(annatma)
Kıtlık… Aaçlık… Bu lafları bän bilerim küçüktän dädumun hem malimin annatmalarından. Akına, aaçlıın konusu pek önemniymiş bizim aylemizdä. Bu proekt için işittiynän, istedim annatmaa benim paalı dedelerim için, angısınnar yok artık bizimnän. Onnar benim yaşımdaydılar aaçlık vakıdında. Marinovskiylär – büük hem käämil bir aylä, uzun hem zengin istoriyasınnan. O istoriyanın kimi payları taa küçüklüümdän aklımda kaldılar.
Sansın şindi görerim o kış avşamnarı, açan sündürärdilär şafkları da bütün aylä toplanardı bir içerdä. Soba yakılı, içerdä sıcak. Dädum hem malim oturêrlar sobanın yanında da annadêrlar evelki yaşamaları için. Başlardı o avşamnar bölä:
– Dädo, annat bizä zor vakıtlar için!
– En zor vakıt, angısını biz geçirdik, o aaçlık 1946-da, – cuvap edärdi dädu.
– Ko Allaa korusun sizi dä, sizin uşaklarınızı da, unukalarınız da bölä çirkin oluştan, nicä aaçlık, – eklärdi malim da yapardı stavrozunu.
– Biz evlendik 1944-cü yılda. Maliniz 18 yaşındaydı, bän – 19, – ilerledärdi lafı dädum.
Todur dädum erken kaybetmişti anasını. O beş yaşındaymış, ama kardaş-kızkardaşları taa da küçükmüşlär. Bobası evlenmiş bir dul karıya, angısı o vakıdadan gömmüş 2 adamını da büüdärmiş 3 uşak. Biraz vakıt geçtiynän, ayledä toplanmış sekiz kardaş hem kızkardaş, angısınnarın arasında dädum en büükmüş.
– Taa biz evlendiynän, 1945-ci yılda bobam satın aldı 5 koyuna bizä bir parça er bir küçük yıkıkça evlän, neredä şindi bulunêr bizim evimiz, da biz geçtik yaşamaa orada, – annadêr ileri dooru Todi dädum. – 1946-cı yılda güzün benim bobamı, Marinovskiy Mitiyi, 1903-cü yılın duuması, yannış amazlamaya görä, kapamışlar da yollamışlar Sibirä. Benim ikinci anam Länka uşaklarlan yalnız kalmış.
Ötää dooru annatmayı Kati malim ilerleder: “1946-cı yılda yaz pek kuraktı, ekin sade 15 santimä büüdü. Fukaara bereketi topladılar. Kongazlıların bakışına görä, yıl pek zor düştü, ama onu vardı nicä geçirmää. Ama devlettä plan kuruldu, nekadar tenä lääzım toplanılsın insandan. Erindeki zaabitlär çekettilär evdän-evä gezmää da insandan bitkiyi almaa. Küüdä işidildi, ani zaabitlär hepsi teneyi alêrlar da hiç imeelik tä brakmêêrlar; insannar da ekini hızlıca saklamaa savaştılar. Bizim aulumuza da edi kişi geldi, taa çoyu genç çocuklar, angılarına “komsomol” deyärdilär. Onnarın ellerindä birär uzun, sivri, demir sopa vardı, angılarını onnar döşeklerä, içerdä erä, aul içindä topraa battırardılar. Bu gençlär aulda iki yıvıntı kuru ot aktardılar da altındakı topraa kazdılar. Bu vakıdadan bizim aylä bir uzak senselemizä beş çuval ekin korumaya verdiydi, annaşıp, ani kışın birazı geeri çevirilecek. Onnar lafında durmadılar, da bizä bir da tenecik çevirmedilär. Genä kayınnam annadı, ani adamsız ayleyä pek zor olacek. Bir gecä o uşaklarını uyandırdı, da onnar sobanın vatrasını açtılar, çıkarıp oradan topraa, bu erä iki çuval ekin sakladılar, üstünü dä çamurlan suvadılar. Aftada bir kerä gecä yarısı kayınnam açardı saklı eri tenäylän, birazını çıkarardı, ani etsin bir aftaya, da genä suvardı o eri. Sabaa karşı bu erdä yakılardı ateş da pişirilärdi imää, çamur kurusun deyni, da kim dä girmesä içeri, bişey esap almasın.
