı”, “koç kafası”, “tırmık””. (Akademik Todur ZANET, “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması” 3-cü kiyat (“Gagauz yortuları, adetleri, sıraları”), s. 62, Kişinev, 2017 y.).

Bu fotoalbom – Gagauziyaya ayırı bir bakış: içtän hem ofițial şablonnarından kaçmak. 112 sayfalık kiyatta 3 dildä (romınca, gagauzça, angliyca) annadılêr sıradan gagauzların sıradan yaşaması – ölä nicä var halizdän.

Fotoalbomu hazırlayan Alessandro VİNCENZİ duudu 1973-cü yılın Kirez ayın (iyün) 26-da İtaliyanın Bologna kasabasında. Ana kasabasında başardı institutun biolgiya bilimneri fakultetını. CAPTA azası, fotograflar hem fotojurnalistlär komandası, ani kuruldu her taraftan fotojurnalistikayı hem bu uurda bakışlarlan ustalık işlerini ilerletmää deyni.

Fotoalbom çıktı Gheorghe ERİZANU önderciliindä “CARTİER” basım evindä. Onun ön sözünü yazdı moldovan yazıcısı Adrian ÇİBOTARU (CİUBOTARU). Albomun tekstlarını gagauzçaya çevirdi Todur ZANET.

Bu kiyat hazırlandı kardaş halkların can dostluu hem türk literaturasının ortak ilerlemesi için.

“КАРАЖОРГО, АКБОЗАТ” kiyadı açılêr Gagauziyadan yazıcının, akademik Todur ZANETin “Tayfun” annatmasınnan. Sora kiyatta bölüm-bölüm verili Kazahstan, Türkiye, Azerbaycan, Tatarstan hem Kabardin-Balkar memleketlerindän yazıcıların hem poetların yaratmaları.

Kiyadın adı da pek meraklı. Onu bizä deyni açıkladı gagauzların hem bütün türk dünnäsının dostu yazıcı Aydarbek SARMANBETOV: “Kiyadın adını yok nicä mottomo çevirmää. Lääzımdı proza hem poeziya annamalarını kiyadın adı içinä almaa. Literaturada sa annamalar ne? Dooru – Pegas, ani yaratmaya ihlam verer. Bän da düşündüm, ani dooru olacek kırgızçada bunun karşılıını bulmaa. Karajorgo hem Akbozat – bu beygirlerin adları. Karajorgo çeviriler nicä kara yorga atı (rusça: чёрный рысак), Akbozat – ak koşu atı (rusça: белый скакун). Onuştan, karar aldım, ani Karajorgo olacek proza Pegası, Akbozat da – poeziya Pegası. Bölecä kiyadın adını var nicä çevirmää ölä: Karaylan ak Pegaslar. Biraz dolaşık, ama aslısı bu”.

Kırgız Respublikasının Pravitelsvosu “КАРАЖОРГО, АКБОЗАТ” kiyadını parasız daadacek bibliotekalara, üüredicilik kuruluşlarına hem Universitetlara.

Kiyadın çeviricisi için: Aydarbek SARMANBETOV – anılmış kırgız yazıcısı, jurnalistı hem resimcisi, Kırgız Respublikasının yazıcılar Birliin hem “Avrasya” yazıcılar Birliin azası, Kırgızstanın Halklararası poeziya cümne Akademiyasının «Турк дуйнөсунун Адабияты» (“Türk dünnäsının literaturası”) jurnalın baş redaktoru, Halklararası “Mahmut Kaşgarlı” literatura premiyasının hem taa çok sayıda halklararası literatura premiyalarının laureatı. 31 kiyadın avtoru hem 100-dän zeedä kırgız hem yabancı yazıcıların kiyatlarının redaktoru.

Akademik nışanını hem belgesini Canabisinä verdi kendisi Akademiyanın prezidentı – Omor SULTANOV.

