Baba Marta ayın 20-dä Gagauziya M. Maruneviç adına Bilim-aaraştırma merkezindä geçti prezentațiya İ. D. RİŞİLÄN tarafından hazırlanan hem eni çıkan “Gagauz dilini üüretmäk metodikası danışma sözlüü”nä. Nicä açıkladı facebook sayfasında Bilim-aaraştırma merkezi, bu Sözlüün tanıtımında pay aldılar merkezin zaametçileri, gagauz dilindä hem literaturasında üüredicilär, uşak başçaların terbiedicileri, bibliotekacılar, studentlar.
Sözlüü hazırlayan İ. D. RİŞİLÄN hem prezentațiyada pay alannar söledilär, ani bu yaratma faydalı olacek hepsinä kim gagauz dilinnän ilgilener hem zanaatlanêr.
Bekim da ölä. Şindi bu işi kantarlamaa pek zor. Kiyadın faydalı olmasını şüpä altına koymaa büük bir yannışlık olacek. Ama, nicä var bir gagauz lafı, ani popazın kızında da kusurluk var, bu kiyatta da taa ikinci sayfasında büük bir kusurluk gözünüzä ilişer.
Bu kusurluk ufak bir kusurluk diil! Bu kusurluk – karı kulluunu adam kulluuna çevirmäk. Bu kusurluk – gagauz dilin özünü yok edilmäk yoluna sokmak da sonunda gagauz karılarını en azdan adam kulluuna çevirmäk, en çok ta – germafrodit, ani dişi erkek yapmak. Bu iş Moldovada Evropanın erkekleri dişi yapmak hem dişileri erkek yapmak politikasına uymak mı acaba? Ölä sä – bu iş oyuncak diil!
Gagauz dilin en önemni özelliindän birisi – femintivlar. Onnar da gösterer okuycunun önündä kim var – karı mı, osa adam mı. Feminitivlar gagauz dilindä lafların sonunda “=ka” ya da “=yka” eklemesinnän oluşêrlar da biz annêêrız, ani laf karılar için gider: asçıyka, bakıcıyka, başkanka, berberka, pipiciyka, üürediciyka h.t.b.
Bu eklentilär verer kolayını kimi laablardan da feminitiv kurmaa: çakirka, barganka, dukalka, kürkçüyka, yasıbaşka, yularcıyka, zanetka h.t.b.
Herliim gagauz dilindän feminitivlar atılırsa, ozaman, dilimizin başka temel lafların arasından, atılêr iki pek önemni laf ta: “gözelinka” hem “gagauzka”!
Şindi dönelim yukarda adını açıkladıım kiyadın 2-ci sayfasına da savaşalım çözmää bir bulmayca.
Orada yazılı, ani kiyadın işindä pay almışlar aaraştırıcılar, üüredicilär hem zaametçilär da verili o insannarin sade inițialları: İ. D. Rişilän, P. A. Çebotar, E. N. Kiosa, E. S. Soroçanu, V. İ. Sırf. Şindi sizlerä sorêrım: söläyin, “aaraştırıcı”, “üüredici” hem “zaametçi” laflarına görä, bu Canabilerdän angıları karı, angıları da adam? Acı aslı o, ani onnarı kendiniz tanımarsanız, buna cuvap verämäzsiniz!
Şindi, gagauz dili özellii olan feminitivlar “aaraştırıcıyka”, “üürediciyka” hem “zaametçiyka” yazılı olaydılar, siz, en aazından, annayaceydınız, ani İ. D. Rişilän, E. N. Kiosa hem E. S. Soroçanu – bu karı kulluundan insannar. Bölä sä nesoysa germafroditlik olêêr.
Hem taa da bir iş. Kiyatta, neçin sä gagauz “kuruluş” lafın maanasında “kurum” lafı kullanılêr? Onnara, kim bunu yapêr, açıklêêrım, ani agagauz dilindä “kurum” lafın «учреждение» maanası yok. Bu lafı gagauz dilimizä Türkiye türkçesindän sokêrlar onnar, kim bilmeer, ani “учреждение” ya da “организация” lafların gagauz dilindä karşılıı “kuruluş” lafı. Ama gagauz dilindä “kurum” lafın maanaları başka: 1. сажа, нагар, копоть; 2. заносчивость, важность, чванство.
Bir iş taa sorayım: Bekim, kendilerinä gagauz deyän kimilerdä gagauz dilin pak tutulması için hodulluk duygusu uyanır mı acaba?
Akademik Todur ZANET
