ya da nicä 17 minudun içindä var nicä SIÇMAA Gagauzları, Gagauzluu, gagauzların bin yıllık istoriyasını, haliz gagauz bilim adamnarını, yazıcılarını, resimcilerini, türklüü hem da gagauzların 3 en büük, en bakılan hem en maanalı milli yortuların ikisini – “Canavar yoruları”nı hem “Hederlez” yortusunu
2026-cı yılın Büük ayın 15-dä Komrat kasabasının bir ŞARAPÇILIK merkezin salonunda geçti “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları”, angısını ortak hazırladılar Gagauziya M. Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezi hem Komrat bölgesinin popazların birlii. Burayı buyur edildilär sırayı hazırlayan tarafından maasuz seçilmiş kişilär: popazlar, bilim zaametçileri, Kişinevdan musaafirlär, Gagauziyanın bürokratları, politikacılar hem diplomatlar.
Hererdä pek tantalalı metedilän “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” neetiydi gagauzların arasında Hristiyannık paalılıklarını temelleştrimää, ama, doorusundan, bu ölä denilän “AYDINNADICI” sıra kimi erlerdä GAGAUZLARA hem GAGAUZLAA katran atmak bir sıraya döndü. Bu uurda en kara katrannık başladı ozaman, açan sıranın tribunasına çıktı Gagauziya bilim merkezin bilim izmetçiykası Diana NİKOGLU da, ortaya hiç bir dokument koymayıp hem hiç bir dokumental kaynak göstermeyip, 17 minudun içindä, kart kısıraan düşündä annadarak, katrannadı hem bokladı Gagauzları, Gagauzluu, gagauzların bin yıllık istoriyasını, köklerimizi hem devletliimizi, milli simvollarımızı, haliz gagauz bilim adamnarımızı, yazıcılarımızı, türklüü, gagauzların 3 en büük, en bakılan hem en maanalı milli yortuların (“Canavar yortuları”, “Hederlez” hem “Kasım”) ikiisini – “Canavar yortuları”nı hem “Hederlez” yortusunu. Merak edennär bunu verilän ssılkanın 1.50′46″-2.07′46″ arasında bakabilirlär: https://www.youtube.com/live/2BahEP-9VwY.
Hiç bir kerä düşünmäzdim, ani bir sürülmedik tarlada var nicä olsun okadar yaldızlık, kendini büük görmäk hem birini bişeyä saymamak, zerä bilerim, ani bölä bir tarlada var nicä olsun sade koray, böcek otu, çorlan hem pırliga. Bunnar da hiç bir zaman, ateştän kaarä, bişeyä yaramêêrlar. Ölä da oldu.
Herliim, ölä denilän “bilim izmetçiykası”, çıkaydı da gagauzlar için hem gagauz kulturası için insancasına GAGAUZ DİLİNDÄ söleyäydi, bän pek sevineceydim, ani onun canı yanêr gagauzlara. Ama bu olmadı, çünkü kendisi MAY gagauzça bilmeer hem MAY annamêêr, zerä, damarına rusluk girän bu karıcıın bakışı hem canı rus olduu için, rus bayraana bayılan hem gagauzluktan atılıp ruslaa başını iildän bu insancık bunu yapmadı, yapamadı, çünkü gagauzça bilmäk hem gagauzluk için yanmak – bu ona deyni yabancı bişey hem kendisini küçümsemäk sayılmaktadır.
