“Ana Sözü” gazetamızın Kasım ayından nomerindä biz annattık 2025-ci yılın Kasım ayın 12-14 günneri arası Türkiyenin Osmaniye Korkut Ata Universitetında yapıldı Halklararası “Dede Korkut/Korkut Ata” Simpoziumu için hem haberledik, ani gazetamızın bu sayısında tiparlayacêz Simpoziumun “Dede Korkut’un Anlatı Dünyası: Ozan, Töre ve Kahramanlık İmgesi” (“Dedä Korkutun annatmak dünnäsı: ozan, adet hem kahramannık biçimneri”) adlı oturumunda bilim insannarın önündä okunan Akadmik Todur ZANETin “GAGAUZ FOLKLORUNDA TEPEGÖZlär HEM TEPEGÖZlerin ÖLDÜRÜLMESİ” dokladını.
GİRİŞ
“Dede Korkut Kitabı” (gagauzça: “Dedä Korkut Kiyadı”) – büünkü gündä Oguz türklerin yazılı olan en eski kahramannık epos dastanı annatmaları, angıların yazılı variantları bulundu Drezden (Germaniya) kasabasında, Vatikan hem İran bibliotekalarında.
Drezden bibliotekasında kiyat 12 bölümnü hem bir önsözlü, adı da “Kitāb–ı Dedem Ḳorḳud Alā Lisān–ı Tāife–i Oġuzân” (gagauzça: “Oguz soyların dilindä Dedä Korkut kiyadı”), Vatikan bibliotekasındakı kiyat 6 bölümnü hem adı “Hikâyet–i Oğuznâme, Kazan Beğ ve Gayrı” (gagauzça: “Oguzname annatmakları, Kazan bey hem Gayrı”).
“Dedä Korkut Kiyadı” pek evelki bir kiyat (beki da 2 bin yıla yakın olan yazılı bir kiyat). Kiyadın ilk cümlesindä yazılı: “Resul aleyhisselam zamanına yakın Bayat boyından Korkut Ata dirler bir er kopdı. Oğuzun ol kişi tamam bilicisi idi”. (gagauzça: “İslam peygamberin zamanına yakın Bayt boyundan Korkut Ata derlär bir adam koptu. Oguzun ol kişi tamam bilicisiydi”).
1309–cu yılda oguz kökenni istorik Abubekr ibn Abdullah ibn Aybek–ad–Davadari yazdı Egipetta arab dilindä bir kiyat (“Üüselennerin istoriyasından sedef”), neredä annadêr bir türkçedän pers dilinä çevirilmiş kiyat için, ani islamdan öncä VI–cı asirdä sasinid Anuşiravan tarafındakı Buzurg–Mehru padişahın bibliotekasındaymış. [Not. İslam dini dünnääya yollandı VII–ci asirin başında – 610-cu yılda].
Ak sakallı Dedä Korkut ta oguz soyunun yaşlı hem saygılı adamı bütün kiyadın herbir annatmasında var.
Bu üzerä dä “Dede Korkut Kitabı”nı dinnerdän dışarı olarak bir bakışlan incelemeyä lääzım. Ozaman o halizdän bir dokumental istoriya kaynaa olêr. Başka türlü, ona din bakışlarınnan açıklamalar hem yorumnar yapılırsa – kiyat, istoriyalı dokumentlıını kaybedip, sadecä bir literatura yaratmasına döner hem onu yazan kişinin fikirlerini ortaya atêr.
GAGAUZ FOLKLORUNDA TEPEGÖZlär
Oguz türklerin en eski kahramannık epos dastanı “Dede Korkut Kitabı”nda yazılı olan kimi olaylar bü günkü Gagauzların folklorunda hem mifologiyasında da er almaktadır. Onnarın en önemnisi – Tepegözlär hem Tepegözün öldürülmesi legendaları. Gagauz türkçesindä Tepegöz taa çok Tepägöz (“tepä+göz” – demeli tepesindä bulunan bir göz) olarak sölener.
Gagauz mifologiyasına görä Tepegözlär – bu insannar gibi varlıklar, ani insannardan öncä dünnedä yaşarmışlar hem onnar devlär gibi büükmüşlär, uzun boylumuşlar, tülümüşlär hem tepelerindä bir gözleri olannarmış. Onnar taa sık gösterili nicä daalarda, kanaralıklarda, maralarda ya da er altında yaşayannar:
“Gele-gele, geliy büük balaban bir adam, Tepegöz (tepedä gözü var)”.
“Nändan çekiler Tepägözlär, kimsey bilmeer. … Yaşarmışlar onnar bayırlarda (türkçe: dağ), kanaralıklarda, tülüymüşlär, suya yakın yaşarmışlar”.
