Bişkekä yollandıım zaman, hiç bilmäzdim hem düşünmäzdim, ani Kırgız Respubilikasına bu yolculuum ölä gözäl hem faydalı geçecek hem bana hem dä okuycularımıza deyni meraklı işleri üürenecäm.
Kişinev aeroportundan Harman ayın 1-dä sabaalän yollandım hem, Türkiyenin Antaliya üzerindän Bişkekädän 5 bin kilometralık bir yolculuk yapıp, orayı Harman ayın 2-dä saat dörttä sabaalän vardım. Burada beni karşladılar yazıcı Aydarbek SARMANBETOVhem onun olu Azat. Taa iki saatan sora biz etiştik Canabilerinin Bişkek yannarında bulunan Malovodnoe (eski adı İçke-Suu) küüyündeki evlerinä. Burada bizi beklärdi haşlak çay hem gözäl donanmış bir masa, angısının baş mancasıydı kırgız bulguru. Bundan kaarä, sabaa sofrasına uygun olarak, masada vardı bal, taazä kaymak, iişimik, türlü zarzavatlar hem meevalar. Hamurlu imeklär dä sepettäydilär: ekmek, türlü pesmetlär, pitalar hem boorsok. Söz gelişi, boorsok dediimiz bu kırgız milli hamurlu imeesinin türlü çeşitleri var hem hererdä, evdä olsun, restorannarlan kafelerdä olsun, onu, mutlaka, sofrya koyêrlar.
Belliydi, ani uyumaa vakıt yok, çünkü birkaç saattan sora, artık Bişkektä bizi beklärdi benim hazırladıım “Aydarbek SARMANBETOV: gagauzları kırgızlara açan adam” kiyadın prezentațiyası. O üzerä biz sık-sık içärdik haşlak hem koyu çayı, angısını durmamayca hazırlardı hem pialarımıza dökärdi dostumun karısı Gülcamal. O koyu çay uykusuzluktan kapanan gözlerimizi açmaa deyni halizdän pek faydalıydı hem bütün günä çökmäz bir energiya kaynaa oldu.
Yoldan hazırlıklarımızı yapıp hem üstümüzü tertipleyip, yollandık Kırgız Respubilikasının “Alıkul Osmonov” adına Milli bibliotekasına, neredä “Çingiz Aytmatov adına Kırgız-Türk kultura merkezi hem okumak zalı”nda geçti kiyadın prezentațiyası. Prezentațiyadan sora, büük saygıylan kablettik TÜRKSOY Genel sekretarin, Kırgız Respubilikasının Halk yazıcısının Sultan RAEVın teklifini maasuz bizim için verilän sofraya buyurmaa. Burada, iki saatlık vakıtta, kırgız hem gagauz literaturası, türk dünnäsı hem gagauzlar arasında kultura hem dostluk köprüleri kurulması için lafedip, artık genä yola çıkmaa sıra geldi. Çünkü dostum Aydarbek, nicä düşer haliz dou insanına, öncedän hiç bir açıklama yapmadaan, benim için Kırgızıyanın, taa doorusu onun ana tarafı olan Issık-Kul (kırg. Ысык-Көл) gçlünü hem dolaylarının, gözelliklerini göstermää hem onnarlan taa geniştän tanıştırmaa deyni, taa bin kilometralık bir gezi hazırlamıştı.
Şükür edip saygılı Sultan RAEVa musaafirlik hem bu gözäl ülen imeesi için, biz yollandık o bin kilometralık yolumuza.
Yolda, şaşarak Kırgızıyanın gözelliklerinä, üüsek bayırlarına hem eşil çayırlarına, bayırlar eteklerindä set-pet erleşmiş küülerä, maşinalarlan dolu düm-düz hem geniş yola hem birkaç kerä çayhanalarda çay içmää durgunup, artık karannık islää çöktüynän, erimizä etiştik. Burada, Issık-Kul kenarında, sovet vakıdından taa kalan, bir pansionatta erimiz ayırılmıştı. Bu er üç günä hem dört geceyä bizim geçici yuvamız oldu. Erleştiynän hem sabursuzluktan çam aaçlarından bir aleyada gecä gezisi yaparak, Issık-Kul taazä hem serin esmesini duyduk.