Bir dä ortada var cümnenin önündä kendisini kliseci hem dinci göztermäk çalışması. O üzerä dä, sansın kendisi hergün kliseyä gidärmiş gibi, okadaradan “hristiyan ruh kendibaşınalıı” için “yanmasını” göstermäk. Bu biraz nesteyä benzer, ama…
Şindi inceleyelim hem didelim bu karıcıın tribunadan nasaat etmesini hem düşlerini. Kimin bilim çalışmalarına hem kimä ilkin urêr Diana NİKOGLU? Belliki onnara, kim çok yıllar geeri ondan arka oldular: Mihail Nikolaeviç GUBOGLUya, zamanında onu Moldova Bilimnär Akademiyasın Gagauzologiya bölümündä emzirennerä hem büüdennerä Stepan KUROGLUya hem kendisinin kayınnasına Mariya MARUNEVİÇä. Belliki ona da, kim kendi yaratmalarında GAGAUZLARI hem GAGAUZLUU dünnä uuruna kaldırdı – büünkü günädän geçilmemiş olan büük resimcimizä Dimitriy SAVASTİNä.
Bilersiniz mi neçin bunnarı yapêr karıcıımız? İş belli: bu dört aydınnadıcımız büünkü gündä aarettä bulunêrlar da, raametli oldukları için, bu kart kısıraan düşlerinä karşı koyamayacekları hem doorudan cuvap verämeyecekläri için.
Buradan ötää karıcıın sözlerini rusça verecäm, ölä nicä o lkafetti, hem da, bekim, kimilerin gagauzçaya yakın çevirmelerini yapmaa savaşacam.
Hepsimiz bileeriz, ani dilimizdän hem kanımızdan kaarä, GAGAUZLARI hem GAGAUZLUU dünnedä tutan 3 milli ana direemiz var: “Canavar yortuları”, “Hederlez” hem “Kasım”. Bu direkleri söktün mü, ortadan kaldırdın mı – gagauzlar hem gagauzluk tuz-buz gibi daalacek.
Sizincä, neyä ilkin el altından urêr bu karıcık? Doodu – bu DİREKLERÄ.
Onun ilk uruşu, belliki – CANAVARIMIZ. O hiç buruşmadaan, açıktan hem amansız urêr CANAVARIMIZA, angısına gagauzlar binnärlän yıl baş urdular hem angısının Bayraa altında birleşip, kendi devletliinä saabi oldular (burada karıcıın rusçası verili ölä, nicä o lafetti):
«Давайте я кратко коснусь того, что касается культа волка… Я сразу хочу сказать, что ошибочно утверждается представление о том, что именно Михаил Николаевич Губогло, наш земляк, он внедрил в сознание массовое тот тезис, что волк является культом, культовым животным у гагаузов».
Kim “predstavlät” edärmiş, neredä, nezaman karıcık açıklamêêr. Ama sän kendinä bilim izmetçiykası därsän, lääzım kaynaa gösteräsin: filan kişi, fişman yazısında, bilmäm ne yılda… Bölä sä el dermeni esmesi olêr!
Bir dä, angı düşündä karıcık görmüş, ani gagauzlarda “Культ волка” için ilkin M.N. GUBOGLO yazêr? Karıcıın birazçık okuması-yazması olaydı, o bileceydi, ani gagauzlarda “Культ волка” için taa 126 yıl geeri yazdı gagauzları aaraştıran rus büük bilim adamı Valentin Aleksandroviç MOŞKOV, kendisinin 1900-cü yılda çıkan pek önemni temel yaratmasında: “Gagauzı Benderskogo Uezda (Etnografiçeskie oçerki i materialı)”.
Karıcık (M.N. GUBOGLOnun bu “Культ волка” sözleri için nasaatını ilerlederäk): «Это совершенно не так. Он, как учёный, он просто обозначил своё видение, изучая эти, так сказать, архаичные элементы, он обозначил своё видение, он только предположил… у предков гагаузов был этот культ… Всё, на этом всё».
Genä sade el dermeni esmesi: neçin diil ölä? Neredä M.N. GUBOGLO sölemiş, ani bu sade “predpolojenie”, sade bir bakış, neredä yazmış bunu, nezaman?