“Onnarın malları büük bu mallardan, ani biz kullanêrız, deyelim manda, öküz, sıır hayvanı, onnardan büük. Te nicä o büük kemiklär, ani bulêrlar deniz boylarında, te ölä mallar, olmalı. Mamont gibi mallar, balıkları da onnarın olmalı büüktü.
Tepägözdä sadem bir göz, önündä, tepesindä, ama duyarmış her taraftan, hem da görärmiş islää”.
“Bir vakıt üç adam neetlenerlär gitmää Hacilaa. … Gidärkan onnar yayan etişerlar bir daa (türkçe: orman) içinä, gün da yakınmış kauşmaa. O Hacilaa gidän adamlar görerlär bir Tepägöz. … Da o Tepägöz çıırayor o adamları, ani Hacilaa gidärmişlär. O adamlar da giderlar Tepägözün yanına. O Tepägöz götürer o adamları bir laama (türkçe: maara)”.
Marada yaşayan Tepegözler mutlaka maraların kapularını büük bir taşlan kaparmışlar:
“Şindi o Tepägöz kapayor koyunnarı o laam içinä, o adamlar da girer o laam içinä. Şindi o Tepägöz laamın kapusuna koyer bir büük taş, da yakayor bir büük ateş”
Gagauz mifologiyasına görä onnar etçilärmişlär. Etleri biraz çürüdüp tä iyirmişlär:
“İyärmişlär onnar sadem yahnı, çürüdüptä. Kaparmışlar onnarı yarıklara. Taş açıp – koyarmışlar orıy, onnarın nicä kladovkası (türkçe: kiler). Orda yakın yarıkta yaşêr, ordan sora iyärmişlär biraz geçtiynän. Toplêr orıy, götürer orıy, sora ordan iyer: balık, kuşlar, başka işlär”.
Ama bundan kaarä, Tepegözlär için annadılêr, ani onnar insan eti dä iyän varlıklardır. İnsannarı ya pişirip tä iyerlär yada çii yudêrlar:
“Tepägöz alayor o adamların birini da soyundurayor çıplak da koyer diri şişä. O adamı da çekeder pişirmää. O adam baara, baara pişmiş. Şindi adam piştiynän, Tepägöz iyer o adamı, da yatayor uyumaa”.
“Varmış iki kardaş da varmış koyunnarı da gitmişlär kıra. Tepägöz görmüş da çobannar braamışlar koyunnarı da kaçarmışlar. Da birini Tepägöz tutmuş da yutmuş çocüü. Biri da kaçmış koyunnar içinä”.
Nicä söledim yukarda, Gagauz mifologiyasına görä “Tepägözlär insandan ileri yaşamışlar” hem kendilerinin dünnä üzerindä kayıp olmalarını da annarmışlar:
“Bir Tepägöz karısı ava gitmiş, uzaklanmış evdän. Çıkmış daadan da görmüş uzaktan çiftçi adamnarı. Onnar sürürmüşlär merayı. Görüp onnarı, almış adamı, pulukları, öküzleri futasına. Götürmüş onnarı evä. Tepägözlerin taa büükleri demiş:
– Te bunnar insan, bizdän sora kalacek te bu kara erdä. Demää hepsinä, onnar olceklar çorbacı. Götür geer, işini yapsınnar”.
Tepegözlerin dünnä üzerindän kayıp olmaları kendilliindän olmuş:
“Yaşarmışlar aylelerinnän aralık–aralık, nicä insan. Varmış yalnız da yaşayan. Habanarmış hepsinä mallara. Te sora çeketmişlär kaybelmää onnar. Geçä-geçä vakıtlar, onnar kaybelmiş, da kalmış insan, bu insan. İnsannan ilişkileri yokmuş. İnsan onnara habanmarmış, onnar da siirektä sadecem habanarmış onnara”.
TEPEGÖZlerin ÖLDÜRÜLMESİ
Gagauz mifologiyasında Tepegözlerin öldürülmesi hem insannarın onnardan kurtulması hep bölä annadılêr: tek gözünü kızgın şişlän çıkarmak, tuzlan ya da haşlak suyşan haşlamak hem koyun derilerinnän örtünüp, ondan kurtulmak.
Burada önemni bir urgulamak lääzım: “Dede Korkut Kitabı”nda Tepegözü kör etmää deyni Basar şişi kızdırêr. Gagauz masallarında da insannar şişi kızdırêrlar hem kızgın şişlän Tepegözü gözünü çıkarêrlar. Neçin acaba mutlaka kızgın şiş? Bunun cevabını açık brakêrım.
