Sovetlär Birlii daalmasınan hem biri-biri ardına kliselerin açılmasınnan ilgili olarak hem ozaman haliz üürenmiş popaz kıtlıı olduu için, popaz başladılar yapmaa türlü okuması-yazması olmayan erifleri: traktoristleri, muzıkantları, sıırtmaçlar, cambazları, alış-verişçileri. O uzerä dä bu iş büük zarar getirdi hem dinimizä, hem geçmiçimizä, hem GAGAUZ kulturasınnan GAGAUZLUUMUZA. İstämeerim pek derindän bu işin içinä girmää, ama, örnek olarak, büün Kasım hem Hederlez yortularımıza, hristiyan dinimizä hem inanımıza dooru bir incelemä bakışı atacam

Diil saklı iş, ani Klisä hem klisä izmetçileri, ömür boyunca savaşêrlar tabannarın altına almaa hem alêrlar da ölä denilän pagın inançlarımızı: Beygirlerin gününü, Hederlezi, Kasımı, Canavar yortularını hem taa çok başka sıralarımızı. Çekip onnarı klisä yortularına hem verip onnara eni adlar: Ay Todur günü, Ay Görgiy günü, Ay Dimitriy günü, Andrey günü hem t.b. Klisä işlerinä karışmaa istämeerim, ama isteerim klisä adamnarı da bizim Gagauz yortularımıza hem Gagauzluumuza karışmasınnar. Ama bu olmêêr.

Çok derinnää gitmedään, iki yortumuzum Kasımın hem Hederlezin bakılmasını inceyeleyelim.

Başlayacez Hederlez yortusundan. Evellär, iki ţıklalık halk kalendarinä görä, yıl ikiyä bölünürmüş: yazın çeketmesi hem kışın çeketmesi. Sora, aramıza türlü Grigorian kalendarı, hristiyan kalendarı, Yulian kalendarı gibi kalendarlar sızdıynan, bu iş bozulmuş. Ama dönelim kendi köklerimizä hem iki ţıklalık halk kalendarinä.

Gagauzlar yazın çeketmesini Hederlez yortusu olarak bakarmışlar hem kutlarmışlar onu Hederlez ayın (may) 6-da. Bu gün klisenin Ay Görgiy gününä denk geldii için, ne Klisä, ne dä popazlar ona dokunmêêrlar. Yortuyu raat hem şen bakêrlar.

Kasım gününnän sä bölä diil. Kasım günü sayılêr kışın çeketmesi hem bakılêr Kasım ayın (noyabri) 7-dä. Ama bu gün klisenin bir yortusuna denk gelmeer. Da ne yapêr popazlar? Dooru: onu en yakın yortuya Ay Dimitriy gününä çekerlär. Hiç umurlarına almayıp, ani matematikaya hem insannaa görä bu yannış hem günää. Çünkü popazlar matimatikayı biläydilär, Kasım yortusu haliz kendi günündä – Kasım ayın 7-dä bakacêydılar. Zere, MATEMATİKAya görä, kış bir gün sora, yaz da bir gün ileri yok nicä bakılsın! Herliim onnar kabledärsä “Hederlez” yortusunun (yazın çeketmesi) Hederlez ayın (may) 6-da olmasını, ozaman Kasım yortusunun (kışın çeketmesinin) Kasım ayın (noyabri) 7-dä bakılmasını da kabletsinnär lääzım, ama diil yarım yıl + 1 gündän sora.

Günahlar için susêrım, zerä bu iş popazlara görä pek kolay: kendileri günaa girerlär, sora da kendi günahlarını kendileri prost ederlär.

Klisä hem popazlar bu matematika yannışlıını boşuna yapmêêrlar, zerä onnarın keezi belli: Kasım yotrusunun haliz maanasını unutturmaa hem gagauzları Gagauzluktan koparmaa. Bu uurda büük zaametleri koyêrlar kendi köklerindän kopan Gagauziya kuvetleri dä hem dä onnara izmet edän beldän aşaa bilimci olannar, ani kendilerinä bilim insannarı deerlär. Onuştan da onnar direneräk Kasım yortusunu Kasım ayın 7-dän klisenin Ay Dimitriy yortusunun bakıldıı Kasım ayın 8-nä çektilär.

İrmi birinci üzyılda olarak, lääzım kabletmää onu, ani Kasım ya da başka halk yortuları artık taa çok sade adetçä olarak kaldılar. Ne düşer Kasım günü için: o artık taa çok sade Gagauzluumuz simvolu olarak bir yortu kaldı.

Şindi bu iki büük yortumuzun biri-birinä baalılıı hem önmnii olduklarına bir şafk açalım. Bakın, Hederlezdä çorbacılar koyunnarı çobannara verärlär, Kasımda da geeri alêrlar. Ama bu hayvancılık sırasının bütün aarlıı Kasım yortusuna düşer.

Biz bileriz, ani Kasımda çorbacılar koyunnarı çobandan ayırêrlar hem getirerlär onnarı evä. Ama evel bu gündä koyunnarı yazlıklardan kışlalara geçirärdilär, çobannarlan hem çıraklarlan esapları kapadardılar. Ozaman para insanda siirek olduu için, çobanın istediinä görä, onunnan ekinnän ya da fulkaylan (biyaz ekin, banatka), ya boodaylan, ya papşoylan, ya da ikisinnän bilä, ödeşärmişlär. Bundan sora çobannarlan enidän annaşarmışlar, da Hederlezdä koyun sürülerini onnara verirmişlär. Şindi da bu adet bozulmadı. Kimin var koyunu o genä onnarı çobana Hederlezdä verer, Kasımda da evä alêr. Ama koyun may kalmadıı için, bu günneri taa çok dedelerdän kalma yortular gibi bakêrlar.