Taa ötää karıcık, kendi sözlerini hiç bir şüpä altına koymadaan, gagauz resimcilerin, yazıcıların, poetların düşüncelerinä, fikirlerinä hem açıklamalarına “fantazirovat etmärk” deer:
«… и уже художники, писатели, поэты начали фантазировать относительно этого образа. И первая такая фантазия, художник имеет право на вымысел, появляются на полотнах Дмитрия Савастина». Bakın ne gözäl, maamilä surat bişey yapmamış gibi, “vımısel” lafınnan bizi yalancılaa attı. Sansın CANAVARIMIZ yokmuş gibi, sansın canavar yortularımız yokmuş gibi, hem, sansın, biz onnarı düşümüzdä çıkartmışız.
Taa ötää karıcık annadêr D. SAVASTİNın folklordan resimneri için, neredä Canavar var hem neredä kauş ta var, ama bunar, deer, geçmişin “obrazları”:
«… таким образом художники создают образ прошлого. Волк – это из прошлого, это предки. Кауш – это тоже инструмент из прошлого, на котором играли предки». Bak sän, unutmêêr kauşa da dokunmaa!!! Hiç bilmeer, ani kauş, Canavarımız gibi, büün dä var hem büün dä yaşêêr. Hem “iz proşlogo” dedii zaman, zavalı hiç bilmeer dä, ani gagauzlar Canavar yortularını bakardılar, nicä büün Paskelleyi bakêrlar! Ama şindi, klisenin baskısına görä onnarı pagın sırasına geçirip, bu karıcıklar beterinä, Canavar yortularımız unudulma hem körlenmä kertiinä getirildi.
Taa ötää izmetçiyka, tauun yumırtadan öncä peydalanmasını urgulayarak hem sansın gagauzlar dünnädä hristiyannaadan yokmuş gibi, ortaya koyêr onu, ani ilktän varmış hristiyannık yortuları da şindi o yortuları gagauz halk milli yortularının üstünä çekärmişik:
«И вот, значит, фантазирует на эту тему, он приходит к совершенно удивительным, мягко говоря, выводам. То есть, он называет Волчьи праздники – это национальные праздники… он всё стягивает, христианские праздники привязывает к той древней языческой основе тюркской, которое никакого отношение к христианским праздникам не имеет. Вернее христианские праздники не имеют к этой тюркской основе никакого отношения…»
Bak sän, taa bir akıllı fikir dä söledi: belliki, gagauz milli yortuların hristiyanıklan bişeycii yok. ama durun, bunu unuttu sölemää, ani hristiyannık yortuların gagauz milli yortularınnan işi var, çünkü onnarı, pagın sayıp, hristiyannık onnarı yok etmää savaşêr.
Var nicä taa çok bu kart kısıraan düşünü açıklamaa, ama son-sonunda hepsi döndü ona, ani Canavar bu gagauzlarda bir uydurmaymış da pek islää yapmışlaar, ana Canavar kafalı bayraamızı ortadan kaldırmışlar da getirmişlär eni bayrak hem eni gerb. Burada bu zavalı karıcık unudêr sölemää, ani o getirilän bayrak hem gerb, gagauzluklan bişeyi olmayan bir slav/rus renkli bayrak hem gerb ta – eski sovet gerbların kopiyası:
«… этот культ сыграл роль консолидирующую (uş “Культ волка” yoktu ye?????), и выступил маркером идентичности гагаузов, как части тюркского мира. Гагаузы обозначили себя, как часть тюркского мира. Волк выполнил эту свою функцию и уже этот символ стал историей. Я хочу, в принципе, высказать свою позицию, солидарность с тогдашним правительством, в смысле, руководством Гагаузии который инициировали создание нового герба и флага, нынешних символов, официальных символов Гагаузии».
