Gazetamızın geçän nomerindä annatık dijital tehnologiyaların üüredicilik uurunda rolü hem büük maanası için, angısını aaraştırdı Komrat Devlet Universitetın masterantkası, Avdarma küüyün gagauz dilindä üürediciykası Elena Födorovna KARAMİT, angısı bu yolda çalışmalarını ilerleder. Büün da isteeriz büük meraklıklan derindän tanışasınız Canabisinin eni yazısınnan, ani verer kolaylık gagauz dilindä dijital dünnääsına dalasınız.
İnteraktiv tabla hem onun eklentileri – dokument-kamera hem interaktiv soruşturma sisteması zamandaş üüretim sistemasında
Bitki on yılın içindä üüredicilerin elindä peydalandı taa bir efektiv üüretmäk kolaylıı – interaktiv tabla. Dünneyä seftä o geldi taa 1991-inci yılda, Amerikada. İlk interaktiv tablayı hazırladı hem sergiledi kompaniya Microfield Graphics. Bu interaktiv tabla pek benzärdi tebeşirli tablaya, angısı 200 yıldan zeedä kullanıldı üüretmäk-terbietmäk proţesindä, ama ayırılardı onunnan, ani onda hepsi yazılan yazılar hemen peydalanardı kompyuterın monitorunda. Bu informaţiyayı vardı nicä bir fayl olarak korumaa, tiparlamaa, yollamaa fakstan, elektron poçtadan. Ama peydalanmaktan sora interaktiv tablalar hemen şkolalarda kulanmaa girmedilär. Onnar pek paalıydı. Diil ucuz onnar büün dä, ama büünkü gündä kimi devletlerdä interaktiv tablaları şkolalara maasuz programalar sırasında satın alınêr. O programaları taa sık devlet aslıya çıkarêr. 2015-ci yılın bitkisindä en üüsek uurda interaktiv tablaların kullanması Angliyada (72% kabinettä), Meksikada (25% kabinettä), Amerikada (20% kabinettä), Norvegiyada (20% kabinettä), Rusiyada (6% kabinettä) belli edildi.
Moldovada ayırı bir programa üüretmäk merkezlerinä interaktiv tablaları almak için yoktu hem büün dä yok. Kendi bücetlerinä saabi olmak verdi kolaylık kimi şkolalara, angılarının finans durumu taa kaavicä, kendibaşına satın almaa yılda birär-ikişär interaktiv tabla. Birär tabla ayırı yıllarda alındı Gagauziyanın üüretim merkezlerinin bücetlerindän kutulan Merkez komponentin yardımınnan. Kimi şkolalara yardımcı oldu meţenatlar. Örnek var nicä olsun D. Çelengirin adına Avdarma teoretik liţeyi, angısına küüyün meţenatı yardımınnan alındı 24 interaktiv tabla.
Ama yannış olacek sölemää, ani sade interaktiv tablaların paalılıı sebep oldu şkolalarda onnarın yavaş yayılmasına. Nicä herbir enilik, o yaradardı en ilkin korku – nesoy kullanmaa, kimdän üürenmää hem çok başka soruşlar. Cuvap yoktu kim versin. Ne Üüretim Ministerlii, ne üüredicileri hazırlayan universitetlär bu eniliklän yakından tanışmış diildilär. Bu işi yapardı sade o firmalar, angıları satardı bu malları bizim devlettä. Örnek olarak, var nicä gösterelim Tridemensionaltec firmasını, angısından Gagauziyada bulunan çok liţey hem gimnaziya interaktiv tablaları satın aldı. Şkolaların herbirindä bu firmanın çalışannarı geçirdi bir-iki günnük üüretmäk seminarları. Bu seminarlar, elbetki, verärdi taa çok teoretik bilgilerini. Onnardan sora herbir üüredici kendibaşına savaşardı üüseltmää becermeklerini kullanmaa bu enilii. Bunda da durgunmak yok – üüredici lääzım olacek ileri dooru da işletsin, geliştirsin kendi becermeklerini, bıktırmamaa deyni üürenicileri bir takım işlärlän.