Bu işlerä Klisä bişey demeer. Nicä dä demeer hem karışmêêr gagauzların Kurban kesmesi hem vermesi işlerinä: Kasım günündä insannar için “Adanmış Kurban”, “Steunozluk Kurbanı” hem “mal saalıı için” da “Allahlık Kurbanı” kesiler ya da veriler.  Bunnar için Klisä susêr. Bakmadaan ona, ani Klisä hem popazlar hepsi halk yortularını hem sıralarını tanımêêr “şamanizmaya yakın” hem pagın sayêr, neçin sä pagın Kasım yortusunu bakêr hem onu Ay Dimitriy günü yorganınnan örter?

Klisä bizä söleer, ani Kurban kesmää bu bir pagın adeti hem işi. Ozaman neçin Kasım kurbannarını Klisä kurbanı olarak kableder? Bu soruşa bir cuvap var: Klisä hem popazlar “onnara görä pagın olarak” herbir işi kendi faydalıına mutlaka kulanêr hem kullanacek ta.

Eridir sölemää, ani Kasım yorusu o diil salt koyunnarlan hem kış başınnan ilgili bir yortunu. Ona taa üç bakışlan lääzım bakalım: çiftçilik, hayvancılık hem insannık bakışlarınnan.

Çiftçilik bakışına görä: Kasım gününädän hepsi çiftçilik işleri bitsin lääzım, bütün bereket toplansın, tarlalar sürülsün, güzlüklär ekilsin.

Hayvancılık bakışına görä: Kasım günündä koyunnar lääzım gelsin çobannardan ya da kışlalara erleştirilsin.

İnsannık bakışına görä: Kasım gününädän lääzım turşular kurulsun, evlär hem aullar tertiplensin, kışlıklar hazırlansın, ev işlerinä taa derindän bakılsın.

Ev işleri dä adam hem karı işlerinä bölünärmiş. Kasımdan ötää: karı kulluu örer, dokuyêr, çiizleri hazırlêêr; adam kulluu hayvannarı bakêr, avadannıkları düzer, ilkyazın için taligaları hem tertipleri hazırlêêrlar.

Bu üzerä Kasım yortusuna lääzım bakmaa nicä bir büük ömür kertiinä. Birinci kertik – ektik, yazın yaşadık, işledik, terledik, biçtik, topladık. İkinci kertik ta – kışı geçirmää. Kışı geçirmää şindi kolay: tükännarda hepsi var – sade paran olsun. Ama ozamannar Kasımadan hepsi lääzımdı olsun aulda hem içerdä: başlayıp terekedän da başarıp turşularlan hem başka kışın iyelicek hazırlıklarlan.

Bir da Kasımda yapılarmış esap: nekadar bereket alındı? Deyecez booday. O boodayı bölerlär: te bukadar toomnuk brakêrız, te bukadar un yapêrız, te bukadar satêrız. Bu sattıktan gelän paraylan ne yapacez? Ne lääzım alınsın? İlktän: tuz, gaz, oloy, avadannık tertipleri. Sora, kalarsa, lääzım alınsın ayak kabı, fistan hem ruba. Hepsi bu işlär kantalanırmış. Onuştan Kasım diil salt koyunnar, çobannar hem Kurban kesmäk.

Söz gelişi genä Kurban için birkaç laf. Kurbannar kesildiinän kurban masası kurulurmuş sokakta, bütün maaleyä. O masa başına hepsi komuşular toplanırmış da Kasım birliktä bakılırmış.

Kasım dediniz mi, bunu bölä annamaa lääzım: hazırlanmak, kışa girmäk, eni kuvetlän Hederlezä, ilkyaza etişmäk.

Lääzım taa bir iş urgulamaa: gagauzların var olmasında, kulturasında hem adetlär zenginniindä en üst erlerdä olmasında Kasım yortusunun eri. Kasımda kırda işlär biter, ne verer kolaylıı artık horuları başlatmaa. Yazın bu iş pek olmêêr, çünkü hepsi kırda, iş başında. Kasımda başlêêrlar horuya gitmää, bakışmaa, kız istemää, düünnerä hazırlanmaa. Bu bakışa, bu fikirä görä, Kasım – kulturamızın selidir, bizim kulturamızın bir akumulätorudur – o bütün adetlerimizi içinä toplêêr: çiiz hazırlanması; kızlara left alınması; varsa düün – saadıç ayırılması, çalgıcılar tutulması. Kasım olêr düünä hem başka sıralara hazırlık kapuları. Sıra geldiinän o kapular açılêr.

Başararak Kasım hem Hederlez yortularımıza, hristiyan dinimizä hem inanımıza dooru bir incelemä bakışı için yazımı, isteerim urgulamaa onu, ani dinimiz Klisedä işleyän popazlar diil. Dinimiz – bu ortodoks hristiyannıımız. Bunu annamaa deyni lääzım bilelim, ani bizi, gagauzları, GAGAUZ yapan hem ayakta tutan iki iş var – GAGAUZLUK hem dinimiz.

Açıklayalım nedän bitişer GAGAUZLUK: kök damarlarımızdan uşaklıtan, ayledän hem anaya-bobaya saygıdan, kultura edetlerimizdän hem sıralarımızdan, folklorumuzdan. Gagauzluk – bu birinci direk, ani bizi ayak üstündä tutêr. İkinci direk tä – dinimiz.

Bu üzerä eni gençlär lääzım GAGAUZLUKtan kopmasınnar hem dooru dinimizä saygı göstersinnär. O dinimzä, ani bizdän bizim halk adetlerimizi, sıralarımızı hem yortularımızı çalmêêr. Gençlär lääzım bu dinimizdän atılmasınnar. Onnarın içindä lääzım olsun halizä inan. Çünkü inan o senin içindä olan hem ayakta tutan bir direk. İnan o senin bel kemiin. İnanı olmayannar – kemiksiz. İnanı olmayannar bükülerlär, kırılêrlar, satılêrlar hem bitkidä gölgesiz bişeylär olêrlar. Ama açan insanın inanı var, o biler ne iş için direnmää hem ne iş için güüsünü germää. Çünkü inan – o insannık ta, inan – o ev dä, inan – o Klisä dä, inan – o Göktä Boba da. İnan – o hepsi, ne seni sän hem insan yapêr. Sendä inan yoksa – sän kimsin: hayvan mı, böcek mi, er kurdu mu? Var nicä demää, ani innasız da var nicä yaşamaa. Ama inansız yaşamak – o yaşamak mı?

