(Gagauzların milli akılını bütünneleştirän büük intelektualın Mihail ÇAKİRin duumasının 165-ci yıldönümündä)
Bu yıl kutlêêrız gagauz halkının büük fikir adamının, popazın, pedagogun, dil bilimcisinin, istoriin hem kultura insanının Mihail ÇAKİRin duumasının 165-ci yıldönümünü. Türk dünnäsının en seçkin akıl adamnarından birisi olan Mihail ÇAKİR, diil salt gagauz halkının, ama bütün türk dünnäsının ortak kultura varlıında maasuz bir er kaplêêr. O bütün yaşamasını halkın dilini, istoriyasını hem milli kimniini korumasına baaşladı hem, aradan bir asirdän zeedä geçän zamana bakmadaan, onun fikirleri hem yaratmaları büünda taa yaşêêr.
Mihail ÇAKİR 1861-ci yılda Basarabiyada bir gagauz aylesindä duudu. Küçük yaştan beeri din uurunda üürenmäk kabletti da taa sora Ortodoks Klisesindä popaz oldu. Ancak onu ayıran din izmetleri diildi. Fikir adamı olarak kendi yaşadıı zamanın çok ilersindä olduu için, o pek islää annardı, ani halkın gelecää korunacek, herliim onun ana dili korunursa, üüredicilik ilerlärsä hem halkın istoriyalı fikiri terbiedilärsä.
Mihail ÇAKİRin en büük katkılarından birisi gagauz türkçesinin, yazılı bir dil olarak, gelişmesinä yaptıı eşsiz katkıdır. Bakmadaan o zamankı karışık politika hem kultura durumnarına, halkının ana dilindä okuması hem yazması üürenmesidä yorulmadan çalıştı hem hazırladıı urok kiyatları, din kiyatları hem başka yayınnarlan gagauz türkçesinin gelişmesinin temellerini attı.
Mihail ÇAKİRin en büük katkılarından birisi dä oldu Evangeliyanın gagauzçaya çevirmesi.
Bu sadä bir din yazısının çevirisi diildi. Bu – bir halkın dilini cannı tutan hem gelecää taşıyan büük bir kultura olaydı. Ayozlu Kiyadın halkın ana dilindä yayınnanması, gagauz türkçesinin, yazılı bir dil olarak, güçlenmesinä, evlatboyundan evlatboyuna aktarılmasına hem günnük kullanımının korunmasına büük bir impuls kazandırdı. Günümüzdä istoriklär hem dil aaraştırmacıları haklı olarak, Mihail ÇAKİRin bu istoriyalı izmetinin, uzun zaman ilerleyän ruslaştırma hem, asimiläțya politikasına bakmadaan, gagauz halkının ana dilini bu günä kadar korumasında sıradan dışarı bir rol oynadıını belirtmektädir. Evangeliyanın çevirmesinnän, milli kimnii hem gagauz dilin korunması en güçlü dayanaklarından bir halına gelmiştir.
Mihail ÇAKİR, istoriya bilimi alanında da paayı biçilmäz izmetlär verdi. Sistemalı hem dokumental bir biçimdä olarak seftä gagauzların istoriyasını yazıya alan aaraştırması olarak biliner. Dil, folklor, etnografiya materiallarına hem istoriyalı kaynaklara dayanarak, gagauzların kökenini kendi yaratmaklarında incelemiş hem onnarın türk kökenni bir halk oldukları sonucuna varmış. Bu sonuç sadecä bilim aaraştırmanın bir sonucu diil. Hep o vakıt, bu aaraştırmalar gagauzların milli öz bilimin oluşmasında önemni rol oynayan ideologiya hem moral bir temeldi. Büün, Mihail ÇAKİRin bilim uurunda varlıı, gagauzların Türk dünnäsının Türk halkları aylesinin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmesindä büük rol oynamaktadır.