O gecä yorgunnuktan dört bacak uyuyup, çin sabaalän gittik Issık-Kul kenarına da, kırgız adetinä görä, sade ayaklarımızı yısladıp hem elimizi-üzümüzü yıkayıp, bu Büük hem Ulu gölä saygı borcumuzu verdik.
Çingiz Aytmatov adına “Ruh Ordo” kompleksında
Harman ayın 3-dä yollandık dostum Aydarbekın duudu İssık-Kul rayonun Kara-Oy küüyünä hem yakınnarda bulunan kultura, dinnenmäk hem istoriyalı erleri dolaşmaa. O günkü bizim baş uurumuzdu “Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi”. Ama yolda ilktän durgunduk İssık-Kul kenarında bulunan pek gözäl hem raat erdä – Çolpon-Ata kasabasının Çingiz Aytmatov adına “Ruh Ordo” kompleksında. Annayasınız deyni, “Ruh Ordo” (gag. Ruh Merkezi) kompleksı – bu açık havada bulunan pozitiv energetikalı hem eşi olmayan bir kultura-ruh merkezi, ani adanmış dünnä kulturaların birliinä hem dünneyin hepsi büük dinnerinä: Budizmaya, Hristiyannaa, Katolițizmaya, İslama, İudaizmaya hem Tangrizmaya. Tanışıp burada bulunan hepsi dinnerä deyni çasovnä biçimindä ayırı yapılı binalarlan hem parkta bulunan eksponatlarlan, biz, yukardan bakıldıında kırgız milli muzıka “Komuz” tertibi biçimindä yapılı pirstan üzerindän, çıktık İssık-Kul üstünä. Uzun vakıt, üzlerimizi İssık-Kul serinniinä karşı tutarak, oturduk buradakı bir skemnedä, mayıl olarak gölün duruk aynasının hem onu kuşayan eşil bayırların büülü hem unudulmaz peyzajına. Sora da, yaamur çisemää başlayınca, parka döndük. Biraz taa gezip park içindä hem tanışıp parkta erleştrilimiş olan Çingiz AYTMATOVun literatura kahramannarın pamätniklerinnän, yolumuza ilerlämedään, biraz oturduk bronzadan yapılı Çingiz AYTMATOVlan bir skemnedä…
“Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi”
Etiştik “Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi” kompleksına. Nicä annattı dostum, bu kompleks Kırgızıstanın taa 8 erdä bulunan petrogliflär komplekslarından birisi hem kaplêêr yaklaşık 42 ektar topraa.
Doorusunu söleyim, açan Aydarbek bey söledi, ani biz yollanêrız petrogliflär bulunduu erlerä, bän sandım, ani petrogliflär – bu evelki insannarın tarafından üüsek bayırlarda sadä oyulmuş resimnär. Osaydı bu fikirin yarısı alsı çıktı. Çünkü “Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi” kompleksında hepsi oymalar düz erdä bulunan kaya taşları üstündä oyulmuştu hem çizilmişti. Ama o taşlar, binnärlän yıllar içindä hep erä batmıştılar. Onuştan bu taşlar ansızdan hem beklänmeyän bir kıpımda önümüzä çıktılar. Kaçarak istedim yannarına gidip, görmää o yaklaşık 4 bin yıl geeri yapılmış bu yaratmaları. Ama dostum, dou insanına yakışır saburluklan, yavaşattı beni dä yaklaştırdı, bana görä, bu taş başçasının en büük hem en önemni, büün “Yaban keçilerinä avcılık” denilän taşına. Bu petrogliftän annaşılardı, ani evelki avcılar av için, bars yaban hayvanını evcilleştirip kullanıp, ava çıkarmışlar. Avda köpeklär dä kullanılırmış.