Önemni o da – kim inanı insan arasına verer. Diil saklı iş, ani o “inanı verennerin” arasında var onnar da, ani “dinä izmet ederiz” deyeräk, sade kendi cöbünü doldumaa düşünerlär. Bu da var. Da bu beterä Klisä kaybeder inancıları, çünkü insan dışardan görer hepsi bu hayırsılıkları da deer: “aaa bu din sä, ozaman buna bän gitmeyecäm”. Popazların da arasında lääzım olsun te o insannar, kimin bel kemii var, ani halizdän hristiyanna, ama diil “altın öküzä” izmet edennär. Te onnar, kimin için Büük Ay-Boba Mihail ÇAKİR deyärdi: “hakikattan Allaha izmet ederlär!”

Benim bu yazılarımı büünkü Kliseyä karşı olarak kabletmää diil lääzım. Bu sade bir doorulu analiz hem bakış o işlerä, ani büün GAGAUZlarlan hem GAGAUZLUKlan olêr.

Akademik Todur ZANET, Gagauz Millli Gimnanın avtoru

Bu iş oyuncak olaydı onu, bekim, annamaa kolayı olaceydı. Ama bu – XXXIII-cü Yaz Olimpiadasının OFİȚİAL açılışıydı. Demeli Evropa o, ne OFİȚİAL açılışta gösteriler: Hristian dinimizi gülmää almak, Olimpiada bayraana tükürmäk, sikilikleri önä çıkarmak, LGBT propagandası hem politika oyunnarı yapmak, sportsmennarı ezmäk. Taa nelär acaba?

Ani açılışta türlü “demokratiyalı” işlär olacek – belliydi. Ama, ani Olimpiadayı hazırlayannar bölä açıktan hristiannıın üstünä paklanaceklar hem tüküreceklär, bunu buynuzlu kendisi dä bu düündän beklemäzdi.

Olimpiadanın açılışında hristiannıın en ayozlu işinä – “Saklı Veçerä (Son avşam imeesi)” masasına – mındarlık atıldı. İsus Hristozu burada neredäsä 150 kilalık bir lesbiyanka gösterdi. Türlü sikiliklär, sakallı “karılar” hem başka maskaralar da “apostol” oldular. Bir da – masa üstündä çıplak hem maavi boyalı bir erim esabı manaf oynadı.

Hristiannıın üstünä bu mındar atakaya karşı bütün dünnää kalktı: devlet adamnarı, politikacılar, iş adamnarı, jurnalistlär, HALİZ hristiannar, katoliklär, Vatikan, popazlar, ii neetli insannar. Te onnarın sade birkaçın sözleri:

Vladimir FİLAT, politikacı: “Bän hristianım, bän tolerantlıyım, bän annayanım, ama bölä işi kabletmeerim. Herliim bu Evropa annamına gelirsä, ozaman bän o Evropayı istämeerim”.

İlon MASK, amerikalı iş adamı: “Olimpiadanın açılışı – hristiannıı basan saygısızlık… zere hristiannık dişsiz oldu”.

Grețiyanın pronews.gr internet portalı: “Olimpiadanın açılışı – țivilizațiyanın hem hristiannık kulturasının batkınnıı”.

Tomaş TRABA, Slovakiyanın vițe-premyer-ministrusu: “Olimpiadanın açılışı hristiannıın ayozlu işlerinä karşı olan bu iirenç iş… o üzerä karar aldın Olimpiadanın kapanışına katılmamaa”.

Görersiniz sadomitlär hem türlü yalayannar dünneyi nereyi götürerlär hem, şeytannar düünneri yapıp, ne maskaralıkları üstümüzä getirerlär!

Bezbelli bu maskaralık mındarlıını kürümää deyni, o günü Olimpiadanın OFİȚİAL açılışında göklär yırıldı da oradan şırıl-şırıl bakırlardan dökän büük yaamur yaamaa başladı, ama o da kurtarmadı.

Allahım, Panayıyacıım, bukadaradan da olmaz!

Todur ZANET

“Halk birlii günü” başladı Komratta düzennenän hem Gagauziya sınırlarınadan etişän Gagauz Respublikasının, Gagauziyanın hem Moldovanın Bayraklarınnan donatılmış avtoprobegtan.

O günü Gagauziyanın büünkü kuvetleri Komradın sokaklarına çıkarıldılar ilkin kendilerini, sora da kendi kişilerini – yokedilmiş “ŞOR” patiyasının azalarını, soțialistleri hem soțialistleri satan politikacıları, Gagauziyanın bücetçılarını, lițeylerin üürencilerini, studentları. Vardılar burada Gagauziya Respublikasının hem Gagauz avtonomiyasının kimi kurucu veterannar da.

Hepsi bu insannar Lenin sokaandan geçip, Komradın baş meydanına toplandılar, neredä bir miting yapıldı.

Mitingta RUS DİLİNDÄ “birlik için” pek “gözäl” hem “dooru” laflar sölendi.