Bak sän, bir karıcık, ani yoktu gagauzların arasında, açan biz ter-kan içindä kurardık devletliimimi, açan herbir küüdän hem kasabadan ayırılan deputatlar kablettilär Canavar milli simvollarımızı da o simvolların altında devletliimizi hem kendiliimizi koruduk, pek kolay atêr GEÇMİŞÄ onnarı, da “solidarnosti” gösterer, onnarlan kimin bobaları hem däduları sovet zamanında GAGAUZLUU ezdilär, gagauzları zorlan aaçlıktan kırdılar hem Sibirlerdä çürüttülär, hristiyan kliselerimizi kapadıp, yıktılar, da o kliselerin erinä antihrist ideologiyasını soktular, onnarlan, kim sora, daalan Komunist partiyasının sıcak erlerindän kırladıldılar da gelip, kırdılar CANAVARIMIZI hem bütün halktan seçilän 411 onbir deputatın kararını, yok ettilär bizim Gök maavi Canavar kafalı hem horozçuklu bayraamızı.
Bak sän nicä bu zavalı karıcık, bizi CANAVARIMIZDAN koparıp, mankurtlaa döndürer!
Gagauzları hem GAGAUZLUU dünnedä tutan 3 milli ana direklerdän birisini – “Canavar yortuları”mızuı – sıçtıktan sora, izmetçiyka tutundu sökmää ikinci milli direemizi dä – Hederlez yorusunu:
«… вот тут тоже есть один момент, на которое следует обратить внимание – название Хедерлез. Что такое Хедерлез? Оно состоит из двух имён: Хыдыр и Ильяс. Эти имена исламских пророков Хыдыра и Ильяса. Следует сказать, что предки гагаузов приняли православие во второй половине XI-го века. Это, в принципе, уже установлено. И, когда османы покорили Балканский полуостров, предки гагаузов уже были православными христианами». Durun, mari, “кем установлено”? Kim ustanovit etti? Sän mi? Bu neredä yazılı? Neredä dokumentlär: çıkar da göster, zerä başka türlü bu genä kart kısıraan düşünä döner.
«Название Хедерлез проникло в язык гагаузов, тогдашних гагаузов, посредством турецкого языка. И оно является арабским. … Вполне вероятно, и я могу это утверждать, что этот праздник Хедерлез назывался Днём святого Георгия, до того, как османы покорили Балканский полуостров».
Of, zavalı Hederlez yortumuz! Karıcık hiç bilmeer dä, ani Hederlez yortusu – bu din yortusu diil! O bir tabiat yortusu, yılın yaz payının çeketmä yortusu! Sän deersin: “Hederlez – bu Ay Görgi günü!” Bekim Ay Görgi günü – bu Hederlez! Çünkü klisä kalendarinä görä Ay Görgi Hederlez günümüzä düşer da onuştan Hederlezi Ay Görgiyä çekersiniz. Bunu da düşünmedin mi, mari?
İslam için söleyeräk, karıcık utanêr demää, ani bu yortu, ona görä, Hederlez musulman yortusu. O, kıvırıp, musulmannıı arablan diiştirer. Neçin acaba? Arablarda neçin sä Hederlez yortusu yok, ama var o yortu sade o milletlerdä, kim binnärlän yıl tabiatlan bilä yaşêêr, kim bakêr onu taa hristiyannık hem musulmannık dünneyä gelmediindän beri: gagauzlarda, Türkiye türklerindä, tatarlarda. Okuma-yazmak bilmemäk güçlü bir iştir!
Daavacı gibi, “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” tribunasından hepsinä sud kesän hem hepsini üüredän, bu karıcaa canım pek acıyêr. Deyeceydim: zavalı, çoktan kopmuş köklerindän! Ama kökleri yokmuş ki! İslää seslärseniz bu insancıın nasaatını, duyêrsınız hem bakışından görersiniz, ani o kimär kerä başka türlü düşüner, ama ürkünüp o düşünmesindän, aazından düşüncelerinä uymayan başka lafları saçêr.
Bu incelemeleri hem elemeleri yaparak, geldim bir fikirä: hiç şüpeniz olmasın, ani tezdä bu karıcık 3-cü milli ana direemizä dä – Kasım yortusuna – salacek hem, ne yazık ki, onun da üstünä sıçmaa savaşacek.