Akademik Todur ZANETi kutlama sırasında pay aldılar Avrasya Yazarlar Birlii Başkanı Yakup ÖMEROĞLU, Akademiyanın baş sekretari hem predsedatel yardımcısı Aydarbek SARMANBETOV, Kazahstanndan uygur yazıcısı Ekrem AHMETOV, Türk dünnäsında başka yazıcılar.

Not. Bu nışanı vermäk için Omor SULTANOV Halklararası poeziya Akademiyasının tarafından bu karar 2015-ci yılın Mart ayında alınmış.

Nicä açıkladı redakţiyamıza Kongaz “Todur ZANET” adına teoretik liţeyin direktoru İordan Nikolaeviç YASIBAŞ: “Liţeyin kollektivı bu kararı taa 2015 yılın Çiçek ayın (aprel) 28-dä aldı. Zerä kolektiv sayêr Todur ZANETi nicä bir dooru hem cuvapçı insanı, angısı halizdän kendi Vatanının bir patriotu. Onun çok yaratmaları adanmış gagauz halkına hem Gagauziyaya. Onun yaratmalarından üürencilär hem gagauz milleti üürenerlär nicä lääzım sevmää kendi Vatanını, ilerletmää hem kaavileştirmää kendi kulturasını, ana dilini, korumaa adetleri hem sıraları. Canabisi başardı bizim liţeyi. O yıllar boyunca yardım eder liţeyä, pay alêr may herbir meropriyatiyalarımızda. Onuştan biz danıştık Gagauziya İspolkomuna, Halk Topluşuna, Üüredicilik Upravleniyasına, Kongaz küü Sovetinä, ani verelim Kongaz teoretik liţeyinä Todur ZANETin adını. 2015 yılın Hederlez ayın (may) 22-dä Kongaz küü Soveti da, inceleyip liţeyin danışmasını, bu işi için olumnu karar aldı. Sora da, 2015-ci yılın Orak ayın (iyül) 8-dä Moldova Respublikasının Devlet Registraţiya Kamerası geçirdi devlet Registraţiya yazılarına Kongaz “Todur ZANET” adına teoretik liţeyin yazısını. Ne işi için bizä Sertifikat verdi.”

Todur ZANETin biografiyası 

Todur ZANET, Poet, yazıcı, dramaturg, aaraştırmacı, folklorcu, sţenarist hem rejisör, publiţist, televizioncu çevirici. Gagauz Milli Gimnasının avtoru (22.07.1990), “Ana Sözü” adlı gazetanın saabisi hem baş redaktoru.

Duudu: 1958-ci yılın Kirez ayın (iyün) 14-dä, Moldova Respublikasının Kongaz küüyündä (Gagauziya, Komrat rayonu).

Üürendi: Kongazın 1-ci şkolasında (1965-1975), Kişinev Politehnik institutunda (1976-1981), Moldovanın KP MK yanında olan Marksizma-Leninizma Universitetında (1985-1987).

İşledi: slesar-santehnik (1975-1976), dvornik (institutta üürenärkana, 1977-1981), master (1981-1983), komsomol komitetın sekretari (1983-1986), prorab (1986-1988), “Bucaan dalgasında” tele hem radio kolverimnerin redaktoru (1986-1990), Kişinev İncäzanaat İnstitutun pedagogu (1991-1993), 1988-1994 hem 1999-cu yıldan büünkü günädän “Ana Sözü”nü (ilk gagauz gazetasını) çıkarêr (25.09.1993 yıldan beeri latin grafikasında). Çıkardı uşaklar için jurnal “Kırlangaç” (1991-1993, 2001-2002). Gagauz yazılarını latin grafikasına geçirmää deyni çalışmaları ilk başladı (1979, 1988-1993).