Bu mitingın hem gösteri sıranın lozunguydu – “Gagauziyanın kuvedi – halkın birliindä!” Bu ölä sä, neçin siz, Başlar, Başkankalar hem başkancıklar, yoksunuz halklan bilä o acı hem sancılı gündä –  Gagauziyada 1946-1947 yıllarında “Aaçlık kurbannarını Anmak Günü”ndä? Ama, neçin sä, birlää çaarêrsınız, unudup, ani birlik boşta olmêêr. Birlik – sevinmeliktän hem acıdan DUUAN hem BİTİŞÄN bişey. Belli, ani acıyı onnar duymêêr, çünkü onnarın hiç birisi Gagauziyada 1946-1947 yıllarında “Aaçlık kurbannarını Anmak Günü”ndä çıkmadı da makar yarım lafçaaz sölesinnär. Onnar o günü yoktu hem kimseyi anmadılar, bak: https://anasozu.com/kima-laazim-bu-baslar-baskankalar-hem-baskanciklar/.

Şindi dä nesoy sa birlii kutlêêrlar. En aazdan – ayıptır. Bu arada ortaya atıldı bir da yalan gibi haber – metinga komşu moldovan hem bulgar rayonnarından inannarı da getirmişlär. Herliim bu yalan aslı çıkarsa – ozaman heptän dä ayıp.

RUSÇA olan mitingta öttü birkaç laf gagauzça da. Vardı akıllı sözlär dä. Ama kalanı cadaloz ötmäkti hep tekir görüntüydü.

Yannış olacek, yazmarsak Gagauziya Başkankasının danışmanının Mihail VLAHın söledii lafları: “Moldovada var iki halk. Var moldovan halkı – titullu halk, hem ikinci dä gagauz halkı. Kalanı – azınnıklar!”

Ne sölemää, belli, ani eni kurulan bu uydurma yortu hem onunnan ilgili bütün bu şıpırdadıcı göstermä sadecä kuvetlerin dermeninä su dökän hem gelecek Moldova prezidentliinä seçimnerä hazırlanmak bir sıra. Başka bişey.

Akademik hem poet Todur ZANET, Gagauz Millli Gimnanın avtoru

Büün kısa bir sözüm var tukannar için. Ama diil hepsi tukannar için – sadä miskin hem yalancılar için. Zerä tukannarın arasında da, nicä da herbir milletin arasında, var öleleri da. Diil çok, ama var!

Gagauzlar artık beşüz yıldan zeedä yaşêêrlar Bucak topraklarında. O beşüz yılın son ikiüz yılın zeedsinä yan-yana, komuşulukta, bulunêrlar. Ama bölä komuşuylan yan-yana bulunmak pek kolay diil, zerä o komuşuluktan başımıza çok kerä bela geldi. Diil hepsindän, kimilerindän, ama geldi. Taa çok o yalancılardan.

Bütün ikiüz yıl için büün zor sölemää, ama ani gagauzlar ileri vermärdilär kızlarını gelin tukannara hem oollarını da brakmardılar onnarın kızlarına evlensinnär – bu da aslı, bunda genetik uurunda mutlaka bişey vardı.

Nicä eski rus zamanında, ölä da sovet vakıdında o yalancı tukannar başımızın belası oldular. Devlet rejimı da bu üzerä onnarı herkerä bizä karşı kullanardı: gagauz küülerin hem bölgelerin başları yapardı, gagauz kolhozlarına predseatel hem partorg koyardı, gagauz rayonnarının raykomnarının başına atardı.

Büün da Gagauziyada ölä yapılêr! Gagauziya Başkanı, etnik gagauzun hem bolgarkanın kızı (bak: https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/bashkan-gagauzii/informacziya-o-bashkane.html), kilit noktalara, İspolkoma, Upravleniyalara, devlet kuruluşlarına, bolnițalar başına, şkolaların hem uşak başçaların direktorluuna, universitet kafedralarına, Bilim merkezinä, hereri bulgarları koyuldu, küülerimizdä hem kasabalarımızda şkolalarımızı bulgar şkolaları yaptı, uşak başçalarını bulgar başçalarına çevirdi. Tezdä bulgar kasabalarını hem küülerini Gagauziyanın içinä açacek…

Bu üzerä da onnar kendilerini bizdän üst görerlär, da bizi, gagauzları, ezerlär: aaçlıkta ekinnerimizi aldılar (bak: https://www.youtube.com/watch?time_continue=836&v=9k-WAXIcPsk&feature=emb_logo videonun 13:50 minudu) da gagauzlar aaçlıktan öldülär, küülerimizdä erleşip, küülerimizin adlarını diiştirärdilär (Baş küüyünü Kirsova yaptılar), avtonomiyamızı kurarkana bizä köstek koydular, herkerä Gagauz Dilinä karşı gittilär hem diil bir kerä…

Şindi da, açan “Gagauz dilinin kullanmak sferasının genişledilmesi için” Zakonu kuvetlän işlemää başladı, o yalancı tukannar, ortalıı karıştırıp hem yalannan doldurup, bizim Gagauz Dilimizä karşı o ortalıı yalannan kaldırmaa hem cümnenin fikirini yalannan karıştırmaa başladılar.

Bu durumda çok laf sölemää istämeerim, ama onnara sormaa isteerim: Gagauziyamız olmaydı, siz neredä olceydınız? Universitetımız hem devlet kuruluşlarımız olmaydı, siz neredä işleyeceydiniz? Siz, bir auç kişi olarak, Gagauziyamızı nicä elä aldınız?

Gagauzların kurduu bücettan iyersiniz hem nestedersiniz, şindi da Gagauz Dilimizä karşı kalkêrsınız. Esap sizdä hiç mi yok?! Ama neredä miskinnerdä hem yalancılarda esap varmış?

Bilin, ani Gagauz Dilimizi biz sizä kurban vermeyecez hem “İdiiniz çanaan içinä paklanmayın!” Bunnarı unutmayın, zerä tekerlek dönecek da sizin insannarınız yalancıları hem miskinneri boklaa atacek.