Bän oturêrım dädumun dizindä da korkêrım çekmää soluumu, çünkü malimin sesi başlêêr titiremää. Dışarda uluyêr saurgun, pençerelär dä karannık.
Dädum alêr lafı:
– Bän sıkça o kışı aklıma getirerim da annêêrım, ani ozaman bän halizdän pek kaaviymişim, neçin zerä o kış küüdä az kişi vardı, angıları dolu çuval taşıyabileceydi. Bizi, edi genç adamı çaardılar selsovedä da yolladılar Çadıra, demir yolun stanţiyasında ükletmää çuvalları unnan maşinaya soţial kantinalara deyni. Çadırda herbirimizä verdilär birär somun taazä ekmek, angısı çekärdi 3 kila. Pek datlıydı onun kokusu. Elbetki, evä dooru bän dayanamadım da, kırıp bir parça ekmek, iyärdim, inärkenä yayan yılmadan aşaa. Evdä beni beklärdi benim eşim – sizin maliniz. Bu ekmää biz bir tarafa koyardık da beklärdik geç vakıdadan. Karannık olduynan, gidärdik bobamın evinä. Bizim ikinci anamız toplardı hepsini sofraya da payedärdi o ekmää on paya, hepsinä birtürlü, da biz iyärdik avşamnıı.
Todur Dädu bakmazmış, ani bütün aylenin arasında onda sade bir kızkardaş özdü, kalannarı ikinci anasındanmışlar – doyurarmış bütün ayleyi. Şindi getirerim aklıma onun enikunu lafını da annêêrım, ani onun hiç fikirindä dä yoktu göstermää bununnan kendi sarplıını, o sayardı, ani o tamannardı Allahın istediini. Başka türlü yoktu nicä yapsın büük çocuk, kaldıynan boba erinä, düşünärdi o. Artık etişmişkän onun yaşına bän düşünerim, çok mu bizim aramızda büünkü gündä bulunacek bölä akıllı, cana yakın adam? Angı genç kız dayanacek, da kayıl edecek almaa da götürmää bitki ekmeeni kayınnanın uşaklarına?
Pek canım acıyêr, ani artık malim dä, dädum da raametli oldular. Benim şindiki fikirimnän olaydı onnarlan lafetmää o zamannar için, onnara çok soruşum olaceydı. Onnardan intervyu almaa pek sevineceydim hem onnarı patredä çıkaraceydım. Yok, kaldı sade onnarın lafları aklımızda hem birkaç eski patret. Benim anam hem bobam can sıcaklıınnan koruyêrlar onnarın annatmalarını aylä arhivlerindä. Okuyup, enidän aklıma getirerim o ii avşamnarı, açan aylemiz taa bütündü…
Avşam geçer. Malim annadêr pek meraklı: “Benim üüsüz küçük kardaşım Arnaut Yordan öldü fevraldä 1947-ci yılda 18 yaşında. Onun pek büük acıları olardı, kafasından aalaşardı. Gömdük biz onu bir ortak mezarda başka onsekiz ölüylän, angıları kaybelmişlär aaçlıktan. Bu mezarı büünkü gündä bakêr Düvencilerin aylesi, neçin ki orada gömülü onnarın iki küçük uşacıı. Çok yıl geçti, ama onnar hep tutêrlar aklında”.
Sora bobam sorêr däduma:
– Te siz annadêrsınız aaçlık için 1946-1947 -ci yıllarda. Belli, ani gagauz halkı çok zeetä hem acıya dayandı. Neyin ya da kimin beterinä oldu bu drama?
– Elbetki, en ilkin kıtlık oldu yufka bereketin beterinä. Ama sovet zaabitleri da dooru yapmadı. Er insandan almaydılar bitkiyi, beki hep doyunca imeyeceydik, ama aaçlıktan da bukadar insan ölmeyeceydi, – сuvap verdi dädum.
– Nesoy sizin büük ayleniz on candan, aaçlıkta hiç birini kaybetmedi?