“Açan Tepägöz uyeer, öbür adamlar yok näpsın alayor bir şiş da kızdırayorlar ateştä. Biri da alayor elinä bir şiş da Tepägözün gözünä uydurayorlar o şişi, biri da urayor şişä taşlan da çıkarayorlar Tepägözün gözünü. Tepägöz acıdan baarmış da hızlı kalkmış da çeketmiş aramaa o adamları. O adamlar sa alayorlar sırtlarna birär koyun derisi da karışayorlar koyunnar içinä. Şindi Tepägöz laamın kapusundan alayor o taşı da çekedeyor geçirmää koyunnarı o kapudan. Hem geçirimiş hem ararmış o adamları, o adamların sırtlarında varmış koyun derisi. Da Tepägöz annayamamış o derilerdän adamları da sanmış koyun da o adamlar öleliklan kurtulmuşlar Tepägözdän”.
Nicä söledim artık, kimi gagauz masallarında Tepegözü tuzlan, kimilerindä dä haşlak suylan kör ederlär:
“Tepägöz tanımamış çocüü, demiş: “Pişir bana ceer”. Çocük almış tuz da atmış onun gözünä da çıkmış gözü”.
“Kaynadıy bu suyu bir çölmek kalıncak, dökiy Tepegözün gözüne. Çocuk çıkıy koyunnar içinä, kesiy bir koyun da çullanıy derilen”.
“Dede Korkut Kitabı”nda annadılan tılsımnı üzük için, ani Peri annası, insan oolundan duuduran evladanın, Tepegözün parmaana takmış, angısı onu türlü silählardan, bütün zorluklardan hem kötülüklerdän koruyarmış, gagauz mifologiyasında da bulêrız. Aşaada okuyacam parçada Çocuk mutlaka “Dede Korkut Kitabı”n kahramanı Basar olmalıdır. Ama unutmayın, ani aradan bindän zeedä yıl geçmiş, adlar unudulmuş, ama olaylar, aazdan-aaza söleneräk, gagauz halkın aklısında kalmış:
“Tepägöz demiş sora çocää: “Na benim üzüümü”. O almış da o üzük başlamış barmaa: “Gel buyanı”. Çocük kaçarmış, Tepägöz – aardına. Çocük savaşarmış çıkarmaa üzüyü, çıkaramazmış da kesmiş parmaanı da atmış punara da Tepägöz atlamış punar içinä. Çoban kurtulmuş Tepägözdän”.
Nicä görersiniz, “Dede Korkut Kitabı”nda gibi, gagauz mifologiyasında Tepegözün öldürülmesinin bir yolu var – onun tek gözünü çıkarmak.
Gagauz legendalarında Tepegözdän kurtulmakta hem onun öldürmesindä çocaa yardım eder konuşan bir Kara koyun. Kara koyun Tepegözün ev içerisinin yapısını açıklêêr hem üüreder ne hem nicä yapmaa Tepegözün elindän kurtulmaa deyni:
“– Çocuk, – diy kara koyun, – aalama! Sesle şindi ne ben söleycem. Agala(rı)nı yidi Tepegöz, seni da iycek, seslemersen beni. Ben söyleycem te böyle. Onun evinde var dokuz oda, dokuz odanın dokuz kapusu, dokuz kilidi var, dokuz anatar(ı). Açan seni çaaracek içeri, uracak kilide anatarlan, sıbıdacak yere anatarı, al cebine koy. Dokuz anatar, dokuzun(u) da cebine koy. Gircen açan içeri, diycek: “Kaynat te bu çüvende suyu, yalını tavana urıncak”. A(ma) sen kaynat, bir çölmek kalıncak. Açan Tepegöz yatacek uyumaa, uyurkana dök bu çölmek suyu Tepegözün gözüne. Ozaman o görmiycek. Çıkacan ordan, te bu anatarlan kapuyu aç da sıbıt yere. Gir kounnar içine, kes bir koyun da çullan o deriylen. Tepegöz kapuda duracak da ayakla(rı)nın arasında(n) çıkaracak birer–birer koyunnarı, da yoklacak yapaalarnı”.
Bu okuduum parçadan üzä taa meraklı iş ortaya çıkêr: Türk mifologiyamızda ayozlu annamı taşıyan ölçü – 9 ölçüsü: iisiksizliin, tamamnıın hem evrenin simvoludur. Örnek olarak 9 ölçü simvolunu biz razgeleriz gagauzların “Kelcä hem Dev babusu” masalında da:
“Kelcenin da oku elindäydi, diredi ayaklarnı da basetti, düştü dokuz daa aşırı, dokuz su aşırı”.