Akademik hem poet Todur ZANET, Gagauz Millli Gimnanın avtoru

Resimin avtoru Yuliya BASS

Eni yıla karşı, Kırım (dekabri) ayın 25-dä Gagauziya Başkanı, toplayıp jurnalistleri, 2018-ci yılında kendisinin hem İspolkomun çalışma sonuçlarını açıklarkana, belli, ani, maamilä surat öncedän, bulgar Tvardița kasabasından, maasuz hazırlanmış soruşa: «Допускаете ли Вы в будущем вхождение Тараклийского района в состав АТО Гагузии?» hiç saklamadaan sevinmeliini hem sırıtmasını hazırlanmış cuvabı açıkladı: «Уважаемые твардовчане, хочу вам сказать, что вы не единственные, которые озвучиваете эту идею. Очень многие жители села Кортен, Валя Пержи, даже города Тараклия, обращаются ко мне и устно, и письменно и хотят войти в ГАГАУЗСКУЮ автономию. Меня это радует… Есть закон, который четко определяет порядок вхождения в Гагаузскую автономию. В соответствие с законом мы готовы помогать и поддерживать данные инициативы»

Bu laflara hiçi yok nicä bir incelemäk ta yapmaa: herbir iş açık hem önä sürülmüş. Hiç sormaa da diil lääzım: 2019-cu yılda İrina VLAH Gagauziyayı Bulgar-gagauz avtonomiyası mı yapacek? Soruş belli: YAPACEK!

Biz da, gagauzlar, bunu yudacez, nicä şindiyädän hiç bunalmadaan hem kusmadaan yuttuk hepsini, ne yok etti avtonomiyamızı. Onnar sa, ellerini taş altına hiç sokmadaan, bizim ellerimizän ateş taşıdılar, avtonomiyamıza karşı çıktılar, zor vakıtta arkalarını döndülär – şindi sa hazıra kaçarak geleceklär. Son dört yıl içindä bunun ön hazırlanması yapıldı! Cümne büülendi! Bulgar-gagauz avtonomiyası da eşää getirildi!

Ne demää?! Deyilecek bişey kalmadı ki! Biteriz, gagauzlar, biteriz! İstoriya bizi bişeyä üüretmedi!

Akademik hem poet Todur ZANET, Gagauziya Millli Gimnanın avtoru

İki yıl geeri 2016-cı yılın Baba Marta ayın 1-dä Gagauziya Halk Topluşun gündeliindän savaştılar geçirmää soruşu “Svetlıy küüyünä Kortenul Nou küüyünü eklemää” (bak: http://anasozu.com/yildirim-haber-gagauziyanin-daalmasi-birlesmektan-baslayacek-gagauziya-erina-bulgar-gagauz-yada-gagauz-bulgar-avtonomiyasi-mi-geler/), ama ozaman bu iş aslıya çıkarılamadı. Kortenul Nou küüyündä 72% bulgar yaşêêr.

Ama Gagauziyadan BULGAR-GAGAUZ avtonomiyası yapmaa deyni savaşmaklar bununnan bitmedi. O gündän beeri Gagauziyaya iki yılın içindä sıravardı bulgarların küülerini hem kasabalarını eklemää savaştılar. Gagauziyanın kalesinin duvarlarına tarannarlan durmamayca urmaa başladılar. 2018-ci yılda bu urmalar artık durmamayca olêr.

Bitkisi için biz yazdıydık 2018-ci yılın Baba Marta ayın 21-dä (bak: http://anasozu.com/maamila-surat-unionistlerdan-kurtalmak-aslisi-gagauzyiayi-bulgar-gagauz-avtonomiyasi-yapmak/). Ondan sora sandık, ani biraz raatlayacez. Ama olmadı. Geçmedi iki afta da Gagauziyanın kalesinin duvarını enidän tarannan yıkmaa başladılar. Hem kim başladı? Genä Gagauziyaya ilk uruşu yapan Kortenul Nou küüyü.

Gagauziyayı BULGAR-GAGAUZ avtonomiyası yapmaa deyni haberleri gün-gündän, durmamayca, Gagauziyanın büünkü öndercilerinä izmet edän saytlar insan önünä çıkarêrlar. Te onnarın birisinin 2018-ci yılın Çiçek ayın (aprel) 5-dä verilän haberdän birkaç cümlä: «Жители села Новый Кортен Тараклийского района, примыкающего к коммуне Светлый, хотят войти в состав Гагаузии. Это проблема была ими поднята во время схода жителей Светлый 3 апреля… В Гагаузии все налаживается, регион процветает. Это очень приятно и хочется жить в Гагаузии...»

Adamcasına bu insannarı annamaa var nicä, ama bunu yapaceykana ilktän tokmaa başımıza uralım da aklımıza getirelim bu “küüceezin” peydalanmasınnan hem onun Gagauz Respublikası hem sora da Gagauziya avtonomiyası kurulmasına duşmannıınnan ilgiliini.

Kortenul Nou küüceezi – bu Gagauziyanın Svetloe küüyünün bulgar tarafında bir sokak. Açan kurulardı Gagauz Respublikası hem sora da Gagauziya onnar sokak kapamayca buna karşı kalktılar. Neredä sä işlär diirennerä etişärdi. Açan 1990-cı üstümüzä, kara bulutlar gibi, volontörlar geldi onnar hiç kıpırdamadılar da. Sora da türlü kösteklär hep koydular. O kösteklerin en büüsü da oldu o, ani Svetloe küüyümüzü parçalayıp, kendi küüceezini kurmaları.

Görersiniz bu işin 28 yıllık istoriyası var. Ama bu 28 yılların 26 yılında onnar, neçin sa, Gagauziyaya girmää istämedilär. Da te şindi, açan Gagauziyaya geldi eni öndercilär hem Gagauziya lääzım birliktä kaavi olsun, onnar tezicik memeyä hızlandılar. Memä bir. İkincisi da – Gagauziyada gagauz sayısının proţentını aşaa düşürmää da daymalarda, nicä vardı Sovet zamanında, gagauzların tepesindä önderci olmaa.