Kiyatları:
- “Zamanêêrsın, evim!” (peetlär, 1989, 1990),
- “Karımcalık” (uşaklar için peetlär, 1989),
- “Böcecik” (uşaklar için Bukvalık, 1991 Kişinev, 2012 Ankara, Moldova üüredicilik hem bilim Bakannıı tarafından başlangıç hem küçük klaslar için üüredicilik kiyadı olarak tanındı),
- “Akardı batıya güneş” (peetlär, 1993),
- “Gıcırdêêr kafamın çarkları” (peetlär, 1993),
- “Akar yıldız” (peetlär toplumu, 1998),
- “Dramaturgiya” (pyesalar, 2006),
- “Ana Dilim” (çıktı Türk dünnesi büük poetları seriyasında, 2010, Baku, azerbaycancaya çevirilmiş peetlär),
- “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” (gagauz folklor tekstlarının temelindä bilim kiyadı hem enţiklopediyası, 2010),
- “Korlaşmış ateş…” (peetlär hem çevirmeler, 2013),
- “Açlık kurbannarı” (pyesa hem publiţistika, 2014, Türkiye),
- “Onnar geldi sabaa karşı…” (povest, yazılı 2008-ci yılda, tiparlandı 2014-cü yılda),
- “Benim bir kabaatsız kırılan GAGAUZ Halkıma REKVİEM” (poema, 2015).

Pyesaları:
- “Aaçlık kurbannarı” (1998, 2009 hem 2011 Türkiyedä, 2013 TÜRKSOY, “Tiyatro Almanahı”),
- “Büülü maaza” (2004),
- “Dokuzuncu tümen (Bekil Beyin Oolu Emran)” (“Dede Korkut” destanın 9-cu bölümünä görä) (2014).
- “Sistema” (2015).

İlk üç pyesasţenaya koyuldular.

“Aaçlık kurbannarı”, romıncaya çevirilip, “Jertfele foametei” adında tiparlandı (2006, romınca, jurnal “Viaţa Besarabiei”).

Pyesa çevirmeleri:
“BAYAZİD” (avtor Jan RASSİN, peetlän yazılı pyesa). Pyesa gagauzça sţenaya koyuldu hem Moldova Devlet televideniyasının altın fondunda bulunêr.
Gagauz dilinä çevirdi kirgiz dramaturgun Mar BACİEVın hem moldovan dramaturgun İon GHEORGHİTAnın pyeslarını da.

Türküleri: Kırka yakın peetleri türkü oldu. Onnarın arasında: “Şen oynêêr gagauzlar”, “Yaşa, halkım!”, “Vatan”, “Kongaz”, “Koy adımı…”, “Sän Çadır, gözäl Çadır”, “Sana sevdam”, “Saurgun”, “Zamanêêrsın, evim!”, “KDU” (Komrat Devlet Universitetın ofiţial gimnası), “O gecä” h.t.b.

Publiţistika: 1000-dän zeedä statyaları gazetalarda hem jurnallarda tiparlandı. “Bucaan dalgasında” tele hem radio kolverimnerindä 200-dän zeedä avtorluk programaları çıktı.

Çevirmeklär:
- “İnsan dooruluklarına ömürdünnä deklaraţiyasını” (17.12.1989 y., gagauzçaya çevirip tiparladı).
- “BAYAZİD” (Peetlän yazılı pyesa, avtor Jan RASSİN).
- “Luçafar” (“Sabaa Yıldızı”) (avtor Mihay EMİNESKU. “Luçafar” balladasını, 2012-ci yılda gagauzçaya çevirdi. 2013-cü yılda bir kap altında romınca hem gagauzça tiparlandı).
- Bundan kaarä çevirdi gagauz dilinä ölä yazıcıların yaratmalarını, nicä Aleksandr PUŞKİN, Mihail LERMONTOV, Mihay EMİNESKU, Grigore VİERU, İon DRUŢA, Anna AHMATOVA, Lev TOLSTOY, Yahya Kemal BEYATLI, Arif Nihat ASYA, Ali AKBAŞ, Yakup ÖMEROĞLU, Gabdulla TUKAY, Omor SULTANOV, Bahtiyar VAHABZADE  hem başkaları.