Nicä göreriz – bir taraftan bu enilik paalı, öbür taraftan – kullanmaa deyni onu, lääzım üürenmää onun hepsini kolaylıklarını, ne diil okadar pek kolay. Beki, bu iştän vazgeçmää? Var tebeşirli tabla – yaz, ne istärsän, var proektor – göster hazır slaydları. Bu soruşa cuvap aarêêr Kalitin S.V. kiyadında “İnteraktiv tablası. Şkolalarda, koleсlerdä, universitetlerdä efektiv kullanmak praktikası”. O meraklı bir formada – soruşlar yardımınnan getirer okuyucuları çıkışa, ani interaktiv tabla verer kolaylık yapmaa pek çok eni işlär, angılarını yok niçä tamannamaa ne tebeşirli tablada, ne proektorlan gösterilän slaydlarda. İnteraktiv tablada obyektlär sansın diriler: onnarı var nicä oynatmaa erlerindän, yaklaştırmaa lääzımnı yazıya, obyektä, küçültmää, büültmää, bir yazının ya da obyektin üstündä başka yazı yazmaa, renkleri diiştirmää, el yazılarını yapmaa da kompyuterda korumaa, dönmää onnara bir, iki ya da taa çok uroktan sora hem taa çok başka işlär. Hepsi bu işlär yapılêr tablanın üzerindä. Tabla duyêr herbir dokunmayı da maasuz programanın yardımınnan tamannêêr istenilän işlemi.
Gerçektän, interaktiv tabla – bu bir zamandaş kolaylık, angısı üüsek uura çıkarêr vizualizaţiya kolaylıklarını. Onun enilii onda, ani tekrarlayarak tebeşirli tablanın formasını hem kullanmak funkţiyasını, o verer sayısız eni üüretmäk kolaylıı. Yazılı, siiredilmiş, üürenilmiş, bakılmış materiallan var nicä işlemää diil sade urokta, ona var nicä dönmää evdä dä, evdeki işleri hazırlarkan, gelän uroklarda da, açan neyi sä lääzım tekrarlamaa, taazelemää, aklına getirmää. Bu programayı üürenicilär açêr kendi ţifra tertiplerindä – kompyuterlerdä, planşetlerdä, telefonnarında. Bunun için bu tertiplerdä lääzım maasuz programayı erleştirmää.
İnteraktiv tabla var nicä kullanılsın uzaktan (distanţiyadan) üüretmektä dä. En ii, açan üürenicilerin hem üüredicinin kompyuterleri baalı bir sistemaya, ozaman urokta herbiri var nicä yazsın tablada ya da yapsın başka lääzımnı işleri. Bu kolaylık yoksa, üüredici açêr kendi kompyuterindä prezentaţiyayı da üürenicinin cuvaplarına görä yapêr kendisi lääzımnı diişilmekleri.
Ama diil lääzım saymaa, ani eer klasta varsa interaktiv tabla, mutlak bu klasta üürenicilär taa çok bilecek hem becerecek. Gorünova M. yazêr: “Elbetki, interaktiv tablalara diil lääzım bakmaa, nicä bir büülü instrumentä, angısı diiştirer ii tarafa hepsini hem herşeyi, kim bulunêr onun yanında. Biz şansora karşılaştık bu türlü yanılmaklarlan kompyuterlerin üüretim sistemasına ilk girişindä, açan gelärdi, ani akıllı kompyuter var nicä konsun üüredicinin erinä. Bitki-bitkiyä geldik çıkışa, ani sade akıllı üüredici var nicä efektiv kullansın kompyuterı, çözmää deyni pedagogika daavalarını, hem ani ilk durêr pedagogika tehnologiyaları da sade sora gider kompyuter hem informaţiya tehnologiyaları”.
Başka bir üüredici, Galimov E. sayêr, ani “interaktiv tablanın kullanması var nicä yardım etsin üüredicilerä taa geniş açıklamaa onnarın pedagogika talantlarını, ama yok nicä örtsün beceriksizliini”.
Ama ne o – interaktiv tabla? İnteraktiv tabla interaktiv sistemasının en önemni payı. Ondan kaarä bu sistemaya girer proektor, kompyuter, maasuz programa.