“Dede Korkut Kitabı”nda annadılan tılsım üzüktän kaarä, gagauz mifologiyasında Tepegöz çocaa kırligasını hem bıçaa vermää isteer. Büülü kara koyun uyarêr çocuu onnarı almasın. Ama tılsım üzük için uyarmaa unudêr:
“Diycek sana: “Çocuk, ben şiretim, sen benden de şiret”. Diycek: “Na te bu kırligayı!” Alma o kırligayı, kırligaylan öldürecek seni. Sora diycek: “Na te bu bıçaa!” Alma o bıçaa, kesecek seni”.
“Tepegöz diy çocaa: “Ben şiretim, ama sen benden de şiretsin. Na sana te bu kırligayı, anarsın beni!” Çocuk diy: “Diil läzım senin kırligan, bende var bubamın kırligası”. “Na, – diy, – te bu bıçaa, anarsın beni!..” “Diil läzım, – diy, – var benim bıçaam”. “Na te bu üzüü, anarsın beni!..” Çocuk alıy üzüü, koyuy parmaana. Üzük barıy: “Burdayım, çorbacı (türkçe: zaabit)!” Çocuk başlıy kaçmaa. Kaça-kaça, geliy bir pınara. Tepegöz ep kuvalıy tutmaa. Çocuk kesiy üzüünnen parmaanı, sıbıdıy pınara. Çocuk çekiliy pınardan bir tarafa. Üzük pınar içinde barıy: “Burdayım!..” Tepegöz düşiy pınar içine. Çocuk ozaman öldüriy onu taşlan pınar içindä”.
Hem taa bir merkalı iş: gagauz mifologiyasında annadılêr, ani Tepegözleri öldürmektän kaarä, onnarlan varmış nicä kafadar da olmaa:
“Çingenelerä yaptırêr bir topuz, kırk halţuga aarlıını. Yollanêr bu çocuk uzun yola, gider nekadar gider, çıkêr Tepägözlärä. Tepägözlär sa tölä insannarmış, yaşarmışlar bizim gibi insannardan ayırı, tepelerindä dä varmış birär gözleri.
Çaarêr bu olan onnarı düüşmää. Tepägözlär deer buna geeri:
– Biz üfleciiz, da sän yok olacan bırdan, nicä bir tüü.
– Siz beni üfleyciniz, – deer geeri çocuk, – ama benim var bir topuzum, bir kerä uracam da hepsinizi kaybedecäm er üzündän. Çıkarın benim agalarımı hem kakumu, zerä…
Bunnar düşünerlär, taa ii vermää bu olana ne o isteer, zerä belli, ani şakalaşmêêr. Çıkarêrlar zapadan kakusunu hem batülarını. Kardaşlar toplu sevineräk giderlär evä.
Te ozaman işidilmişti, ani Tepägözleri da var nicä ensemää.
Sora o olan o Tepägözlärlan taa düüşêr, birkaçını yok eder, birkaçı sa kalêr ona kafadar”.
SONUÇ
Nicä göreriz, “Dede Korkut Kitabı”nda annadılan olayların Gaguz folklorunda bulunması bir şüpesiz gösterer bizim hep onnarı geçirdiimizin, ortak köklerimizin hem bir atalarımızı olmasını.
O geçirdiimizin birisi da oldu o, açan 2012 yılında Bakü’de TÜRKSOY tarafından yapılan Türk Dünyası Teatrular direktorları toplantısında alınan karar üzerinä, “Dede Korkut Kitabı” Destanın “Bekil Beyin оolu Emran” bölümünä görä 2013 yılında gagauz dramaturgu hem rejisöru Todur ZANET “Dokuzuncu tümen” adlı 2 perdeli Teatru oyununu yazdı. Gagauz literaturasında bu oyun ilk hem tek yaratma oldu, ani bukadar derindän annadêr Dede Korkutu, gösterer onun derin fikirini, akıllı sözlerini, barışçı adımnarını, Vatan sevgisini hem milleti için yanmasını.
Bizi birleştirän “Dede Korkut Kitabı”nnan bizim zengin ortaklıımızı, diil salt simpoziumnarda hem toplantılarda ortaya koyalaım, ama ortak alfavitimizlän basılan kiyatlar hem toplumnar üzerindän dä türk halklarına onnarı paylaşalım.
Akademik Todur ZANET
KAYNAKLAR
MOŞKOV, V. 1904. Nareçiya Bessarabskih gagauzov. S–Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii nauk.
Zanet, T. 2010. GAGAUZLUK: Kultura. Ruh. Adetlär. Kişinev: Pontos.
Zanet, T. 2017. Gagauzların kayıp olan dilinin hem kultura adetlerinin Moldovada korunması. 1–ci kiyat. Kişinev: Pontos.
Zanet, T. 2025. Gagauz masalları: masaldan masala. 1–ci kiyat. Kişinev: Pontos.