Başka dillerä çevirilmesi: Todur ZANETin yaratmaları çevirildi angliycaya, azerbaycancaya, bosnaycaya, bulgarçaya, franţuzçaya, kırgızçaya, romıncaya, rusçaya, türkiye türkçeyä, ukrayincaya.

Gagauz Milli Gimnası:
1990-cı yılda yazdı Gagauz Milli Gimnasını. (Kabledildi gagauz halkın Üstolan Syezdında 1990-cı yılın Orak ayın (iyül) 22-dä).

Bilim-dokumental film:
- “Gagauzlar hem Gagauzluk” (45 minutluk bilim-dokumental filmın sţenaristı hem rejisöru, 2011 y.).

Bilim çalışmaları:
Bilim kiyatlarında ona yakın bilim yazıları tiparlandı. KDU diplomcuların diplom işlerinä öndercilik yaptı. “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” (gagauz folklor tekstlarının temelindä bilim enţiklopediyası) kiyadı hazırladı. Bu kiyat Moldova Bilimnär Aakdemiyasının Filologiya İnstitutun hem Azerbaycan Milli Bilimnär Aakdemiyasının Folklor İnstitutun taraflarından bilim kiyadı olarak tanındı. “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” Moldovanın 2010-cu yılının en islää enţiklopediya kiyadı olarak tanındı.

Yaratmak Birliklerindä azalık:
- Sovetlär Birliinin hem Moldova Jurnalistlär Birliklerin azası (1989),
- Sovetlär Birliinin hem Moldova Yazarlar Birliklerin azası (1990),
- Türk Dünnesi Yazarlar Birliin azası (1992),
- Avrasya Yazarlar Birlii (2007),
- “Türk Dili Konuşan Ülkeler Yazarlar Birlii” (2014) .

Ödüllär hem diplomalar:
- BAY (Balkan Aydınnadıcıları hem Yazarları) jurnalının literatura ödülü (1998);
- Halklararası kiyat sergisinin hem Moldova miilli bibliotekasının Diplomaları (2007 y. “Dramaturgiya” kiyadı için, 2010 y. “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” kiyadı için, 2013 y. “Korlaşmış ateş…” hem “Luçafar” (“Sabaa Yıldızı”) kiyatları için, 2014 “Onnar geldi sabaa karşı…”);
- KIBATEK (Kıbrız Balkannar, Avraasya, Türkiye Edebiyat Kurumu) edebiyat ödülü (2007),
- Moldova yazıcılar Birliin literatura premiyası (2011, “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” kiyadı için);- Halklararası “Ak Torna” konkursun şort-listında er (2012);
- KIBATEK edebiyat ödülü (2013),
- Kosova, 18. Uluslararası Süleyman Brina Balkanlar Türk Kültürüne Hizmet Ödülü (2013),
- TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültür Teşkilatı) Basın Ödülü (2014);
- TÜRKSAV (Türk Dünyası Yazarlar ve Sanatçılar Vakfı) “Türk Dünyası Hizmet Ödülü” (2015).

Şannı vatandaşlık:
Amerika Birleşik Devletlerin Kentucky devletinin Louisville baş kasabasının şannı vatandaşı (2003).

Gagauziya medalileri:
Gagauzluk, gagauz devletin kurulması çalışmaları için (2000, 2009).

Moldova ordenı:
“Gloria Muncii” (22.07.2010, literaturanın ilerletmesi, miilli ruh zenginniklerin kökleştirilmesi zaametleri hem verimni publiţistika çalışmaları için).

Todur ZANET liţeyi:
Kongazın 1-ci teoretik liţeyin pedagogika Sovetin (28.04.2015 y.) hem Kongaz küü Sovetinin (22.05.2015 y.) Kararlarına görä Kongaz teoretik liţeyinä Todur ZANET adı verildi.

