(Akademik Todur ZANETin Yayıncılık Kongresin “Ortak alfavit hem dil” komisiyasında nasaatı)
Hepsini sesledim. Pek gözäl. Ama burada bir kuşkulu iş var: uşaa, teknedä yıkarkan, suylan bilä atmayalım!
Gözäl lafedersiniz, gözäl söleersiniz, ama siz esaba alêrsınız sade 6 türk respublikasının türkçä dillerini. Bizim türkçä dilimiz diil salt 6 respublikada. Türkçä dediimiz zaman – bu, avtomat olarak, Türkiye türkçesi dili diil. Bu – Balkannardan Sibirä kadar kardaş türkçä dillerin büük bir aylesidir! Bu ayledä 40-tan zeedä türkçä dil var! Türkçä dedik mi – bu Türkiye türkçesi dä, Azerbaycan türkçesi dä, Kazakistan türkçesi dä, gagauz tükçesi dä, çuvaş türkçesi dä, tatar türkçesi dä, yakut (saha) türkçesi dä h.t.b. Bu bir.
İkinci: LEHÇE (dialekt – nışan T.Z.) lafını kesin kabletmeerim. Bizim dilimiz Türkiye türkçenin dialektı diil! O kendisi türkçä bir dil!
Siz lehçe dediiniz zaman, gagauzları, çuvaşları, yakutları, tatarları h.t.b. – hepsimizi atêrsınız. Bunu bän kabletmeerim! Ne üzerä! Te bakın, “Ana Sözü” gazetası – 1988-ci yılda çıkmaa başladı. 14 avgust 1988 ylında ilk sayısı çıktı, kirilițada, Sovet vakıdında. Gelän nomerdän beeri, bän koydum latin alfavitını gazetaya da başladım üüretmää okuycularımızı latinițaya. Başlıklardan başladım.
Onnarlan işlärkenä Türkiye türkçesini izledim. Şaştım: Türkiye türkçesindä bizim haliz türk laflarını diiştirmişlär arab, pers, franțuz laflarınnan, da haliz türk laflarına deerlär arhaizma. Neçin benim türk lafıma siz deyeceniz “arhaizma”? Da sora da siz deersiniz, ani bizim dilimiz lehçeymiş.
Bakın, bu gagauzça kiyatları maasuz getirdim burayı. Bu benim 2024-tä Türkiye kultura ministerlii TİKA proektı olarak, 6 tom, içinä 56 bin laf alan, ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük”. İçindä bütün gagauz söleyişleri, bulmacalar, literaturadan örneklär, adetlär, sıralar, okumaklar h.b. verldi.
Bu Sözlük çıktıı gün, Türk Dili Kurumundan, sizä “bilgi” verän “dostlar”dan, ani gelip aldılar bizim kiyatları da gagauzça bilmeerlär, biri aaradı da hemen dedi: “Bana senin sözlüünü ver, çünkü bän gagauzça-türkçä sözlük yapêrım”. Gelin, benimcä gezin benim küülerimi, aaraştırın, 80, 90, 100 yaşında yaşlılarlan lafedin da haliz gagauz laflarını bulun. Türkçeyi bulun.
Bakın: bu Sözlük 56 bin laf. Bu da – 3 tom bilim kiyatları. Hepsi tomnar 4 dilli: gagauzça, angliyca, romınca, rusça. Birincisi – gagauz masalları. Bu masalları küülerdä buldum. En küçük küülerdä en gözäl masalları buldum. İkincisi – gagauz türküleri, maanileri, söleyişleri, bulmacıları. Üçüncüsü – gagauz yortuları, adetleri, sıraları. Bu proektı Kasım 2016 yılı hiçtän başlatım. “Sıfır” lafını kullanmêêrım, azetmeerim “sıfır” lafından. Gagauzça, türkçä “hiç” lafı var, “hiçtän” var. Nicä dedim, Kasım 2016 yılı hiçtän başlattım da bir yıldan sora, 2017 yılın Kasımı 3 tom yaratmaları insannarın önünä koydum. Bir yılın içindä!
Ne iş için bunu söleerim? Herliim bölä lafedärsäk, te o komisiyaya bunu koyalım, öbürünä – şunu, iş örümäz. Lääzım almaa da yapmaa! Ama yapmamaa 6 dillän, bütün türkçä dillerinnän yapmaa, lehçelerinnän diil.
Buradan Kirgiziyadan sayın Yazıcılar Birlii başkanı lafetti. Bän ona bişey sölemää isteerim. Bän yollamıştım dokladımı burayı. Sansın Göktä Boba bana dedi, ani “konuyu al latinițayı!”
Bakın: gagauz dilini latinițaya çevirmää 1988-ci yılda başlattım. 1992-dä geldim Gagauziyanın başkasabasına Komrata gagauz dili üüredicilerin önündä annatmaa, ani lääzım latinițaya geçmää. Bana güüsümä, sizä Türkiyeyä gelän ozamankı gagauz liderleri “Kalaşnikov” avtomadını dayadılar. Tetii açtılar. Bunun yazısı var, bunun dokumentları var. Dedilär: “Git buradan! Bizä latinița diil lääzım! Sän bizi ne Türkiyeyä çekersin?!” Onnar Türkiyeyä geldiinän kendilerinä türk därdilär, ama kafaları – rus kafasıydı.