Şindi, diil bir kerä siiredip hem sesleyip, kendisinä bilim izmetçiykası deyän bu zavalı karıcıın kart kısırak düşünü, isteerim sormaa: “Gagauz milletinä deyni, sän kimsin, mari! Sän, gagauz dilini, adetlerini hem kulturasını bilmeyän, gagauzluu duymayan hem gagauzluktan annamayan bir nestä, neredän üstünä alêrsın BÜÜK hem binnärlän yıl dünnedä yaşayan GAGAUZ halkını üüretmää, hem onun ne yapacaana hem yapmayacaana izin vermää hem karar kesmää. Sän ne çıkmadın da söläyasin bu düşlerini gagauz dilindä da ozaman, bekim, inanaceydım, ani senin canın yanêr gagauzlara hem gagauzlaa. Bölä sä, sözlerin cadaloz ötän boş laflar.
Ne kalkmadın da söleyäsin tribunadan, ani, senin yardımınnan da, türlü rus, grek, bulgar hem romın baskılarınnan (bu baskıların arasında var Grek, Romın, Bulgar kliselerin baskısı da!) gagauzlar yok olmak kertiinä getirdilär. Ne sölämedin, ani Grețiyada, hem Bulgariyda gagauz MAY kalmadı, Romıniyada da – HİÇ kalmadı. Ne sölämedin?!
O yabancı dillär hem din baskıları olmaydı, büün, içinä Balkannarı, Ukraynayı hem Romıniyayı alan alanda, gagauzların sayısı, neredä sä 5 milion insan olaceydı. Sän ne kalkmadın da söleyäsin bunnarı, mari?
Sän, mari karıcık, o tribunadan savaştın kendi dindarlıını göstermää. Ama dindarlık – bu Göktä Bobanın emirlerinä uymak. O emirlerin birisi dä – YALAN SÖLÄMÄ! Sana deyni, mari, bu emirin rusçasını da yazêrım: «Не произноси ложного свидетельства на ближнего твоего». Neçin sä senin dindarlıın bu emirä uymêêr. “Bilim” yazılarında yalan yazêrsın, sokaklarda yalan gezdirersin, te o sokak şeyleri hem nesteleri gibi. Bundan da senin nasaatında var başka iş ta – diil ikiüzlülük, ama madaralıklan maskaralık ta.
Sän söleersin, ani gagauz dilinä “klisä”, “vatiz”, “steonoz” gibi din lafları girmişlär grek klisesindän. Baarlim bir erdä dooru bir açıklama yaptın! Girdilär zerä, o din bizim dinimiz diildi. Ama, bekim, o lafları hem dini kılıçlan hem ateşlän soktular. Kim biler?!
Bizim dinimiz Göktä Bobaya, Gök Tanrıya, Gün-Anaya hem Boba Aya inanmaktı; bizim klisemiz Gök Kubeyli geniş kırlardı hem Göktä Bobanın hergün duuma erinä biz deeriz Dan Eri, deeriz Tan Eri. Ama sän, mari, bunnarı bilmeersin hem duymêêrsın, hem duymayacan da.
Gagauzlar büün inanarsalar Allahı ye, hristiyannıı ye – ko inansınnar. Kimsey bunu, nicä sän Canavarımızı, zapa altına hem şüpä altına koymêêr hem koymaa istämeer.
Hem, söz gelişi, sän neçin sä istämedin (osa korktun mu?) tribunadan sölemää, ani Allaa lafı da musulmannarın, nicä sän deersin, arabların. Ne buna karşı kalkmadın? Bezbelli säncä, buna karşı kalkmaa – bu gagauzların hristiyannıına karşı kalkmaa maanaya geler. Diil mi? Kolay çıkmaa da sölemää “bän bilerim”, “ölä olabilir”, “aslı kabul ediler”, “yalancı”, bilmäm ne – argument getir mari-i-i marê, argument getir!