“Çolpon-Ata Petrogliflär açık hava muzeyi” kompleksı taşlarında, av sțenalarından kaarä, insannar, resimni yaban hem ev hayvannarı, türlü geometriya çizileri hem figuraları var. Onnarın arasında var svastika denilän “dönän simvollar” da, angıları binnärlän yıl türk hem başka kulturalarda güneşin hem şafkın simvolları hem ömürün, varlıın hem da selemetin simvolları da sayılêr.
Burada evelki insannarın yaşaması hem kulturaları için bilgileri alıp hem taa soradakı üzyıllarda burada erleştirilmiş türk halkları kulturası olan balbalların yanında Göktä Bobaya, Tanrımıza kısa bir dua yapıp, geçici yuvamısa döndük, çünkü artık avşam vakıdıydı.
Karakol kasabasına uzun bir yol
Neetä görä, Harman ayın 4-dä lääzımdı yollanalım Kungey Ala-Too bayırların Kırçın bölgesinin yaz otlaklarına, neredä 2026-cı “Dünnä göçmenneri Oyunnarı”na hazırlık gidärdi, ama çin sabaalän başladı yaamur çisemää da biz, planımızı diiştirip, yollandık, ertesi günü neettä olan İssık-Kul gölün karşı tarafında hem deniz uurundan 2600 metra üüsekliktä bulunan Altın-Arşan sıcak kaynarca tabiat kaynaklarına, ani bulunêrlar İssık-Kul bölgesinin Ak-Su rayonunu Karakol kasabasının 10 kilometralık uzaklıında.
Bu şaşılacek hem sürprizlı bir geziydi. Çünkü yolca Aydarbek gösterdi bana anılmış kırgız insannarının hem onun romannarının kahramannarının mezarlarını hem pamätniklerini – bunnar Balbay Baatır (Balbay Baatır Eşkojo oolu (1791-1867), “bugu” kırgız soyun öndercisi, batır hem büük kırgız polkovodețı), angısının mezarı bir asker şlömu gibi yapılıydı hem Boronbay Biy (Boronbay Bekmurat oolu (1779-1858), “bugu” kırgız soyunun başı hem Aydarbek dostumun ulu dedesi).
Yolumuzda hiç beklänmeyän taa bir sürpriz oldu – anılmış rus yolcusunun, geografının hem naturalistın Nikolay PRJEVAŞSKİYyin hem büük sovet hem da kırgız bilim adamının, lingvistın, leksiografın, pedagogun, folklorcunun hem literatura aarştırmacısının, Prof. Dr. Kusein KARASAVın (1901-1998) memorial muzey kompleksınnan tanışmak.
Burada ilkin gezdik N.M. PRJEVALSKİYyin muzeyini hem tanıştık onun bu taraflarda yaptıı ekspedițiyalarını annadan eksponatlarlan. Taa sora da, uzun bir aleyadan, yollandık Canabisinin İssık-Kul kenarında bulunan mezarına hem ona kurulmuş pamätnää. Nikolay PRJEVAŞSKİY taa yaşarkana sımarlamış, ani onu gömsünnär İssık-Kul kenarında.
Taa sora da geçtik bu memorial muzeyi komplekında bulunan Kusein KARASAVın pamätniinin yanına. Burada saygı duruşundan sora, yollandık Canabisinin muzeyinä. Muzeyä girdiimiz gibi, Aydarbek SARMANBETOV dedi muzeyciykaya: “Getirdim sizä, saygılı Prof. Dr. Kusein KARASAV gibi “Kırgızça-Rusça Sözlüü”nü hazırlayan, ölä dä kendi milletlerinin “Büük Gagauzça-Rusça Sözlüü”nü hazırlayan adamı, gagauzların bilim insanının, Akademik Todur ZANETi”. Hodulluklan sevindim bu laflara hem candan saygıylan tanıştım bu büük kırgız bilim adamının muzeyinnän hem onun paası olmayan eksponatlarınnan.