Genä isterim aklınıza getirmää: Gagauziyanın ofiţial statistikasına görä büün Gagauziyada gagauzlar – 82,1 %, bulgarlar – 4,8%, ruslar – 3,8%, ukrainnär – 3,2%, kalan milletlär – 1% yaşêêrlar.

Şindi düşünün: Kortenul Nou küüyü 72% bulgar. Öbür bulgar küülerindä, kasabalarında hem rayonnarında (Basarabka (Besarabeasca), Taraklı, Korten, Tvardiţa hem başka) bu % taa da büük. Onnar da gelärsä Gagauziyada gagauzlar  kaç % olacek!!!

2016-cı yılın Küçük ayın (fevral) 27-dä yazdıydım bu lafları: “Esaba alarak onu, ani bitki vakıtlarda Gagauziya öndercileri bulgar küülerinin hem kasabaların işini yapêrlar, belli, ani Bulgar-Gagauz yada Gagauz-Bulgar avtonomiyası fantastikadan aslıya dönecek. Bununnan da “Gagauziya (Gagauz Yeri) ozel hakk statusu” proektı bitecek”.

Geçti iki yıl da fantastika aslıya döner. Bununnan Gagauziya avtonomiyası biter da kimä sa memä hem BULGAR-GAGAUZ avtonomiyası geler.

Todur ZANET, akademik, Gagauz Milli Gimnasının avtoru

Basarabka (Besarabeasca) kasabasının Soveti teklif etti incelemää soruşu, ani bu kasaba hem bu rayon Gagauziyaylan birleşsin. Sebep – maamilä surat “Kişinau isteer birleştirmää bu rayonu Çimişli raynunnan, neredä imzalanmış karar Romıniyaylan birleşmää” Basarabka (Besarabeasca) “rayonuna sa bu diil lääzım”ış.

Annêêrız bu geç kalma korkuyu. Ama iş haliz korkuda mı, osa taa başka iştä mi? Bunu bakalım. İlkin aklınıza getirerim, ani Gagauziyanın büünkü öndercileri taa kuvetä geldiktän beeri Gagauziyaya bulgarları eklemää savaşêrlar (bak: http://anasozu.com/yildirim-haber-gagauziyanin-daalmasi-birlesmektan-baslayacek-gagauziya-erina-bulgar-gagauz-yada-gagauz-bulgar-avtonomiyasi-mi-geler/). Artık üç yıl sıravardı Gagauziyanın kuvettä bulunannara izmet verän presa, durmamayca, komşu rayonnarda yaşayan bulgarlar için, onnarın yaşaması için, er gün bir kaç haber verer, alıştırıp gagauzları birleşmäk fikirinä. Bunda bişey kötü yok, herliim bu karşılıklı olaydı da o rayonnarda da okadar haber gagauzlar için veräydilär.

2016-cı yılın Küçük ayı (fevral) hem Baba Marta ayı (mart) içindä Gagauziya devletliin yıkılmasına ilk büük denemä topları atıldıktan sora (bak: http://anasozu.com/gagauziya-devletliin-yikilmasina-ilk-denema-topu-atildi/), iki yılın içindä burayı kaç top taa atıldı: büük ta, küçük ta!

Şindi, allelem, atom bombası gibi, en büük top üstümüzä gelecek. Bu topun düşmesindän sora Gagauziya ayaa kalkamaycek. Da gagauz dilin hem kulturasının korunması hem yaşaması için kurulan avtonomiya raametli olacek da dünneyä gelecek ölü nestedän duan bir GAGAUZ-BULGAR yada BULGAR-GAGAUZ avtomiyası. Büünkü öndercilär kuvedä geldiktän beeri işi durmamayca buna götürerlär (bak: http://anasozu.com/susa-susa-papucsuz-da-papursuz-da-papurkasiz-da-kalacez/).

Gagauziyanın ofiţial statistikasına görä büün Gagauziyada gagauzlar – 82,1 %, bulgarlar – 4,8%, ruslar – 3,8%, ukrainnär – 3,2%, kalan milletlär – 1% yaşêêrlar. Bu birleşmä olursa kaça inecek gagazların proţenti? Bu soruşın cuvabı belli – bulgar rayonnarının Gagauziyaya eklenmesinnän gagauz sayısının proţentı Gagauziyada eriyecek hem Gagauziyada kuvettä, hep ölä nicä büün, bulgarlar daymalarda kalacek!

Büün Gagauziyada gagauzlarlan ilgili Kararları Gagauziya Halk Topluşundan geçirämeeriz (bak: http://anasozu.com/aslisi-2017-ci-yilin-kucuk-ayin-fevral-27-da-istoriyamizin-taa-bit-kara-gunu/), zerä orada birkaç bulgar deputatı ellerini karşı kaldırêr. Birleşmäk olarsa ozaman gagauzlarlan ilgili soruşları Gagauziya Halk Topluşundan hiç ta geçirämeyecez. Zerä yaarın bu deputatların sayısı zeedelinecek da gagauzlarlan ilgili hiç bir da karar da alınamayacez. Bu sadä bir iş.

İkincisi da o, ani Basarabka (Besarabeasca) kasabasının Sovetinin toplantısında teklif edilmeer gagauzlara sormaa isteerlär mi onnar birleşmeyi, ama teklif ediler «разговаривать на высшем уровне с первыми лицами. Есть башкан Гагаузии, есть примары трех городов, которые тоже имеют свое мнение. Нам нужно знать мнение людей в этом городе, и с кем они хотят жить в последующем. И только после этого разговаривать с высшим руководством Гагаузии». İsteerlär sormaa onnara kim gagauzların devleti kurularkana uşaktı, kim hiç bilmeer ne zorlıklan hem kahramannıklan, ne terlän hem kan dökülmesinnän kuruldu paalı Gagauziyamız hem neredäydilär ozaman komşular.