Toplantının başında “Kazak Hanlığı 550. Yıl” dokumental film gösterildi. Sora ödül vermä sırasının hem konferenţiyanın açılış sözlerini yaptılar: Yahya AKENGİN, TÜRKSAV önetim Kurulu başkanı; İlyas DEMİRCİ, TDMMB (Türkiye Mühendislär hem Mimarlar Birlii) baş sekretari; Prof. Dr. Canseyit TUYMEBAYEV, Kazakistan Ankara Büükelçisi.

Konferenţiyanın dokladlarını yaptılar  Prof. Dr. Darhan KIDIRALİ, Halklararası Türk Akademiyasının başkanı hem Prof. Dr. Refik TURAN, Türkiyenin Türk Tarih (İstoriya) Kurumu başkanı.

Bu konuşmalardan sora ödül vermä programası başladı.

TÜRKSAV “19. Uluslararası Türk Dünyasına Hizmet ödülü (2014)” saabileri oldular:

- Nursultan NAZARBAYEV, Kazakistan Respublikasının prezidentı;

- Prof. Dr. Canseyit TUYMEBAYEV, Kazakistan Ankara Büükelçisi;

- “AzTV”, Azerbaycan televideniye kanalı;

- Todur ZANET, Gagauz poetı, yazıcı, “Ana Sözü” gazetanın baş redaktoru, Gagauziya, Moldova;

- Prof. Dr. Darhan KIDIRALİ, Halklararası Türk Akademiyasının başkanı, Kazakistan;

- Prof. Dr. İbrahim CUNUSOV, Kirgizistan Ankara Büükelçisi;

- Mahir YAĞCILAR, Kosova devlet önetim ministrusu;

- Prof. Dr. Hüseyin GÖKÇEKUŞ, YÖDAK başkanı, KKTC;

- “Macar Turan Vakfı”, Vengriya;

- Lekim İBRAGİMOV, akademik, profesor, Uzbekistan halk resimcisi;

- Mehmet Cahit TURHAN, T.C. karayolları Genel müdürü, TDMMB Üüsek danışma Kurulu başkanı;

- Prof. Dr. Aygün ATTAR, Giresun Universitetın rektoru, Türkiye;

- “Bizim Küllüye” literatura jurnalı, Türkiye;

- Cüneyt ARKIN, kino aktöru, Türkiye;

- “Hazar Strateci İnstitutu”, Türkiye;

- Kenan YAVUZ, SOCAR Türkiye başkanı;

- “TRT Avaz” televideniyası, Türkiye;

- Yılmaz BATIBAY, TDMMB dış ilişkilär komisiyanın başkanı, Türkiye.

Vakfın önetim kurumu kararına görä “19. Halklararası Türk Dünyası Hizmet Ödülleri” 9 devlettän 16 kişiyä veriler. Onnarın arasında var gazetavızın baş redaktoru, poet hem yazıcı Todur ZANET ta. Bu ödül ona veriler “Ana Sözü” gazetasını durmamayca çıkradıı için hem gazetanın izmetleri için.

Prezentaţiya başladı ondan, ani Vasilisa TANASOGLU annatı avtor için, eni kiyadın süjetları için. Sora “Mihail ÇAKİR” pedagogika kolecın üürencisi okudu Todur ZANETin “Aaçlık” peetini. Nedän sora Vasilisa TANASOGLU teklif etti kiyat uurunda kendi düşüncelerinnän paylaşsınnar okuycular hem üüredicilär.

İlkin tribunaya çıktı Komrat “Mihail ÇAKİR” pedagogika kolecın üüredicisi Galina Dimitrievna SİRKELİ okudu kendi üürencilerinn “Onnar geldilär sabaa karşı…” için yazılarını. Sorada kolecın üürencileri rollen okudular “Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”) annatmadan bir parça.

