Büünkü gündä Gagauziyada herbir üüretmäk basamaanda götürüler predmetlär “Gagauz dili hem literaturası” hem “Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem adetleri”, neredä üürenicilerdä var kolaylık derindän tanışmaa, üürenmää hem kullanmaa halkımızın zenginniini.
Gagauz dilinin hem literaturasının baş neeti budur: “İlerletmää üürenicilerin baalantılı sözünü, taa ii düzmää onnarın söz kompetenţıyasını, üüreniciyä komunikativ yolunu vermää”. Bu yolu açerlar, elbetki, üüredicilär. Onnarın profesional uurları hem patriotik duyguları olêrlar ii temel gibi gagauz dilinin üüretmesinin kalitesini yıl yıldan taa üüsek uura kaldırmaa deyni.
Bizim üüredicilerä hem üürenicilerä var çok kolaylıklar, angılarını onnar uygun kullanêrlar. Alalım örnek gibi:
• Metodika kolaylıkları/kiyatları 1-9 klaslar için;
• Didaktika hem artistika kiyatları bibliotekalarda hem şkolanın kafedralarında;
• Zamandaş tehnologiyaları hem tehnika tedarlıkları.
Konferenţıyanın temasını açıklayarak var nasıl çizmää, ani herbir pedagog bütün kuvedini koyêr, ki uşaklarda gagauz dilinä, literaturasına, kulturasına, adetlerinä sevgi hem saygı oluşturmaa deyni.
İnceleyelim bu fikiri.
Gagauziyanın Genel Üüretmäk Müdürlüün planına görä dolay hem şkola uurunda kaliteli işleer üüredicilerin Metodika toplumnarı. Orada belli oldu, ani üüredicilär islää bilerlär hem kullanêrlar enilenmiş kurikulumun genel kolaylıklarını hergünkü uroklarda. Bu uygun görgülär açıklandılar respublika hem region uurunda seminarlarında da, angıları, olarak tradiţıya, geçer her yıl.
Üüretmäk Müdürlüü dooruttu üüredicileri kullanmaa praktikada informaţiya uurunda zamandaş tehnologiyalarını. Bu uurda:
• İşleer üüredicilerin yaradıcılık grupası, angısı çalışêr hem kurêr metodika uurunda kolaylıkları. Onnarın işleri buydur:
- gagauz dilindä 2 uurlu programa düzüldü,
- kalendar plannarı enilenmiş kurikuluma görä,
- gagauz yazıcıların biografiyaları, yaratmak yolları sıralandı,
- 10-12 klaslara deyni hrestomatiyalar,
- alfabet “Gagauz dili”(plakat),
- diktant toplumnarı küçük klaslara deyni,
- didaktika işleri uşak başçalarına deyni.
Yaradıcılık grupanın azaları pay aldılar laflıkların kurulmasında:
“Sinonimnär gagauz dilindä”, “Lingvistika terminneri. Danışma sozlüü gagauzça-rusça-rumınca”. Çalıştılar orfografiya hem punktuaţiya proektin düzülmesindä.
• Tipardan çıkêr lurnal “Gagauz dili hem literaturasıı”, angısı üüredicilerä bir uygun metodika sızıntısı oldu. 2009 yıldan beeri çıktı 24 jurnal.
• Gagauz dilindä üüredicilerä sayt açıldı, neredä herbir üüredici var nicä kendibaşına zenginnetsin hem kaldırsın kendi profesional uurunu.
Bu yaptıklar Üüretmäk Müdürlüü tarafından aynalanêr hem gerçeklener uşak başçası, gimnaziya hem liţey uurlarında da. Gagauz dili üüredicileri, koyup bütün ürektän havezlerini, oluşturêrlar üüsek uurda türlü meraklı işleri:
• Geçiriler gagauz dilin hem literaturasının dekadaları, neredä şıralı hem uygun öter dilimiz, açıklanêr adetlerimiz.
• Yapılêr aaraştırmak işleri, neredä üürenicilerä olêr kolaylık meraklı proektlerdä pay almaa.
Talantlı uşakları belli etmää deyni, oluşturmaa onnarda meraklık hem havez derindän üürenmää dilimizi, literaturamızı, kulturamızı hem adetlerimizi – bu neetlän heryıl geçer regional hem respublika olimpiadaları.
Olimpiadanın jüri azaları nışannadılar, ani yıl yıldan taa üüsek uura çıkêr üürenicilerin bilgileri gagauz dilindä hem literaturasında.
Uyandırmaa deyni üürenicilerdä havez yapmaa aaraştırmakları, region uurunda heryıl geçer bilim-praktika konferenţıyası, neredä pay alêrlar üürenicilär 9-12 klaslardan. Bu yıl hazırlandı 3 proekt gagauz dilindä.
Ama ii tarafların yanında var zorluklar da:
• Predmettä didaktika hem tehnika mehanizmaları az;
• Tipardan çıkmadılar üüretmäk kiyatları “Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem adetleri” predmetindä 3-9 klaslar için;
• Yok metodika kolaylıkları kantarlamak/notalamak uurundan;
• Kimi grupalarda uşakların sayısı pek büük 24-25 üüreniciyadan. Bu oluş vermeer kolaylık notalamayı diferenţial etmää;
o Gagauz dilindä gramatika bölümündä, üüredicilerin bakışına görä, uşaklara deyni biraz zeedä informaţıya.
Gücendirer te bu olay da:
- Analar-bobalar, pek siirek pay alarak şkolanın yaşamasında, annamêêrlar gagauz dilinin paalılıını, önemniini uşaan ilerlemesindä. Şkola bu olayda olêr bir kanatlı. Biz kalêrız yalnız havezlendirmää uşakları lafetmää gagauz dilindä, düzmää onnara deyni lafetmäk ortalıını.
Nesoy çözmää/sökmää bu dolaşık problema kelebini?
Açıklayalın bakışımızı ilerletmäk perspektivalar için.
Öncä açıklanan predmetlerin gerçeklenmesinin kalitesi taa yukarı kalksın deyni lääzım:
• Üüseltmää hem ilerletmää üürenicilerin söz kulturasını, neetlendirmää onnarı pay almaa türlü konkurslarda, konferenţıyalarda, proektlerdä, olimpiadalarda hem başka islerdä.
• İlerletmää hem üüseltmää üüredicilerin profesional uurunu.
• Yaradıcı üüredicilerä, onnarın çalışmasına görä vermää motivaţiya, stimul.
• İlerletmää üüredicilerin informativ kompetenţiyasını, zenginnedärkän şkolayı tehnika mehanizmalarınnan.
• Çalışmaa ötää dooru da tiparlamaa metodika dergisini “Gagauz dili hem literaturası”, lääzımnı kiyatları.
• Çalışmaa zenginnetmää profesional saydın içindeliini, ki o olsun pedagogika sızıntısı, neredä peydalanacek eni bakışlar metodika uurunda.
• Şkola uurunda kafedralarda kurmaa mediatekaları.
• Taa sık teklif etmää anaları-bobaları, soţial dolaydan insannarı şkolanın çalışmasına. Düzmää üüretmäk hem terbietmäk proţesini te bu sincirin arasında: üüredici-üürenici-analar/bobalar.
Bu soruşların çözülmesi bizim elimizdä, ama yukarkı problemalı uurları oluşturmaa deyni, mutlak, lääzim katılsın Bilim-aaraştırmak merkezi hem Üüretmäk Ministerlii.
Çalışalım da çözelim problemalı daavaları barabar, birliktä!
Nadejda Panteleevna KOÇANCI, Aydar küüyün “F.A.Angeli” adına gimnaziyasının direktoru.