Yava-yavaş yolumuz neetlenmiş erä yaklaşardı. Etiştik dostumun senseleleri hem onun 1967-ci yıldan yaşadıı Canı-Arık küüyünä, neredä gömülü onun dedeleri hem anasınnan bobası. Mezarlıın yanında kısa bir dua yapıp, yollandık Karakol kasabasına hem oradan Altın-Arşan sıcak kaynarca tabiat kaynaklarına. Gittikçä duyulardı, ani yukarı tırmanêrız. Bayırlar şaşılacek gözäldi.
Yaamur hızlandı. Altın-Arşan sıcak kaynarcalarına birkaç kilometra kaldıynan hem bakmadaan ona, ani maşinamız Jeep esabıydı, tekerleklär erindä kaymaa başladılar. Durgunduk. Çıktık maşinadan. Doz-dolay büüleyici eşillikti hem öt-eşil daalardı. Biraz mayıl olup bu cennet gibi gözellää, maşinaya pinip hem zar-zor onu çevirip, geeri yollandık.
Ama bunnan da sürprizlär bitmedi. Bizi beklärmiş bereketli bir avşam sofrası Ak-Su rayonun Maman küüyündeki Aydarbekın dostlarının hem senselelerinin Bakıtbek ASANGAZİEVın hem onun eşinin Êrkingul URMANBETOVAnın evlerindä.
Maasuz bu sofra için ev saabileri hazırlamıştılar kırgız milli imeklerini. O sofranın baş imekleri, belliki, oldular “beşbarmak” hem “ustukan” imekleri, baş içkisi dä “çalap” (iişi sütlü içki) oldu. Beşbarmak – kırgız kufnesinin en baş adet imeesi, ani yapılêr kesmä hamurdan hem ufak dooranmış kaynadılmış koyun, sıır ya da beygir yahnısından. Ev saabileri o günü beygir etini kullanmıştılar. Ustukan sa – bu kaynadılmış bir büük lokma parçası, ani, sıraya görä, en paalı musaafilerä büük saygıylan hem etiketlan sofraya sürüldü. Yanında bir fujer “çalap”, bir piala kaynadılmış etin suyundan, dooranmış suan, türlü eşillik, kaymak, bal hem ekmek, pesmetlärlän pitalar hem da boorsok sofraya koyuldu. Adetä görä, bütün bu imekleri ellän idik, arkadan çalap hem kaynadılmış etin suyunnu içeräk. Brä, ne gözäl imäkti bu! Saa olsunnar Bakıtbek bey hem Êrkingul hanum! Saa olsunnar, ani kırgız adetinä görä, iyilmedik lokmaları da yanımıza verdilär!
O günü, gecä yarısına yakın, Issık-Kul kenarında pansionattakı erimizä bakırdan dökülän yaamur altında etiştik. Bütün gecä dä büük bir yaamur yaadı, çımçırıklar çaktı hem göklär gürledi. Ama biz bunnarı duymadık, zerä, o uzun yolculuktan hem tok imeklerdän sora, sabaadan kuzu gibi uyuduk.
Berkut kartalı hem “Zanet biyaz” şarabı borcu
Pek islää, ani Harman ayın 4-dä plannarımızı diiştirmiştik. Çünkü Harman ayın 5-dä, Kungey Ala-Too bayırların Kırçın bölgesinin yaz otlaklarındakı 2026-cı “Dünnä göçmenneri Oyunnarı” erinä yollandıımız gözellikleri hem ayırıntıları, yaamur beterinä, görämeyeceydik hem onnara şaşamayaceydık. Bölä sä hava açıldı, o havaylan bilä gözlerimiz dä açıldı.
Kırçın bölgesinä gidärkenä maasuz uuradık Bosteri küüyünä, tanışmaa deyni Ayderbek SARMANBETOVun üürencisinnän, genç hem talantlı yazıcıylan Êrbol JANIBEKOVlan, angısına baaşladık eni çıkan kiyadı. Literatura yolun aydın olsun, genç hem talantlı Êrbol!