Avdarmanın “D.ÇELENGİR” teoretik liţeyin direktoru Elena Födorovna KARAMİT urguladı, ani kiyat yazılı pek şıralı gözäl gagauz dilinnän. Açıkladı, ani kiyadı okuduktan sora çok gecelär uyamamış, hep o annatmaklar için düşünmüş. Söledi, ani kiyatta annadılan işlär lääzım taa ileri da unudulmasın, hem teklif etti, ani bu kiyadı şkola programalarına koysunnar.

Kongazdan gagauz dilindä üüredici hem terbiedicisi Mariya Dimitrievna ÇEBANOVA, danıştı gençlerä, ani okusunnar hem incelesinnär bu kiyadı. Söleyeräk kiyadın rolü için, Canabisi tekrarlayıp kiyadın bir kahramanını sözünü, ani “Açan kök kaavi – dallar da örüyer”, umut verdi, ani şindiki gençlär da brakmayaceklar köklär kurusun.

Beşalmanın “M.KÖSÄ” liţeyin direktoru Mariya Stepanovna KAPAKLI söledi, ani bu kiyat hiç raatsız brakmêêr hem hep düşündürer o geçmişlär için, hem da gösterer ne kaavi ruhtan hem candan bizim insannar.

Sora söz verildi kiyadın avtoruna. Nicä açıkladı Todur ZANET “Onnar geldilär sabaa karşı…” proza kiyadı bütünnä annadêr Sovet rejimının gagauzlara karşı yapılan genoţid için. Canabisi urguladı, ani diil lääzım karıştırmaa Sovet rejimının hem rus halkını. O urguladı, ani Sovet rejimından çok zarar gördü rus halkı da. Todur ZANET açıkladı, ani kiyatta üç annatma var.

İlk annatma-esse “Zaman Kanatları” Burada avtor, dirildip el dermenini, o dermenin adından annadêr XX-ci üzyılın 40-cı yılların zulum işleri için.

İkincisi “Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”) annatması. O annadêr bir gagauz aylesi için, onnarın aaçlık hem deportaţiya genoţidı kayalarının içindän geçmesi için, hem o büük kahırlar hem belalar için, ani geldilär bu insannarın başına.

Üçüncüsü da – bilim yazısı “Aaçlık kurbannarı mezarlardan baarêrlar! (60 yıl geeri gagauzlara karşı soykırımı (genoţid) yapıldı)”. Bu yazıda da avtor, arhiv dokumentlerinä görä, verer bilgileri aaçlık kurbannarın sayısı için.

Prezentaţiya Gagauziyada büük meraklıklan kabledildi. Televideniye kanallarından hem haber agenstvolarından, gazetalardan korespondentlar bu kultura olayını açıklamaa deyni prezentaţiya geldilär. Prezentaţiya gelän insannar bibliotekanın salonuna sıymazdılar. O insannarın arasında vardılar üüredicilär hem üürencilär, KDU studetları, bibliotekacılar, kultura hem incäzanaat insannarı, yazıcılar, biznes hem politika adamnarı. Sadä Gagauziyanın öndercileri (başkanın yardımcıların ikisi da teklif edildi bu meropriyatiyaya) vakıt bulmadılar gelmää.

“Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”) için
Bu annatma pek dürttü canımızı, koydu düşünmää, ani yaşamak çok sıra, bal gibi tatlı olêr, ama çok sıra pek acı da, ani ömür herkerä düzülmeer, nicä biz isteeriz. Biz lääzım bundan hepsimiz dadalım, ne verilmiş geçirelim, nicä da geçirmiş baş personajlar annatmada “Yannışlık” (“Onnar geldilär sabaa karşı…”).
Annatmanın süjeti ölä meraklı, ani okuyarkan, sansın kinodan fragmentlär geçer gözün önündä, geler, ki bulunêrsın onnarın arasında, neçinki gerçekli, diri yazılı bu yaratma. Bu annatmanın herbir fragmentinä görä var nicä kendi düşünmeklerini, duygularını açıklamaa, ama nokta koyamaycan – o sonsuz fikirlär. Hep geler aklına annatmanın fragmentleri, angıları brakmêêrlar raat yazmaa, dalgalandırêrlar, cannandırêrlar.
Bu annatmada gösterili bir çalışkan gagauz çiftçi aylesinin eceli, angısı dolu çokgörmäklän, yalancılıklan. Hayırsız, esapsız Petrinin beterinä zor, kara, yaşlı, çıvgın, çirkin günneri geldilär bu aylenin yaşamasında – kırık hem darmadan ömür. Lambuyu aylesinnän Sibirä kaldırdılar. Lambu inanardı, ani bu yannışlık. Bir bölä yannışlıın paası – yaşamak, ömür.
Altı yıl bu bela, karannıkta yaşamak günneri ilerledi. Ama geldi o gün, açan söledilär, ani bu yannışlık. Bu haber sevindirmediydi Lambunun karısını – Milanauı. Milana kaldıydı sade oolunnan Ligorlan hem kızınnan Katiylän. Sibirin topraanda gömülüydü onun canın payları – en paalı insannar, sevgili kocası hem uşakları.
Herbir insan bu yaşamakta kendi yaptıkları için cuvap eder. Kara Petri da cuvap etti.
Bütün yaşamak Lambu Milanaylan çalışmışlar, kendi kuvedinnän, terinnän, doorulukça ekmeeni kazanmışlar, gözäl aylä kurmuşlar, çorbacı olmuşlar. Altı uşak büütmüşlär, ayaa kaldırmışlar. İşçi, şeremet, islää insannar. Allaa da onnarı sevärdı hem koruyardı. Herbir işi da kucak dolusu yollardı: saalıı da, kısmeti da, bereketi da, uşakları da.
Mayıl olduk, nicä avtor yazdırêr baş personajların patredini, onnarın sevda duygusunu. Onnar nicä iki guguş, büük sevgi, saygı biri-birinä cannarında var. Milana kaybetiynnän sevgisini, söleer, ani onun kanadını kırdılar, onu bir kanatlan braktılar.
Kaleci aylesi verilmedi zorluklara, çünkü bu insannar çetin ruhlu, haliz gagauzlar. Onnar için söleer falcı Panti: “Açan kök kaavi – dallar da örüyer”.
Bu yaratma bir şedevr. Avtor kullanêr ölä leksikayı, ki annêêrız – herbir laf ölçüdän, elektän geçirildi, büük aaraştırmaklar yapıldı.
Üürenicilär okudular bu yaratmanın bir payını, neredän göreriz zengin leksikayı, nekadar meraklı bu yaratma, da hepsi fikirlär, sözlär, sansın can dermenin taşlarından geçirili.
Aşaadakı sıracıklar peydalandı, okuduynan bu kiyadın ilk kısa annatmasını-danışmasını, filosofiya düşünmeklerini “Zaman kanatları”.

CAN DERMENİN ÇALIŞMASI
Can dermenin çalışması
Ölçer saadı hem asiri.
Nelär oldu, ne olacek
Can dermeni esaplayacek.
Kimiz biz?

Nedän geldik bu dünneyä?
Ne kalacek bizdän, kimä?
Ne olacek toomruklardan?
Tatlı hem lezetli meyva
Osa erä dökülecek,
Topraklan karışıp,
Er üzündän kaybelecek.
Bölä insannarın çalışması:
Var boşuna hem faydasız,
Var önemli hem var paasız.
Geçer onnar can dermenin taşlarından.
Biri ölêr peklovka un,
Biri sa toz – tozdan.
(Sirkeli Galina Dmitrievna)

Hazırladı Ay-Boba Çakirin adına Komrattakı pedagogika kolecin üüredicisi SİRKELİ Galina Dİmitrievna. Materialda kullanılı dördüncü kurstan üürenicilerin UZUN Ninanın, GAGAUZ Veronikanın, DÜVENCİ Paşinin yaratmalarından sıracıklar.