Senin “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” tribunasından bu 17 minutluk nasaatın gösterdi nicä 17 minudun içindä var nicä SIÇMAA Gagauzları, Gagauzluu, gagauzların bin yıllık istoriyasını, haliz gagauz bilim adamnarını, yazıcılarını hem resimcilerini, türklüü hem da gagauzların 3 en büük, en bakılan hem en maanalı milli yortuların ikisini – “Canavar yoryuları” hem “Hederlez” yortusunu. Çirkin!
Sıçmaa onnarı, kim kurdu Gagauz Respublikasını, onnarı, kim Canavar bayraa hem Gerbı altında devletliimiz için canını verdi hem kanını döktü, kim demir yolun relsalarında durdu, kim bükülmedi hem verilmedi.
Sıçmaa onnara, kim Canavar bayraa altında bire-bir kalktı da kırlarada, suuklarda, yaamurlarda volontörlara karşı güüsünü koydu.
Sıçmaa bütün Gagauz Milletini, ani Canavar kafalı Bayraamız için, Canavar yortularımız için, haliz köklerimiz için ozamannar kurban olmaa hazırdılar.
Da şindi sän, mari karıcık, onnarlan, kabledildiktän dört yıldan sora milli Canavar simvollarımızı diiştirennärlän, bir sıçan deliindä, dädusunun yanında saklanarkan, şindi hiç utanmadaan, kof hoduluunnan üüsektän hem yaldızlıından baş dönmesinnän bizi bataklaa sokup, Canavarımızı boklaa atıp, kaldırêrsın elini bizim en AYOZLU MİLLİ SİMVOLLARIMIZA mı? Kimsin sän, mari-i-i marê? Kimsin sän bir milleti yok olmak yoluna sokmaa hem bizi nesoysa yola koymaa, mari?
Bän şindi şaşmêêrım buna, zerä yok ne beklemää ondan, kimin Gagauzlardan hem Gagauzluktan kusacaa kalkêr. Bän şaşêrım ona, ani “VI-cı aydınadıcı Kolada buluşmakları” vakıdında zalda bulunan hem kendilerini gagauzlardan sayan hiç birisi durgutmadı senin bu batak selini, bu katrancılık cadı düününä karşı koymadı! Bän şaşêrım ona, ani onnar yuttular hepsi bu mındarlıını, yuıtkundular da, bir umursuz, yollandılar KENDİ işlerinä.
Bän şaşêrım ona da, ani bir nestä karıcık içindä GAGAUZ halkına, GAGAULAA hem gagauz kulturasına bukadar kinnik hem miskinnik var. Bekim da yok neyä şaşmaa?!
Bän taa bir kerä sorêrım: kimsin sän, mari, binnärcä yılıık GAGAUZLUU silmää hem bir milleti yok olmak yoluna sokmaa? Gagauzlara hem Gagauzluk için sän kimsin, mari-i-i marê?
Akademik Todur ZANET, yazıcı, poet, türkolog, folklorcu, ențiklopedist, aaraştırmacı, Gagauz Milli Gimnanın avtoru (22.07.1990), “GAGAUZLUK: Kultura, Ruh, Adetlär” ențiklopediyalı bilim kiyadını hem 6 tomnuk “Büük gagauzça-rusça sözlük” ențiklopediyalı sözlüünü hazırlayan, “Gagauzlar hem Gagauzluk” hem “Gagauz Milli Yortular” bilim filmnarını yapan, 3 tomnuk hem dört dildä olan “Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması/Preservation of the Endangered Gagauz Language and Cultural Traditions in Moldova /Salvgardarea limbii şi a tradiţiilor culturale găgăuze în Moldova / Сохранение исчезающего языка и культурных традиций гагаузов в Молдове” bilim kiyatların avtoru.