Açan güneşli hem sıcak bir havada etiştik Kungey Ala-Too bayırlarına da girdik o daaların içinä, önümüzdä ray gibi gözäl dolaylar döşendi. Yolumuz, dünkü hem gecedeki yaamurundan sora bulanık olan, bir deli gibi akan hem yaamur sellerindän bulanık derenin yanından geçärdi. Sora saptı da biz bayrlara tırmanmaa başladık, aarayarak bir er, neredä vardı nicä erleşmää da buyur etmää birär filcan çarap o şişidän, angısını bän 5,5 binnik yoldan getirdim hem angısının adıydı “Zanet biyaz” şarabı. Ama uygun er yoktu.
“Dünnä göçmenneri Oyunnarı” erinä gidän yolun boyundakı çayırlarda, turistleri karşılamaa deyni, erindeki insannar yurtaları hem hayvan aullarını kurmuştular. Yol kenarından dumamayca turistleri oralara buyur edärdilär.
Birkaç bayır aşırı gördüm berkutçuyu! Bu benim en büük arzumdu burada, çünkü Ayderbek SARMANBETOVun bana adanmış berkut kartalı hem berkutçular için “Kıraan” adlı uzun yaratmasını gagauz dilinä çevirärkän, mayıl oldum onnara da, Kırgıstana geleceykenä, yalvardım Aydarbek beyä bana berkut kartalını hem berkutçuları göstersin. Da te, onnarın birisi önümüzdäydi! Biz durguttuk maşinayı, Aydarbekın oolu Azatlan yaklaştık berkutçuya da yalvardık kartalı elimä alayım. Ufak bir para karşılıı berkutçu kayıl oldu. Giyip deri eldivenini hem alıp elimä kartalı kaldırdım onu yukarı. Kartal yaydı kanatlarını da bän halizdän duydum bu kuşun kuvedini hem havada serbestliini. Kartalı saabisinä geeri verip hem ikisinä dä şükür edip, pindik maşinaya da yollandık ileri.
“Dünnä göçmenneri Oyunnarı” eri taa açılmamıştı da biz uzaktan orasına baktık. Yarım gözlän dä hep aarardım şarabı datmak için gözäl bir er. Herersi düzdü. Akan derenin kenarlarında sa fidannar hem gümelär büüyärdilär. Bakışlan kestirdim, ani biraz uzakta o fidannar bir biyaz örtülü evlän kesişärdilär. Orasını seçtim da yanılmadım. Burada akan derä pam-paktı. Kenarlarında da öt-eşil çimen vardı. Erleştik hem açtık “Zanet biyaz” şarap şişesini da Kıțır çayırında gagauzlar hem kırgızlar için, dostluk hem kardaşlık için onu buyurduk hem dün yanımıza verildii lokmalarılan tuzlandık.
Biz, bekim, taa çok vakıt orada oturaceydık, ama bayırlarda hava tez diişer. Ansızdan güneşli hem sıcak bir hava bulutlu hem serin havaya dönmää başladı. Yanımızdakı bayırın tepesinä aar yaamur bulutlar ilişmişti. Başladı çisemää da biz, hemen maşinaya pinip, yollandık buradan.
Bişkekä dönüş hem Ala-Arça cennetli er
Harman ayın 7-dä, gecä yarısından sora lääzımdı artık evä uçmaa. O üzerä Harman ayın 6-da sabaalän Bişkekä yollandık. Yolda, kırgız kahramanı Nurdoolot Batır hem Burulça Ana pamätniin yanında durgunup hem onnara saygı gösteräk, yolumuza yollandık. Uzun yolda, başka çayların arasında, odun tütününä kokan samovar çayı da içmää durgunduk.