İnteraktiv tablalar var iki türlü: ön hem arka taraftan proekţiyalı tablalar. Arka taraftan proekţiyalı tablalarda proektor bulunêr sensor ekranın ardında. Bunun için proektordan gelän şafk doorudan düşer tablaya, zerä ona engel etmeer insan, angısı onda işleer. Ama bölä tablalar auditoriyada çok er kaplêêrlar. Hem, onnar taa paalı.
Ön proekţiyalı tablalarda proektor tablanın üstündä maasuz konstrukţiyada asılı bulunêr da ondan çıkan şafk düşer tablaya öndän. Bölä tablalar kullanılêr taa sık. Onnarın var bir yufka tarafı – tablada işleyän girer proektordan gelän şafk akıntısı altına, kapadarak görüntünün bir payını. Bundan korunmak için proektoru asêrlar nekadar taa yakın tablaya, obyektivi dä iilderlär biräzçık aşaa.
Ne verer interaktiv tablayı kullanmak üüretmäk-terbietmäk proţesinä?
- İnteraktiv tabla benzeer tebeşirli tablaya, ama onda var sayısız eni kolaylık, ne yardım eder yapmaa uroo taa meraklı, taa zengin gösteri materialınnan, üüseltmää uroon tempını.
- İnteraktiv tablada hazır materialı var nicä doldurtmaa urokta. Bunu yapêr nicä üüredici, ölä dä üürenicilär. Vakıt kayıbı yok. Yazılar yazılêr görüntünün üstündä annatmak, cuvap etmäk sırasında, ne yardım eder taa ii annamaa üürenilän materialı.
- Resimnär türlü temalara görä, videolar üürenilän temaya uygun, audiomaterial, bir kıpımda yapılan tabliţalar, shemalar, yazılar verer kolaylık üürediciyä taa derindän açıklamaa üürenilän materialı. İnternet sayfasına var nicä baalanmaa doorudan, linkä basıp.
- Hepsi yazılar var nicä korunsun, tiparlansın, üürenicilerin elinä verilsin. Lääzım olduynan, onnara var nicä dönmää istenildii zaman: gelän urokta, bir ay, bir yıl sora.
- Üüredicidä var kolaylık eklemää prezentaţiyayı Studii.md platformasına, angısınnan herbir üürenicidä var baalantı. Maasuz programayı kendi kompyuterinä erleştirip, üürenicilär evdä dä var nicä taa bir sıra baksınnar urokta üürenilmişi.
- İnteraktiv tablada var nicä yapmaa çok iş kompyuter oyunu formasında. Bölä işlär çeker üürenicilerin ilgisini da onnar diil sade urokta, ama aralıkta da, evdä dä havezlän “oynêêrlar”, tamannayarak üürenmäk neetlerini hiç bunu hesaba almadaan, büük havezlän.
- Üürenicilerdä var büük merak bu enilää. Sıradakı (tradiţional) urokta tablaya çıkmaa istämeyän üürenicilär, interaktiv tablaya çıkmakta büük havez göstererlär.
- Gigiena tarafından interaktiv tablasının paayı yok. Tebeşirli rubalar, ellär, tablayı silmää deyni parça, kalêr istoriyada. İnteraktiv tablada yazılar siliner elektron silginin yardımınnan. Ne pek önemni, sildiktän dä sora yazıları var nicä “çevirmää” geeri, eer bu lääzım olursa.
- İnteraktiv tabla verer üürediciyä sayısız eni kolaylık, çekmää deyni üürenicilerin dikkatını. Onnarın arasında renklär, “akıllı” kalem, lupa, perdä h.b.
- İnteraktiv tablanın eklentisi – interaktiv soruşturma sisteması verer kolaylık yapmaa notalamayı taa açık, hızlı, dooru, derin.
- Başka bir eklentisi – dokument-kamera getirer uroklara 3D efektini hem, ne pek önemni, verer kolaylık hemen geçirmää interaktiv tablaya istediiniz resimi, yazıyı da başlamaa işlemää onunnan. Bu da pek zenginneder uroo, önleer vakıt kayıbını, zenginneder üüredicinin üüretmäk instrumentariyini.