– En ilkin, bizi Allaa korudu. Kalkardık duvaylan, yatardık da duva ederäk. Bän düşünerim, ani dooru yapardım, ani kazanılmış ekmää hepsinä bir türlü payedärdim, bu iş için Allah bizä verdi bol-bol: hem saalıklan, hem uşaklarımızın kısmetinnän, hem çok başka işlärlän. Te siz dä kendi yaşamanızda yapın hep ölä, esapça: yardım edin biri-birinizä, fukaaralara, nevoyalılara – kısadan sölediynän – yapın iilik. Hem taa… koruyun ekmää …
– Malim: Bu zor kışta küüdä inek hem başka hayvan kaldıydı pek az. Çoyu kestiydilär hayvannarını lokma imää deyni, ani ölmemää aaçlıktan. Bizim aylä inää kaybetmedi. Küüdä hayvannar hınşır çalınardı, da bu beterä inää tutardık ev içindä. Hiç şaşmayın, inek durardı hayatta, anam da uşaklarlan yatardı içerdä. Küüdä bilinärdi Saşa Mihnanın bandası, angısı anıldıydı çalmaklan hem soygunculuklan. O bandadan birisi yaşardı bizä yakın. Kimär kerä onun aulun içindä bütün gecä yakardılar ateş da pişirilmiş yaanının kokusu doz-dolaya duyulardı. Sabaya karşı şamata bitärdi. Komuşular annardı, ani bu banda genä kimin sa hayvanını çaldı da idi.
– Dädum: Bizim aylenin vardı bir duşmanı, angısının amazı beterinä kapadılar bobamı. Bütün kış o bizim ayleyi brakmadı raada. “ Bän hep okadar sizi üzä çıkaracam. Sizin üstünüzdän belli, ani tenä, ekmek iyersiniz, demäk ki Sovet Birliini aldattınız”.
– Dädum: Anam ondan pek korkardı, gecä için kapardı pençereleri kalın materiyaylan, ani şafk sokaktan görünmesin, neçin zerä zaabitlik organnarından kişilär vardı nicä girsinnär ev içinä hiç sorulmadık”.
– Malim: Taa bän bölä bir olay geçirdim. Kışın biz kestiydik bitki koyunu, topladıydık onun kanını da yaptıydık kandan köftä. Kayınnam yolladıydı beni panayıra onnarı satmaa. Durêrım bän panayırda, dolayımda geziner nesoy sa adam da birdän yavaş seslän deer: “Olsa seni imää”. Bän ozaman 20 yaşındaydım, alçaraktım da okadar pek zabunnamadıydım. Heptän aaç biz kalmazdık: hem “dädunun ekmää” yardım edärdi, hem da inek. Bu lafları işittiynän bän hızlı topladım torbamı da kaçtım evä. Geldim evä aalayarak da söledim kayınnama, ani başka evdän bireri çıkmayacam.
– Dädum: O vakıt pek çok küçük uşak öldü, angılarına etişmedi imää. O aylelär, angıları bişeycik saklayamadılar, kaybettilär çoyunu. Küüdä laf gitti, ani nesoy sa karı imiş kendi uşacıını. Aaç kışın ardına erken ilkyazın 1947-dä çekettilär vermää tohumnuk ekin için, taa ii çekettilär doyurmaa halk kantinalarda da.
– Malim: Bän pek islää tutêrım aklımda 1947-nin ilkyazını. Açan peydalandı ilk lobada hem kupriva, biz biraz üreklendik. Yok nicä unudayım, ani benim bir uzak senseläykam verdi bana sekiz suvancık, angılarını bän sapladıydım toprak içinä. Tezdä onnar eşerdilär da hergün, dädun iştän geldiynän, gidärdim harmana da koparardım iki-üç eşil yapracık. Bän yaşamamda yoktur idiim taa datlı imäk.
P. S. Bizim aylä aaçlıkta ölmüşlär için Moşa gününü sayêr, neçin zerä bölä örnek verdi malimiz. Yollardı beni ileştirmää komuşulara da sımarlardı aaçlıkta kayıp olannarın canı için olsun.
Şindi benim dädum hem malim yok bu dünnedä, ama onnarın nasaatlarını biz hiç unutmêêrız da savaşêrız tamannama.
İlya MARİNOVSKİY (“Gagauziyada 1946-1947 yıllarda olan aaçlıın 70-ci yıldönümünä “CAN ACISI” aaraştırma konkursuna yazılmış, 2017 y.)
Patrettä: avtorun dädusunnan malisi – Marinovskiylär – Todur Dmitrieviç (15.02.1925 – 26.01.2005 y.y.) hem Ekaterina İvanovna (kızlık laabı Arnaut) ( 21.02.1926 – 21.05.2008 y.y.).