Yolda üürendik, ani dostumuz, “Aaçlık kurbannarı” pyesamı kırgızçaya çevirän yazıcı Abdıcapar ÊGEMBERDİEV ansızdan bolnițaya düşmüş. Bişkekä etişär-etişmäz, yollandık onu dolaşmaa, neyä o pek sevindi. Uzun-uzun lafettik, şakalaştık, eski vakıtları aklımıza getirdik hem kendisinä taa tez alışmasını dileeräk, bir ara sora, selämnaşıp, dostumuzdan ayırıldık da yollandık Bişkek kasabası yakınnarında bulunan Ala-Arça tabiatı koruma alanına, nerdä taa bir kerä Kırgıstanın dokunmamış hem şaşılacek cennetli erinä daldık. Burasının erlerini gezärkän, razgeldiik turistlär için kurulmuş bir yurtaya, neredä Canavarlar hem bir Canavar Tahtı vardı. Bän, ani bütün yaşamamı bu canavarlara, gagauz baş simvolu olarak, baş iilderim, yoktu nicä bunun yanından geçip, kendimi canavarlar arasında canavar duymayım. Belliki, Canavar Tahtına oturdum hem bunun patredini yaptırdım.
Bütün Kırgızstanın, onun içindä Ala-Arça tabiatı koruma alanın gözelliini bir kiyat üstündä annatmaa zor, ama bunu yapmaa savaştım. Annayasınız deyni ne o cennet hem ne o Kırgıziya gözellii, annadacam sizä fıkrayı, ani, benim şaşmalarıma şaşmayıp, annattı bana Aydarbek bey:
“Açan Göktä Boba karar almış dünneyi insannara payetmää, O bildirmiş, ani herbir soydan bir kişi gelsin dä payını kabletsin. Hepsi vakıdında gelmiş, salt kırgız oyalanmış. Açan o etişmiş da istemiş kendisinä dä toprak payı, Göktä Boba demiş ona: “Hiç bir köşä da kalmadı!” Kıgız başlamış düülmää hem yalvarmaa: “Nicä ölä? Hepsinä toprak verdin, salt bizi yaktın. Biz dä insanız hem neredä yaşayacez?” Göktä Boba acımuş onu da demiş: “Braktıydım kendimä deyni cennet gibi bir parça er, istärdim orada bir villa yapmaa. Ama, bezbelli, kısmet diilmiş! Al orasını da cennet içindä yaşa”. Ozamandan beeri kırgızlar da cennettä yaşêêrlar”.
Fıkra, fıkra gibi, ama gördüüm erlär, eşil çayırlar hem bayırlar, İssık-Kul gölü hem deliycä akan derelär, dipsiz maavi göklär hem kenarsız cömert tarlalar – bu haliz bir cennet dünnäsı.
Aydarbekın aylesi hem evä uçuş
Ala-Arça alanından dostumun evinä geldik. Gözäl bir avşam sofrasında Aydarbekın gelini Bahiana teklif etti kızı Lianê, şennik için sefa süreräk, çalsın bizä birkaç türkü. Nicä düşer haliz artistkaya, Lianê, üstünü diiştirip hem başını-saçını tertipleyip, çancaz sesi gibi pam-pak bir seslän çaldı kırgızça hem rusça birkaç türkü. Söledim ona, ani bendä dä var uşaklara deyni birkaç türkü. Hemen bulduk onnarı internettä da sesledik. Beendi. Sora da, kulşaa gagauzçaya alışsın deyni, teklif etti birliktä okuyalım ona baaşladıım “Mamucuumnan kol-kola” kiyadından gagauzça peetlerini.
Kırgız adetinä görä bu avşamın sonunda Aydarbek hem eşi Gülcamal baaşladılar hem giidirdilär bana “çapan” hem “ak-kalpak” kırgız milli rubalarını.
Yava-yavaş vakıt gecä yarısını geçti da, hepsinnän sarmaşıp hem şükür ederäk bu gözäl günnär için, Azatlan ikimiz yollandık aeroporta.
Eraplan vakıdında kalktı, İatanbul üzerindän götüreräk beni bir cennet erindän başka cennet erinä – benim ana topraama hem paalı Vatanıma.
Akademik Todur ZANET