Açan biz Gagauziyayı kurardık onnar, kim şindi bizimnän birleşmää isteer, ozaman bizä karşı gittilär. Taa da beter: köstek ta koydular, duşmannık ta yaptılar. Ama bu şindi unuduldu. Şindi onnar “dostçasına” davranmaa isteerlär da, süpürgä ardına sokulup, sonenda soba üstünä, taa doorusu tepemizä pineceklär. Ama bu kimin umurunda?

Akademik hem poet Todur ZANET 

Ya getiriniz aklınıza 2016-cı yılın Baba Marta ayında biz biri-biri ardı tiparladık iki yazı “YILDIRIM HABER!!! Gagauziya erinä Bulgar-Gagauz yada Gagauz-Bulgar avtonomiyası mı geler?” (27.02.2016, bak: http://anasozu.com/yildirim-haber-gagauziyanin-daalmasi-birlesmektan-baslayacek-gagauziya-erina-bulgar-gagauz-yada-gagauz-bulgar-avtonomiyasi-mi-geler/) hem “Gagauziya devletliin yıkılmasına ilk denemä topu atıldı” (20.03.2016, bak: http://anasozu.com/gagauziya-devletliin-yikilmasina-ilk-denema-topu-atildi/), angılarında doorudan söledik, ani Gagauziya (Gagauz Yeri) devletliini yıkılma kertiinä getirmää savaşêrlar. Bu yazılardan sora Gagauziyada biraz sus oldu. Ama bu yılın başından beeri, Gagauziya devletliin yıkılmasına sıravardı denemä topları atılmaa başlandı.

2017-ci yılın Büük ayın (yanvar) 26-da, açıklandı, ani: «На заседании исполнительного комитета автономии, которое состоялось в Комрате в четверг, 26 января, башкан Ирина Влах рассказала о встрече с председателем соседнего Тараклийского района Кириллом Татарлы.
«Он очень обеспокоен реформой, которая проходит в налоговой системе Республики Молдова, и очень просит, чтобы налоговая инспекция Тараклии была присоединена к налоговой инспекции АТО Гагаузия», – отметила Ирина Влах.
Она поручила своему первому заместителю Вадиму Чебан и представителям налоговой инспекции Гагаузии «изучить эту просьбу и высказать свое мнение относительно работы Тараклийской налоговой инспекции в составе налоговой инспекции из Гагаузии».
Vergi sistemalarını birleştirmäk pek kuşkulu iş! Vergi sistemalarının birleştirmesi demeli bir devlet mi, bir avtonomiya mı, bir kesä mi, bir bilmäm ne mi kurmak. İşidin!!! Ama işidän yoktu!

Neçin sa bütün avtonomiya sustu hem susêr. Ne İspolkom azalarından bir karşı ses çıkêr, ne Gagauziya Halk Topluşun deputatlarından sıs geler, ne primarlardan, ne da Gagauz Respublikasını “kuran veterannardan”. Susêrlar Stepan TOPAL hem Mihail KENDİGELÄN, susêr “inteligenţiya”, susêr insan da. Ortada kulaklarını cınnadan bir susmak var!

Amakafalara durmamayca Bulgar-Gagauz yada Gagauz-Bulgar avtonomiyası için fikir sokulêr. Analiz yaparsanız Gagauziyanın masmediyasına bir gün da geçmeer, ani bizä yazmasınnar ne olêr komşu bulgar küülerindä hem kasabalarında. Aktardım bulgar küülerindä haberleri – bizim için may hiç bir haber da yok. Nedän acaba? Diil mi ondan, ani biz onnara diiliz lääzım, ama sadä avtonomiyamız lääzım…

Açan kurduyduk Gagauz Respublikasını biz insannarın arasında insan olduyduk.

Avtonomiyaya kayıl olduynan, sandık insancasına giinecez, insancasına tok olacez, insancasına suya kanaat olacez.

Sandık emeniylän gezecez – papuçlan kaldık!

Sandık suyu bakırlan içecez – papurkalara kaldık.

Sandık hep yapaa kilimnärlän evlerimizi donadacez – papurdan hasırlara kaldık.

Avtonomiyamızı bakırlan içärdik, şindi sa papurkanın dibindä damnalar kaldı, da onnarı savaşêrız içmää.

Bu damnalardan Dev gibi gagauz halkımız nicä var nicä kanaat olsun?

Var nicä mi büük bir Gagauziyanın güüdesi bu damnalardan susuzluunu doyursun?

Belli ki yok nicä! Bu damnalardan susuzluunu doyurêr sade bir kaç kişi, ani tepedä bulunêrlar, kalanı susuz yanêr.

Tepedä bulunannara papuç atêlar – onnar susêr!

Onnarı papurlêêrlar nicä isteerlär – onnar susêr!

Halkı, punara götürüp punardan susuz getirerlär, avtonomiyamızı paralêêrlar – onnar susêr! Susa-sa papuçsuz da, papursuz da, papurkasız da kalacez!

Tepedikilerin susmasınnan Gagauziyayı her taraftan yonêrar: ilktän aldılar paraları, sora tamojneleri, taa sora böldülär poçtaları, şindi bozdular vergi sistemasını, hırlanêrlar paralamaa “Gagauziya (Gagauz Yeri) özel hak statusu için” Zakonu. Biz hep susêrız! Taa doorusu tepedä bulunannar susêrlar.

Nekadar var nicä susmaa?

Bekim bu susmak tepedikileri kurtarêr? Zerä susarakan hem susaraktan çok işlär var nicä yapmaa.

Susaraktan Gagauziyayı var nicä BULGAR-GAGAUZ avtonomiyasına çevirmää!

Susaraktan var nicä Gagauziyayı Moldovanın sade bir sıradalı rayon statusuna indirmää!

Susaraktan var nicä cümne varlıını kendi varlıına katmaa!