- İnteraktiv tablada hazırlanmış urokları, doldurdarak, ya da kimi işleri azaldarak, üürenicilerin hazırlık uurunu hesaba alarak, üüredici var nicä kullansın ileriyä dä, başka üürenmäk yıllarında. Bu üzerä, büün yapılmış prezentaţiyalar, interaktiv oyunnar, testlär işleer diil sade bu uroo, ama gelecää dä. Başka üüredicilärlän birleşeräk, bu proţesi var nicä taa da temelli hem biri-birinä faydalı yapmaa.
- İnteraktiv tablada var nicä işlemää uzaktan üürenmektä dä.
- Üürenicilerin kompyuterlerini var nicä baalamaa bir sistemaya, ozaman herbir üürenici, evdä bulunsa bilä, var nicä olacek işlesin tablada kalan üürenicilärlän barabar.
- Hepsi işlemnär var nicä yapılsın tablada, kompyuterä dokunmadaan (yazmaa, silmää, açmaa başka dokument, papka, fayl, girmää internedä, açmaa lääzımnı audio hem video faylı h.b.), bu üzerä üüredici ya da üürenici bölmeer kendi sözünü, ona yardımcı da diil lääzım çevirmää deyni slaydları.
Nesoy zorluklar peydalanêr üüredicinin önünä?
- İnteraktiv tablalar paalı, bu üzerä herbir şkola satın alamêêr onnarı lääzımnı sayıda, herbir klasta olsun deyni. İnteraktiv tablayı ara-sıra kullanmak vermeer lääzımnı efekti.
- Kendisi tabla pek dayanıklı, ama proektorda, 4-5 yıl kullanmaktan sora, var nicä çıksın problema. Bu problemaları çözmäk genä dä diil pek ucuz.
- Elektrika kesintileri. Şavklar sünärsä, üüredici kullanamêêr hazırlanmış materialı.
- Uroo hazırlanmak alêr çok vakıt.
- Üüredicilerdä yok becermäk işlemää bu eniliklän.
- Sanitar kurallarına uyarak, interaktiv tablayı urokta sınırlı vakıt kullanmaa lääzım.
- Uzun zaman tablaya bakmak yoruldêr üüredicinin hem üürenicilerin gözlerini. (Bunu önnemäk için küçük klaslarda tablaya durmamayca var nicä bakmaa sade 20 minut, büük klaslarda – 30).
- İnteraktiv tablada işlemäk için gagauz dili uroklarına deyni internettä pek az hazır material var.
Analiz gösterer, ani tablaların kullanmasında var taa çok kaavi taraflar, nekadar yufka. Yufka tarafların çoyu da kolay çözüler.
Dokument-kamera – o zamandaş ţifra tertibi, angısı kullanılêr interaktiv tablaylan barabar. O baalanêr interaktiv tablaya kompyuter aşırı USB-kabelin yardımınnan. Bundan kaarä, dokument-kamerayı var nicä baalamaa başka tertiplerä dä – monitora, proekţiya ekranına. Kendisinä Kameraya var nicä koşmaa USB-diskleri.
Dokument-kameranın yardımınnan urokları var nicä zenginnetmää türlü görüntülärlän hem ek materiallarlan, kaybetmeyeräk uroon tempını. Onu kullanmaa deyni diil lääzım kapamaa prezentaţiyayı. Eni görüntülär çekiler dooru Notebook sayfasına.
Smart Notebook programasınnan integraţiya verer kolaylık hemen geçirmää interaktiv tablaya istenilän görüntüleri (resim, audio, video material). Bundan sora bu görüntülärlän var nicä işlemää, nicä kalan obyektlärlän: büültmää, küçültmää, döndürtmää, çevirmää, yapmaa yazı, kopiyalamaa, klonnamaa, grupalamaa başka obyektlärlän, korumaa da dönmää ona lääzımnı vakıtta. Deyelim, var nicä hemen geçirmää interaktiv tablaya kendibaşına yapılmış işi ya da ev işini bir üürenicinin tefterindän, ani hepsi üürenicilär görsün; lääzımsa, var nicä doorutmaa yannışlıkları.