Şindi Gagauziyada kuruldu bir merkez – bilim merkezi: gagauz kulturasına karşı işleer. Deer ki: Hederlez bu gagauzların diil, Canavar yortuları – uydurma bir iş, Kasım – uydurma, biz rusçayı bakalım.
Ne iş için bunu söleerim?
Ozaman, 1988-ci yılda, benim arkamda bişey yok. Bişey! Sade bir gazeta. Ama 1993-tä bän şansora bu gazetayı bütünnä latinițaylan çıkardım. Sovet vakıdında başladım, 1993-tä latinițada çıkardım. Ondan sora Moldova Parlamentı, ofițial olarak, kabletti gagauz yazısına latinițayı hem eni orfografiyayı.
Herkeziniz, burada olannar, bütün türk dünnäsından, ilkin kendi canınıza sorun: “İsteersiniz mi latinițaya, istämeersiniz mi?” Bu soruşa olumnu cuvabı verdik mi, kalanı örüyecek. Zor olacek. Bu vakıtta “Kalaşnikov”u dayamayaceklar, ama gidecez ileri.
Herliim bu soruşa cuvapsa, ani “istämeeriz” da çekeeriz, af edäsiniz, “tekenin sakalını”, ozaman biz bu toplantıları boşuna yapêrız. Hiç vakıdımızı kaybetmeyelim.
Hem bitki. Bän buluştum sizin, Türk Akademiyasının, başkanınızlan sayın Prof. Dr. Şahin MUSTAFAYEVlan, konuştuk biz bunu, bir üç ay geeri. Söledim, ani siz, Türk Akademiyası olarak, gözäl iş yapêrsınız, ama siz alınmêêrsınız türk dilini türkleştirmää. Siz türk dilinä arapçayı sokêrsınız, farsçayı sokêrsınız, franțuzçayı, angliycayı. Termin sözlüklerini siz yapmışınız. Gagauzçadan termin sözlerini kim sizä verdi? Gagauzçayı bilmeyennär mi? Örnek olarak, çıkêr adam da deer: “Gagauz dilindä 150 botanika termini var”. Bu 6 tomnuk ențiklopediyalı “Büük Gagauzça-Rusça Sözlük” içindä 1472 botanika termini var.
Gagauziyada çıkarêrlar termin sözlüü. Alêrlar Türkiye türkçesindän. Şindi medițina terminnerini çıkardılar. Almışlar Türkiye türkçesindän, kopiya yapmışlar hem gagauz termin sözlüünä koymuşlar. Bana ne lääzım Türkiye türkçesindän medițina terminneri, açan burada, Sözlüktä, 800 taanä gagauz türkçesindä medițina terminı var. Onnar arhaizmaymış. Diil! Herlicäm halk arasında kullanılırsa “sıtma” – o “sıtmadır”, ama ngliycanın “maläriya”sı diildir. Diil lääzım çıkarmaa başka.
O üzerä pek yalvarêrım: “Cuvap ederiz, lääzım mı ortak alfavit, diil lääzım mı?”
Ortak alfavita etişmää deyni lääzım olsun latinița yolu herbir türk respublikalarında. Ondan sora da kaynaşmaa, pişirmää “eti” gözäl, çii kalmasın. Kemikleri atmayalım! Nekadar çok kemik var, okadar taa gözäl manca olêr. Manca gagauz dilindä “ana imäk” demäk.
Ortak alfavit kurularkan bana da sordular. Bän dedim: “Siz bilersiniz, ani gagauz dilindä iki ek bukva var: iki noktalı a – “ä” hem şapkalı e – “ê” var. “Ä” bukvasını ortak alvavita kablettilär, koyuldu. Ama “Ê” bukavasını kabletmedilär. Örnek: bakêr, kaçêr, suvazlêêr. Herliim biz atarsaydık bu sesi, bu bukvayı, gagauz dilin özelliindän bişey kalmêêr.
Onun için buna lääzım pek kuşku bakmaa! Buna saygıylan bakmaa!
Bundan “ağabilik” istämeerim, çünkü Türkiyedän sözdä “bilim doktorları” gelerlär Gagauziyaya da bizä savaşêrlar “ağabilik” yapmaa. Sora aarştırêrsın da çıkêr bilmäm ne universitetın bilmäm neyin doktorluk tezini yazêr – adamın türkçedän haberi yok.
“Ağabilik” diil lääzm! Hepsimiz eşitiz! İş yaparsak, iş yapalım!
Benim raametli bobam herkerä deyärdi ölä: “Todi, ya bir işi iş gibi yapacan, ya da hiç tutunma!”
Hadiyin tutunalım da iş yapalım.
Hem taa bir iş. Burada hazırlanan yazıda bizä, Türkiyedä yaşamayan türk halklarına azınnık dersiniz. “Azınnık” – bu bir politika terminı. Onu ortak alfavit hem dil konusunda hiç kabletmeerim. Biz gagauzlar, yakutlar, çuvaşlar, tatarlar h.t.b. azınnık diiliz! Biz gagauz türküyüz, yakut türküyüz, çuvaş türküyüz, tatar türküyüz h.t.b. Dillerimiz da bizim lehçe diil, ama gagauz türkçesidir, yakut türkçesidir, çuvaş türkçesidir, tatar türkçesidir h.t.b.
Bunnar tanınsın hem kabledilsin lääzım. Türk Respublikaların bunun tanınmaması – bizi yok etmektä duşmanın dermeninä su dökülmesidir.
Akademik Todur ZANET