Mihail ÇAKİRin çalışmaları sadecä gagauz halkınnan sınırlı kalmadı. Yaşadıı memleketin hepsi halklarının aydınnanmasına hem kulturalı gelişiminä önem verän gerçek bir intelektualdı. Ayırıca moldovan dilinin geliştirilmesi, üüredicilik çalışmalarının düzennenmesi, urok kiyatlarının hazırlanması hem yayınnanmasında da önemni izmetlär vermiştir. Mihail ÇAKİR herbir halkın sade ana dilini koruyarak gelişebileceenä hem halkların kulturalı ilerlemesinin karşılıklı saygı hem iş birliinä dayanması lääzımnıına inanardı.
Mihail ÇAKİRin bütün çalışmaları gösterer, ani onun baş uuruydu dilä, istoriyaya hem kulturaya dayalı güçlü bir milli bilim oluşturmak. Halkın geleceenin sade ana dillerindä üüredicilik alarak, istoriyalarını bileräk, milli hem kultura paalılıklarını koruyarak güvennik altına alınabileceenä inanardı. Büün Türk dünnäsında ortak alfavit, ortak istoriya hem ortak kultura için yapılan çalışmalara baktıımızda, Mihail ÇAKİRin bir asir öncä ortaya koyduu fikirlerin ne kadar ileri görüşlü olduu taa da belerlener.
Bu üzerä diil ansızdan Gagauziya (Moldova) avtonomiyasının İspolkomu “Mihail Çakir” ordenını kurdu, angısı veriler gagauz kulturasında, avtonomiyanın ilerlemesi hem kaavileşmesi zaametindä büük başarılar için hem dä halklararası uurunda vatonomiyanın üüselmesindä faydalı çalışmalar için. 2026-cı yılın Kirez ayn 19-da, Gagauziyanın baş kasabasında Komratta bulunan Mariya MARUNEVİÇ adına bilim-aaraştırma Merkezindä düzennenän “Türkçeylän var olmak: Mihail ÇAKİR hem Gagauz türklerinin kimnik savaşı” başlıklı bir panelindä, ilk azerbaycannı saabisi olmak üzerä, bu ordenı onurlan kablettim.
Mihail ÇAKİR adına verilän bu üüsek nışanı sadecä bana kişi gibi verilän bir onur olarak diil, ama Azerbaycan hem Gagauziya arasında var olan istoriyalı kardaşlıın, ortak dilin, ortak kulturanın hem bütün türklerin dayanışmasının bir kutlaması olarak kabul ederim. Bu nışan benim için hem hep bu vakıt, Türk dünnäsının birlii adına çalışmalarıma ilerlemä etmäk sorumnuluumu taa da arttıran moral bir paalılıktır.
Mihail ÇAKİRin duumasının 165-ci yıldönümünü kutlarkana, sadecä öndä gelän bir din adamını ya da bilim insanını diil, ama halkına milli kimnik kazandıran, dillerini yaşadan, istoriyalarını yazan hem gelecek eblatboylarına milli hodulluk duygusu haşlayan büük bir fikir adamı olarak da onurlandırêrız. Eer bu gün gagauz türkçesi yaşarsa, eer gagauz halkı istoriyasını bilärsä hem kendilerini büük Türk dünnäsının ayrılmaz bir parçası olarak görürsä, Mihail ÇAKİRin buna paa biçilmäz katkıları olmuştur.
Büük insannarın paaları zamannan taa da belirlener. Mihail ÇAKİR da – bu insannardan biridir. Onun zengin bilim hem ruh varlıı sadecä gagauz halkına diil, ama bütün Türk dünnäsına izmet etmektädir. Bu varlık, milli birlik, kulturalı öz ayırıntılık hem ruh paalılıkların korunması yolunda gelecek evlatboyları için güvenilir bir yol öndercisi olacektır.
Mihail ÇAKİRin duumasının 165-ci yıldönümününän ilgili olarak derin saygı, tanımak hem sevgiylän anêrız hem ayozlu anmasına saygıylan iileriz.
(Gagauz dilinä aktardı – Todur ZANET)