5 megapiksellik kamera hem 80 kadar büültmäk verer kolaylık yapmaa türlü görüntüleri ayın açık görünän hem detayli. Kameranın güüdesi var nicä dönsün her tarafa, göstereräk istenildii obyeti her taraftan. Obyektivi var nicä kullanmaa bir arada mikroskoplan, angısı var dokument-kameranın komplektindä. Kamera problemasız var nicä işlesin karannık ortamda da. ●
Başka bir enilik, angısını yapabiliriz dokument-kameranın yardımınnan – çevirmää obyektleri da siiretmää onnarı maasuz kubun yardımınnan, angısı var bu ţifra tertibin komplektindä. Predmetlär 3D efektini kableder.
Barabar Bridgit programasınnan, o var nicä kullanılsın konferenţiya geçirärkän, ani açmaa girişi üürenmäk materialın uzaktan gösterilmesinä.
Nesoy işleri yaparkan, var nicä kullanmaa dokument-kamerayı?
- Üürenicilerin kendibaşına işlerini, ev işlerini kontrol etmäk hem doorutmak için.
- Üüredicinin tefterdä yazılı örneeni bütün klasa göstermäk için.
- Kiyattan bir kuralı, resimi, shemayı, yaratmayı, teksti, cümleyi bütün klasa göstermäk için.
- Ufak bir resimi, shemayı interaktiv tablaya geçirmää onu büültmäk için da taa ii, detaylı gösteräbilmäk için.
- Predmeti 3D obyekti gibi görmää deyni.
SMART Response İnteraktiv soruşturma sisteması –üürenicilerin bilgilerini kantarlamaa deyni zamandaş tehnologiya. O verer kolaylık hızlandırmaa kantarlamayı, taa ilin kabletmää informaţiya üürenicilerin bilgi uuru için. Testlemä bittii zaman, hemen hazır olêr çıkışlar da. Üüredici açık görer herbir üürenicinin hem bütün klasın başarılarını ayırı herbir soruşa hem bütün testä görä. Çıkışlar tombarlak diagramada ya da gistogramada kompyuterdä peydalanêr. Bu çıkışları var nicä korumaa, dönmää onnara başka uroklarda. Üürenicilerin pultlarında testlemenin sonunda gösteriler dooru hem yannış verilän cuvaplar hem testi tamannamak proţendi.
SMART Notebook interaktiv soruşturma sistemasına girer resiver, pultlar hem maasuz programa, angısı üklener kompyuterä. Resiver – o bir tertip, angısı kableder signalı pultlardan da geçirer onu kompyuterä. Resiver baalanêr kompyuterä USB-kabelin yardımınnan. O girer soruşturma sistemasının komplektinä. Programanın yardımınnan hazırlanêr hem geçer soruşturma, yapılêr analiz cuvaplara, belli ediler çıkışlar nicä ayırı üürenicilerin, ölä dä bütün klasın. Bu çıkışlar türlü formada yapılêr – diagramalarda, sıralıkta h.b.
Pultlar da birkaç türlü var. SMART Response LE pultları hazırlanmış maasuz uşak başçalarında uşaklara deyni. Bu pultlarda var beş renkli düümä, angıları ayırılêr diil sade benezlerinnän, ama üstlerindä yapılı resimnärlän dä. SMART Response RE pultları uygun başlankı hem orta şkola üürenicilerinä. SMART Response XE pultları liţeylerdä, üüsek okullarda kullanılabilir. Onnarın kendi klaviaturası var, bu üzerä türlü zorlukta, türlü tiptä soruşlar, işlär var nicä teklif edilsin, cuvaplar da serbest formada verilsin. SMART Response VE – ürenicilär soruşturmaya kendi telefonnarından baalanêr. Bu tip soruşturma SMART Notebook programanın bitki versiyalarında peydalandı. Onun kaavi tarafları – paalı olan pult takımnarını satın almaa diil lääzım, yufka tarafı – hepsindä üürenicilerdä lääzım olsun telefonnar ya da planşetlär, angıları bu programaylan baalantı kurabiler.