Susaraktan var nicä muzeylerdän, ansamblilerdän gözelim binaları, gözelim yapıları cöbünä koymaa!

Susaraktan var nicä cümne televideniyasını hem radiosunu kendi cep televideniyası hem radiosu yapmaa!

Susaraktan var nicä ço-o-ok işlär yapmaa – haliz, açan halk, dilsiz kalıp, dilsiz gibi susêr!

Todur ZANET, akademik, poet, Gagauz Milli Gimnasının avtoru
Resimin avtoru Yuliya BASS, 2011-ci yıl

Açan bakêrsın bu iki patredä, birisinin gözelliinä gözün mayılêr olêr, öbürünün verannıına da canın sancıdan daalêr. Bu patretlerin arasında 2 ay var – ilk patret yapıldı 2017-ci yılın Hederlez ayın (may) 5-dä Komratta, ikincisi da 2017-ci yılın Baba Marta ayın (mart) 27-dä Çok Meydan küüyündä.

Bekim bu patretleri hiç yannaştırmayaceydık, ama aralarında pek büük gösteri ayırıntılıı var. Birinci patret – bu Gagauziyanın ön tarafı! İkinci patret ta – bu Gagauziyamızın arka tarafı!

Gagauziyanın ön tarafı için pek çok düdük düdüldü, ama Gagauziyamızın arka tarafı için hiç bir daul da urulmadı. Zerä arka taraf için hem onun büük belası için hep susêrlar.

Bela sa bu – evlerini barkıp, Gagauziyadan hepsicii kaçêr, kimin nereyi gözü görüsa! Bu açıklama diil. Bu – Gagauziyamızın en büük tragediyası! Hepsi kaçarsa Gagauziya kimä kalacek hem kendisi da kalacek mı?

İkinci patredi yapmaa durgunduynan, bir şaşılacek iş gördük: sokaan 300 (!) metra uzunnuunda 8 ev darmadaan! Düşünersiniz mi – sade bir küüyün bir sokaanın 300 metrasında 8 ev! E kaç sokamızın kaç evi bom-boş kaldı?!

Kaç aulumuzda artık can-cun yok?!

Bu evlerdä hepsindä nezamansa yaşamak kaynardı, uşak sesleri işdilärdi, şenniklär olurdu, adetlerimiz hem sıralarımız bakılırdı, masallarımız annadılırdı, türkülerimiz çalınırdı. Şindi neredä onnar, neredä kaldılar? Yok – herersi çolluk-pıstiyalık!

Nekadar istärsalar tribunalardan baarısınnar, ani gagauzlar için kuruldu hem yaşêêr Gagauziya! Nekadar istärsanız sölesinnär, ani Gagauziyada yaşamak hem gelecek var. Yok! Bunnarın yok cuvabını bu yukardakı patretlär verer. Kimä deyni kuruldu Gagauziya, kimä orada yaşamak hem gelecek var bu patretlär cuvap verer.

Todur ZANET

Gagauziya hem gagauz halkı çoktan beklärdi, ani gelecek o gün, da Gagauziyamızın devlet, saalık, üüredicilik hem kultura kuruluşların duvarlarında peydalanacek gagauzça yazıları tabliçkalar. Gagauz küülerin hem sokakların adları yazılaceklar GAGAUZÇA.

Da te etiştik o günä. Yapıldı hem asıldı 314 tabliçka (Komrat rayonunda – 174, Çadır rayonunda – 140). Valkaneş rayonu için da 63 tabliçka yapılêr. Ama tabliçkalara ilk bakışta sevinmelik erinä can acısı peydalandı. İş genä sayılsın deyni yapılmış.

Taa ilk peydalanan yazılarda bir tepä orfografiya hem stilistika yannışlıkları. Lafların maanası yannış kullanılmış. Haliz gagauzça lafları türlü uydurma laflara diiştirilmiş.

Bunu patretlerdän da görersiniz. Yapalım sade bir kısa analiz.

Alêrız lafı “upravleniye”, ani girdi gagauz dilinä hem temelleşti orada rus dilindän. Nelär salt yapılmêêr o lafı diiştirmää deyni? Onu yazdılar (hepsi fotolar var!) müdürlük ta, bakannık ta, başbakannık ta şindi kurum da.

Hadiyin bakalım gagauz dilindä sadä “kurum” lafın maanasını, ölä nicä biz bileriz, hem nicä vererlär onu bilinmiş hem tanınmış bilim insannarı:

Kurum – I. заносчивость, важность, чванство. II. сажа, нагар, копоть. (ГАЙДАРЖИ Г.А., КОЛЦА Е.К., ПОКРОВСКАЯ Л.А., ТУКАН Б.П.. Гагаузско-русский-молдавский словарь. // «Советская энциклопедия» // Москва, 1973 г., с.298).

Onuştan, «управление» lafı, angısını istedilär yazmaa burada gagauzça lääzım olsun “kuruluş” – “kurmaa” lafından geler, ama diil “kurum”, ani geler «заносчивость, важность, чванство» laflarından. Küsmeyin, ama açan gagauz dilini bilmeerlär, bölä olêr!

Sanmêêrım, ani bu işlär maasuz yapılêr. Sayıklêêrım, ani onnarın yapılması baalı “kurum” lafın gagauz dilindä I. maanalarınnan. Zerä biz, “Ana Sözü” gazetası olarak, oldu 29 yıl bu işleri için yazêrız, yardım için elimizi uzadêrız. Ama işidän yok, işitmää isteyän yok, elimizdän yardımı kabledän yok. Bizi saymêêrlar, barliim halkımızı hem Gagauz Dilini saysınnar hem acısınnar.

Akademi hem, poet Todur ZANET, Gagauziya Millli Gimnanın avtoru

Not. Patretlär alındı gagauzinfo.md saytından, da redakţiyamız tarafından işlendi.