İş interaktiv sistemaylan var nicä geçsin iki rejimdä: anonim hem “klas” rejimindä. Anonim rejimindä üüredici var nicä annasın üürenicilerin bakışını o ya da bu soruşa. Konkret üüreniciyi hem onun cuvabını bu türlü soruşturmada bulmaa yok nicä. Bu tip soruşturmaları hazırlamaa taa kolay. Bunun için Smart Notebook programasında lääzım aktiv hala getirmää “Response” düümesini. Bu vakıt soruşturma sistemasının resiveri lääzım olsun kompyuterä baalı. Ayırılêr düümä “Soruş”. Soruşun tipini seçtiktän sora (onnar var 6 türlü), lääzım yazmaa soruşu. Bundan sora belli ediler kaç türlü cuvap var nicä olsun da basılêr düümeyä “Hazır”.
“Klas” rejimindä testlemäk için üüredici Response programasında lääzım açsın herbir klasa deyni birär sayfa, neredä yazılacek hepsi üürenicilerin adları, laapları. Herbir üüreniciyä bir kod veriler. O kodlar individual. Onnar lääzım olacek girmää deyni pultlardan Respons sistemasına. Bu kodların yardımınnan sistema ayıracek herbir üürenicinin cuvaplarını ayırı-ayırı, “tanıyacek” üürenicileri. Mutlak lääzım belli etmää üürenicilerin klasını. Kod erinä var nicä kullanılsın ţifralar “01”,”02”, “03”. Eer şkolada başka üürenmäk kabinetlerdä dä kullanılarsa interaktiv soruşturma sisteması, taa ii annaşmaa da herbir predmettä üüreniciyä birtürlü kod vermää. Ozaman üürenici bilecek kendi kodunu da karıştırmayacek onu bir uroktan öbürünä geçtiynän.
Pultlarda var birkaç düümä: giriş düümesi, “ileri-geeri” düümesi, “kayıllık hem kayıl olmamak” düümeleri, bukvalar hem sayılar düümeleri (12 düümä).
Bir soruştan öbürünä geçiş var nicä programnansın (belli bir vakıt aşırı), ya da beklenilsin, ani herbir üürenici versin cuvabını. Bu iş kolay, zerä üüredici bütün testlemä sırasında hem kompyuterdä, hem interaktiv tablada görer, kim üürenicilerin arasında verdi cuvabı, kim taa vermedi. Testlemä bittiynän, üüredici basêr düümeyä, angısı gösterer işin durgudulmasını. Taa o minut, bakmadaan nekadar soruş verildi (soruşların sayısına limit yok), peydalanêr çıkışlar.
Teklif ediler 6 türlü soruş:
- “Kayılım – diilim kayıl” (cuvap etmää deyni pultta lääzım basmaa düümeyä “kruçacık”);
- “Bir variantlı cuvap” (cuvap için lääzım basmaa bukvaya dooru cuvaplan);
- “Birkaç variantlı cuvap” (cuvap için lääzım basmaa bukvalara dooru cuvaplan);
- “Sayı, bölmä sayılıklar” (cuvap için lääzım yazmaa dooru sayılıı);
- “Dooru-yannış” (cuvap için pultta lääzım basmaa düümeyä “kruçacık”, nicä dä “Kayılım – diilim kayıl” soruşlarda);
- “Tekst” (cuvap için pultta lääzım yazmaa bir laf ya da fraza, nicä SMS telefonda). Bu tip soruşlar pultların kimi seriyalarında yok (response PE, response CE, response LE).
Var nicä yapmaa çıkış, ani interaktiv tabla hem onun eklentileri – dokument-kamera hem interaktiv soruşturma sisteması açêrlar eni yollar yapmaa deyni üüretmäk-terbietmäk proţesini taa dolu, taa efektiv, taa meraklı.
Elena Födorovna KARAMİT,
Komrat Devlet Universitetın masterantkası, Avdarma küüyün gagauz dilindä üürediciykası
